गणेशविवाहोत्सवः तथा सिद्धि-बुद्धि-सन्तानवर्णनम् | Gaṇeśa’s Wedding Festival and the Progeny of Siddhi & Buddhi
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਪਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹੋਤਸਵ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਲੋਕ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤੇਜਸਵੀ ਧੀਆਂ—ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ—ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਗਿਰਿਜਾ ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਮਹੋਤਸਵ-ਵਿਵਾਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ ਵਿਧੀਵਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਗਲ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਖੇਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਲਾਭ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਕਲਿਆਣ/ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ/ਲਾਭ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ। ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਆਨੰਦ ਅਵਰਨਨੀਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਥਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਿਭ੍ਰਮਣ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਆਗਮਨ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र विश्वरूपः प्रजापतिः । तदुद्योगं संविचार्य सुखमाप प्रसन्नधीः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਨੇ ਉਸ ਉਪਰਾਲੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 2
विश्वरूपप्रजेशस्य दिव्यरूपे सुते उभे । सिद्धिबुद्धिरिति ख्याते शुभे सर्वांगशोभने
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਦੇ ਘਰ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ। ਉਹ ‘ਸਿੱਧੀ’ ਅਤੇ ‘ਬੁੱਧੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ—ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੁਭ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੌਣਕਦਾਰ।
Verse 3
ताभ्यां चैव गणेशस्य गिरिजा शंकरः प्रभू । महोत्सवं विवाहं च कारयामासतुर्मुदा
ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਰਿਜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਮਹੋਤਸਵ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ—ਦੋਵੇਂ—ਕਰਵਾਈਆਂ।
Verse 4
समाप्तोयं रुद्रसंहितान्तर्गतः कुमारखण्डश्चतुर्थः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ‘ਕੁਮਾਰਖੰਡ’ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 5
तथा च विश्वकर्माऽसौ विवाहं कृतवांस्तथा । तथा च ऋषयो देवा लेभिरे परमां मुदम्
ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਵੀ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੇ ਕਰਮ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 6
गणेशोपि तदा ताभ्यां सुखं चैवाप्तिचिंतकम् । प्राप्तवांश्च मुने तत्तु वर्णितुं नैव शक्यते
ਤਦੋਂ ਗਣੇਸ਼ ਨੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਐਸਾ ਸੁਖ ਅਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਪਾਈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 7
कियता चैव कालेन गणेशस्य महात्मनः । द्वयोः पत्न्योश्च द्वौ दिव्यौ तस्य पुत्रौ बभूवतुः
ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾਤਮਾ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 8
सिद्धेर्गणेशपत्न्यास्तु क्षेमनामा सुतोऽभवत् । बुद्धेर्लाभाभिधः पुत्रो ह्यासीत्परभशोभनः
ਭਗਵਾਨ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ‘ਖੇਮ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ। ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ‘ਲਾਭ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਰੂਪ ਤੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਸੀ।
Verse 9
एवं सुखमचिंत्यं व भुंजाने हि गणेश्वरे । आजगाम द्वितीयश्च क्रांत्वा पृथ्वीं सुतस्तदा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਅਚਿੰਤ ਸੁਖ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 10
तावश्च नारदेनैव प्राप्तो गेहे महात्मना । यथार्थं वच्मि नोऽसत्यं न छलेन न मत्सरात्
ਤਦ ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਰਦ ਜੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਮੈਂ ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਯਥਾਰਥ ਹੈ—ਨਾ ਝੂਠ, ਨਾ ਛਲ ਨਾਲ, ਨਾ ਈਰਖਾ ਨਾਲ।
Verse 11
पितृभ्यां तु कृतं यच्च शिवया शंकरेण ते । तन्न कुर्य्यात्परो लोके सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्
ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ—ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ—ਜੋ ਕਰ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ; ਮੈਂ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।
Verse 12
निष्कास्य त्वां कुक्रमणं मिषमुत्पाद्य यत्नतः । गणेशस्य वरोकारि विवाहः परशोभनः
ਤੈਨੂੰ ਬਾਹਰ ਭੇਜ ਕੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਕੁਕਰਮ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਵਰਦਾਤਾ! ਫਿਰ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦਾ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਵਿਵਾਹ ਸੰਪੰਨ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ।
Verse 13
गणेशस्य कृतोद्वाहो लब्धवांस्स्त्रीद्वयं मुदा । विश्वरूपप्रजेशस्य कन्यारत्नं महोत्तमम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ—ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਪਰਮ ਉੱਤਮ, ਰਤਨ-ਸਮਾਨ ਧੀਆਂ।
Verse 14
पुत्रद्वयं ललाभासौ द्वयोः पत्न्योश्शुभांगयोः । सिद्धे क्षेमं तथा बुद्धेर्लाभं सर्वं सुखप्रदम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸ਼ੁਭਾਂਗੀਨੀ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ—ਸਿੱਧ, ਖੇਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧੇਰਲਾਭ—ਜੋ ਕਲਿਆਣ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 15
पत्न्योर्द्वयोर्गणेशोऽसौ लब्ध्वा पुत्रद्वयं शुभम् । मातापित्रोर्मतेनैव सुखं भुंक्ते निरंतरम्
ਉਹ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਦੋ ਸ਼ੁਭ ਪੁੱਤਰ ਪਾ ਕੇ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
Verse 16
भवता पृथिवी क्रांता ससमुद्रा सकानना । तच्छलाज्ञावशात्तात तस्य जातं फलं त्विदम्
ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਇਹ ਉਸ (ਦਿਵ੍ਯ) ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਯੁਕਤੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਇਆ—ਅਤੇ ਇਹੀ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 17
पितृभ्यां क्रियतास्मैवच्छलं तात विचार्यताम् । स्वस्वामिभ्यां विशेषेण ह्यन्यः किन्न करोति वै
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਹ ਯੁਕਤੀ ਸੋਚ ਕੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ—ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ। ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਦੂਜਾ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?
