Adhyaya 111
प्रयागमाहात्म्यम् (The Greatness of Prayāga)
ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਯਾਗ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗਮ-ਸਥਾਨ ਹੈ। ਗੰਗਾ-ਤਟ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੰਗਾ–ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ‘ਜਘਨ’ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ‘ਅੰਤਰੁਪਸਥ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਵਾਂਗ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ, ਕੰਬਲਾ, ਅਸ਼ਵਤਰ, ਭੋਗਵਤੀ ਆਦਿ ਉਪਤੀਰਥ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਵੇਦੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਵੇਦ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਉੱਥੇ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਨਾਮ-ਜਪ ਨਾਲ ਵੀ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਦਾਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਜਪ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੰਸਪ੍ਰਪਤਨ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਤੀਰਥ, ਮਾਨਸਤੀਂਰਥ, ਵਾਸਰਕ ਆਦਿ ਸਥਾਨ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਰਮ ਸਥਾਨ—ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਗੰਗਾਸਾਗਰ—ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गङ्गामाहात्म्यं नाम दशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ एकादशाधिकशततमो ऽध्यायः प्रयागमाहात्म्यं अग्निर् उवाच वक्ष्ये प्रयागमाहात्म्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं परं प्रयागे ब्रह्मविष्ण्वाद्या देव मुनिवराः स्थिताः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਗੰਗਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਸੌ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਪ੍ਰਯਾਗ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਪਰਮ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
च गङ्गातीरसमुद्भूतमृद्धारो सो ऽघहार्कवदिति ख , ग , झ च गङ्गातीरसमुद्भूतमृदं मूर्धा विभर्ति यः विभर्ति रूपं सोर्कस्य तमोनाशाय केवलमिति ङ भक्तिमुक्तिफलप्रदमिति ग भुक्तिमुक्तिप्रदायकमिति झ सरितः सागराः सिद्धा गन्धर्वसराप्सस् तथा तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि तेषां मध्ये तु जाह्नवी
ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮਿੱਟੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗੰਗਾ-ਤੀਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਸੂਰਜ-ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ। ਉਸ ਥਾਂ ਤਿੰਨ ਅਗਨਿਕੁੰਡ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਹੈ।
Verse 3
वेगेन समतिक्रान्ता सर्वतीर्थतिरस्कृता तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता
ਵੇਗ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤਪਨ ਦੀ ਧੀ ਉੱਥੇ ਹੈ—ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 4
गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतं प्रयागं जघनस्यान्तरुपस्थमृषयो विदुः
ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਖੇਤਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ‘ਜਘਨ’ (ਕਮਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਉਸੇ ਜਘਨ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ‘ਉਪਸਥ’ (ਮੱਧ ਸ਼੍ਰੋਣੀ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 5
प्रयागं सप्रतिष्ठानम् कम्बलाश्वतरावुभौ तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः
ਪ੍ਰਯਾਗ (ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਸਮੇਤ), ਕਮ੍ਬਲਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਤਰ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤੀਰਥ, ਅਤੇ ਭੋਗਵਤੀ ਤੀਰਥ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਵੇਦੀ (ਯਜ੍ਞ-ਵੇਦੀ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 6
तत्र वेदाश् च यज्ञाश् च मूर्तिमन्तः प्रयागके स्तवनादस्य तीर्थस्य नामसङ्किर्तनादपि
ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਅਤੇ ਯੱਗ ਮਾਨੋ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
मृत्तिकालम्भनाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते प्रयागे सङ्गते दानं श्राद्धं जप्यादि चाक्षयं
ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰਨ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਦਾਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਜਪ ਆਦਿ ਦਾ ਫਲ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
न देववचनाद्विप्र न लोकवचनादपि मतिरुत्क्रमणीयान्ते प्रयागे मरणं प्रति
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ—ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਦਾ ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਟਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
Verse 9
दशतीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस् तथापराः तेषां सान्निध्यमत्रैव प्रयागं परमन्ततः
ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਹੋਰ—ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਯਾਗ ਪਰਮ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ।
Verse 10
वासुकेर्भोगवत्यत्र हंसप्रपतनं परं गवां कोटिप्रदानाद्यत् त्र्यहं स्नानस्य तत्फलं
ਇੱਥੇ ਵਾਸੁਕੀ ਦੀ ਭੋਗਵਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਹੰਸ-ਪ੍ਰਪਤਨ’ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਫਲ, ਕਰੋੜ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
Verse 11
प्रयागे माघमासे तु एवमाहुर्मनीषिणः गङायमुनयोर्मध्ये इति ख सरितः सागरा इत्य् आदिः, उपस्थमृषयो विदुरित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति श्रवणादस्येति ख , ग , घ , ङ , ज च श्राद्धद्रव्यादि चाक्षयमिति घ त्र्यहं स्नातस्येति घ सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा
ਮਨੀਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ‑ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਗੰਗਾ ਹਰ ਥਾਂ ਸੌਖੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦੁਰਲਭ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 12
गङाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे अत्र दानाद्दिवं याति राजेन्द्रो जायते ऽत्र च
ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ (ਹਰਿਦੁਆਰ), ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਗੰਗਾਸਾਗਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਇੱਥੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
वटमूले सङ्गमादौ मृतो विष्णुपुरीं व्रजेत् उर्वशीपुलिनं रम्यं तीर्थं सन्ध्यावतस् तथा
ਸੰਗਮ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵਟ ਦੇ ਮੂਲ ਹੇਠਾਂ ਜੋ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂਪੁਰੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਕੰਢਾ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਕਾਂ ਲਈ ਤੀਰਥ ਹੈ।
Verse 14
कोटीतीर्थञ्चाश्वमेधं गङ्गायमुनमुत्तमं मानसं रजसा हीनं तीर्थं वासरकं परं
ਕੋਟੀਤੀਰਥ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ‑ਤੀਰਥ, ਗੰਗਾ‑ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਸੰਗਮ, ਰਜ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਾਨਸ‑ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਰਮ ਵਾਸਰਕ‑ਤੀਰਥ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੀਰਥ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Both: Agni explicitly frames Prayāga as 'bhukti-mukti-prada'—a tīrtha whose rites support worldly welfare while culminating in liberation.
The chapter treats mṛttikā as a portable ritual substance: bearing or applying it is said to remove sin like the Sun destroys darkness, making purification accessible beyond the river itself.
It sacralizes the place as a concentrated locus of revelation and ritual efficacy, where even praise and name-chanting are credited with extraordinary merit.
Gaṅgādvāra (Haridvāra), Prayāga, and Gaṅgā-sāgara (the Gaṅgā’s confluence with the ocean).
By mapping Prayāga onto the Earth’s body (jaghana/upastha metaphor) and listing subsidiary tīrthas as Prajāpati’s altar, it turns terrain into a structured soteriological system.