Verse 18
असम्यक्च कृतं ताभ्यां त्वत्पितृभ्यां हि कर्म ह । विचार्यतां त्वयाऽपीह मच्चित्ते न शुभं मतम्
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਤੂੰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ; ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
Verse 19
दद्याद्यदि गरं माता विक्रीणीयात्पिता यदि । राजा हरति सर्वस्वं कस्मै किं च ब्रवीतु वै
ਜੇ ਮਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਜੇ ਪਿਉ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਜੇ ਰਾਜਾ ਸਭ ਕੁਝ ਖੋਹ ਲਵੇ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸ ਕੋਲ, ਅਤੇ ਕੀ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ?
Verse 20
येनैवेदं कृतं स्याद्वै कर्मानर्थकरं परम् । शांतिकामस्सुधीस्तात तन्मुखं न विलोकयेत्
ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਪਰਮ ਅਨਰਥਕਾਰੀ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ—ਸ਼ਾਂਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਵੱਲ ਵੀ ਨਾ ਤੱਕੇ।
Verse 21
इति नीतिः श्रुतौ प्रोक्ता स्मृतौ शास्त्रेषु सर्वतः । निवेदिता च सा तेऽद्य यथेच्छसि तथा कुरु
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਕਰ।
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा नारद त्वं तु महेश्वरमनोगतिः । तस्मै तथा कुमाराय वाक्यं मौनमुपागतः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਾਰਦ! ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਤੂੰ ਉਸ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਬਚਨ ਨਾ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਮੌਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 23
स्कन्दोऽपि पितरं नत्वा कोपाग्निज्वलितस्तदा । जगाम पर्वतं क्रौंचं पितृभ्यां वारितोऽपि सन्
ਸਕੰਦ ਨੇ ਵੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਵੇਂ ਰੋਕਦੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 24
वारणे च कृते त्वद्य गम्यते च कथं त्वया । इत्येवं च निषिद्धोपि प्रोच्य नेति जगाम सः
“ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪਰ ਉਹ “ਨਹੀਂ” ਕਹਿ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।
Verse 25
न स्थातव्यं मया तातौ क्षणमप्यत्र किंचन । यद्येवं कपटं प्रीतिमपहाय कृतं मयि
ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਰੋ! ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਐਸਾ ਕਪਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
Verse 26
एवमुक्त्वा गतस्तत्र मुने सोऽद्यापि वर्तते । दर्शनेनैव सर्वेषां लोकानां पापहारकः
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 27
तद्दिनं हि समारभ्य कार्तिकेयस्य तस्य वै । शिवपुत्रस्य देवर्षे कुमारत्वं प्रतिष्ठितम्
ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ! ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਉਸ ਕਾਰਤਿਕੇਯ—ਸ਼ਿਵ-ਪੁੱਤਰ—ਦਾ ‘ਕੁਮਾਰ’ (ਸਦਾ-ਯੁਵਕ) ਭਾਵ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 28
तन्नाम शुभदं लोके प्रसिद्धं भुवनत्रये । सर्वपापहरं पुण्यं ब्रह्मचर्यप्रदं परम्
ਉਹ ਨਾਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭਦਾਇਕ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 29
कार्तिक्यां च सदा देवा ऋषयश्च सतीर्थकाः । दर्शनार्थं कुमारस्य गच्छंति च मुनीश्वराः
ਕਾਰਤਿਕੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ—ਤੀਰਥਾਂ ਸਮੇਤ—ਸਦਾ ਕੁਮਾਰ (ਸਕੰਦ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
कार्तिक्यां कृत्तिकासंगे कुर्याद्यः स्वामिदर्शनम् । तस्य पापं दहेत्सर्वं चित्तेप्सित फलं लभेत्
ਕਾਰਤਿਕੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਯੋਗ ਵੇਲੇ ਜੋ ਕੋਈ ਸਵਾਮੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਮਨ-ਇੱਛਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
उमापि दुःखमापन्ना स्कन्दस्य विरहे सति । उवाच स्वामिनं दीना तत्र गच्छ मया प्रभो
ਸਕੰਦ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਉਮਾ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਦਿਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਚਲੋ।”
Verse 32
तत्सुखार्थं स्वयं शंभुर्गतस्स्वांशेन पर्वते । मल्लिकार्जुननामासीज्ज्योतिर्लिङ्गं सुखावहम्
ਉਸ ਭਗਤ ਦੇ ਸੁੱਖ ਲਈ ਸਵੈਮ ਸ਼ੰਭੂ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਹ ਸੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ 'ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ' ਨਾਮਕ ਜ੍ਹੋਤੀਲਿੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਏ।
Verse 33
अद्यापि दृश्यते तत्र शिवया सहितश्शिवः । सर्वेषां निजभक्तानां कामपूरस्सतां गतिः
ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਤੇ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਹਨ।
Verse 34
तमागतं स विज्ञाय कुमारस्सशिवं शिवम् । स विरज्य ततोऽन्यत्र गंतुमासीत्समुत्सुकः
ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕੁਮਾਰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।
Verse 35
देवैश्च मुनिभिश्चैव प्रार्थितस्सोपि दूरतः । योजनत्रयमुत्सृज्य स्थितः स्थाने च कार्तिकः
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਵੀ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦੂਰ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 36
पुत्रस्नेहातुरौ तौ वै शिवौ पर्वणि पर्वणि । दर्शनार्थं कुमारस्य तस्य नारद गच्छतः
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਪੁੱਤਰ-ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ (ਪਾਰਵਤੀ)—ਹਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਬ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
Verse 37
अमावास्यादिने शंभुः स्वयं गच्छति तत्र ह । पूर्णमासी दिने तत्र पार्वती गच्छति ध्रुवम्
ਅਮਾਵਸ ਦੇ ਦਿਨ ਸ਼ੰਭੂ ਆਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਪਾਰਵਤੀ ਵੀ ਅਵਸ਼੍ਯ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 38
यद्यत्तस्य च वृत्तांतं भवत्पृष्टं मुनीश्वर । कार्तिकस्य गणेशस्य परमं कथितं मया
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਜੋ ਜੋ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ—ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਪਰਮ ਤੇ ਸਾਰਭੂਤ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 39
एतच्छ्रुत्वा नरो धीमान् सर्वपापैः प्रमुच्यते । शोभनां लभते कामानीप्सितान्सकलान्सदा
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਮੰਗਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
यः पठेत्पाठयेद्वापि शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਕਰਵਾਏ, ਸੁਣੇ ਜਾਂ ਸੁਣਵਾਏ—ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 41
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत् । वैश्यो धन समृद्धस्स्याच्छूद्रस्सत्समतामियात्
ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਤਰੀ ਜਿੱਤੂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵੈਸ਼ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਸੱਜਣਾਂ ਵਰਗੀ ਉੱਚੀ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
रोगी रोगात्प्रमुच्येत भयान्मुच्येत भीतियुक् । भूतप्रेतादिबाधाभ्यः पीडितो न भवेन्नरः
ਰੋਗੀ ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਮਨੁੱਖ ਡਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਬਾਧਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨਰ ਫਿਰ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 43
एतदाख्यानमनघं यशस्यं सुखवर्द्धनम् । आयुष्यं स्वर्ग्यमतुलं पुत्रपौत्रादिकारकम्
ਇਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ ਯਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸੁਖ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਯੁ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਅਤੁਲ ਸਵਰਗੀ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 44
अपवर्गप्रदं चापि शिवज्ञानप्रदं परम् । शिवाशिवप्रीतिकरं शिवभक्तिविवर्द्धनम्
ਇਹ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
श्रवणीयं सदा भक्तैर्निःकामैश्च मुमुक्षुभिः । शिवाद्वैतप्रदं चैतत्सदाशिवमयं शिवम्
ਭਗਤਾਂ—ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਜਨਾਂ ਅਤੇ ਮੁਮੁਕਸ਼ੂਆਂ—ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਸਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਅਦ੍ਵੈਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਸਦਾਸ਼ਿਵਮਯ, ਮੰਗਲਮਈ ਸ਼ਿਵਸਰੂਪ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on Gaṇeśa’s grand wedding (mahotsava-vivāha) with Siddhi and Buddhi—daughters of Viśvarūpa Prajāpati—celebrated by devas and ṛṣis, with Viśvakarmā linked to the ceremonial arrangement.
Kṣema (welfare, security, well-being) and Lābha (gain, attainment, prosperity) function as personified ‘fruits’ of auspicious alignment with Gaṇeśa and the Śiva–Śakti order, encoding a theology where dharmic rites yield stabilizing benefits for life and society.
Siddhi and Buddhi represent perfected capacity/achievement and discerning intelligence; their union with Gaṇeśa frames him as the locus where success and wisdom converge, producing outcomes (Kṣema, Lābha) that devotees traditionally seek through Gaṇeśa worship.