
Vastrapatha Kshetra Mahatmya
This section situates its māhātmya within the Prabhāsa sacred zone, focusing on the kṣetra called Vastrāpatha. The site is presented as a pilgrimage node (tīrtha-complex) where darśana of Bhava/Śiva is framed as exceptionally potent, and where ancillary rites—such as dāna (gifting), feeding of brāhmaṇas, and piṇḍadāna (memorial offerings)—are integrated into the devotional economy of the landscape.
19 chapters to explore.

दामोदरतीर्थ-रैवतकक्षेत्रमाहात्म्यम् (Damodara Tīrtha and Raivataka-Kṣetra Māhātmya)
ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ବସ୍ତ୍ରାପଥର “କ୍ଷେତ୍ର-ଗର୍ଭ” (ଆନ୍ତରିକ ପବିତ୍ରତା) ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ରୈବତକଗିରି, ସୁବର୍ଣ୍ଣରେବା ଓ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ କୁଣ୍ଡମାନ, ବିଶେଷକରି ମୃଗୀକୁଣ୍ଡ, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃତୃପ୍ତି ଅତ୍ୟଧିକ ବଢ଼େ। ଦେବୀ ଅଧିକ ବିସ୍ତାର ଚାହିଁଲେ; ତେବେ ଈଶ୍ୱର ପୂର୍ବକଥା କହନ୍ତି—ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗାତଟରେ ରାଜା ଗଜ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସଙ୍ଗତା ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପୂଜା ପାଇଁ ଆସନ୍ତି। ସେଠାରେ ଭଦ୍ରଋଷି ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ସହ ଆସି, କାଳ-ଦେଶ-କ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ “ଅକ୍ଷୟ” ସ୍ୱର୍ଗ କିପରି ମିଳେ ବୋଲି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି। ଭଦ୍ରଋଷି ନାରଦ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ମାସଭିତ୍ତିକ ଭାବେ ବିଭିନ୍ନ ତୀର୍ଥର ଫଳ କହି, ଶେଷରେ ଦାମୋଦର ତୀର୍ଥ ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ନାହିଁ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ବିଶେଷତଃ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ଭୀଷ୍ମପଞ୍ଚକ ସମୟରେ, ଦାମୋଦର ଜଳରେ ସ୍ନାନାଦି କଲେ ଅସାଧାରଣ ଫଳ ମିଳେ। ପରେ ସୋମନାଥ-ରୈବତକ ନିକଟରେ ବସ୍ତ୍ରାପଥର ଭୂଗୋଳ, ଖନିଜସମୃଦ୍ଧ ଭୂମି, ପବିତ୍ର ଉଦ୍ଭିଦ-ପଶୁ ଓ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ପତ୍ର-ପୁଷ୍ପ-ଜଳ ଅର୍ପଣ, ଅନ୍ନଦାନ, ଦୀପଦାନ, ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ, ଧ୍ୱଜା ସ୍ଥାପନ ଇତ୍ୟାଦି କର୍ମର ଫଳଶ୍ରୁତି କ୍ରମେ କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ହରି (ଦାମୋଦର) ଓ ଭବ (ଶିବ) ଉଭୟଙ୍କ ଭକ୍ତି ଉତ୍ତମ ଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ ବୋଲି ଦ୍ୱିଭକ୍ତି ନୀତି ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ରାଜା ଗଜ କାର୍ତ୍ତିକ ଯାତ୍ରା କରି ବହୁ ଯଜ୍ଞ ଓ ତପ କରନ୍ତି; ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ଆସି ତାଙ୍କ ଆରୋହଣ ହୁଏ। ପାଠ-ଶ୍ରବଣରେ ପାପଶୁଦ୍ଧି ଓ ପରମଗତି ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

Vastrāpathakṣetre Bhavadarśana–Yātrāphala (वस्त्रापथक्षेत्रे भवदर्शन–यात्राफल)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ଭିତରେ ଥିବା ‘ବସ୍ତ୍ରାପଥ’ କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଜଣାନ୍ତି। ସେଠାରେ ଭବ/ଶିବ ସ୍ୱୟଂଭୂ ରୂପେ ବିରାଜିତ, ସେଇ ଆଦ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ଏବଂ ସାକ୍ଷାତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା–ସଂହାରକ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ ହୋଇଛି। ଏକଥର ଯାତ୍ରା କରିବା, ସ୍ଥାନୀୟ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବାରେ କୃତକୃତ୍ୟତା ଲାଭ ହୁଏ। ଭବଦର୍ଶନର ଫଳ ବାରାଣସୀ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଓ ନର୍ମଦାତୀର ପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ଫଳ ସମାନ, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଚୈତ୍ର ଓ ବୈଶାଖରେ ଦର୍ଶନ ପୁନର୍ଜନ୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ଗୋଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନକୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ଫଳଦାୟକ ଧର୍ମକର୍ମ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି, ଯାହା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ। ଶେଷରେ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ ପାପଶମନ କରେ ଏବଂ ମହାୟଜ୍ଞସମ ଫଳ ଦିଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ରହିଛି।

Vastrāpathakṣetre Tīrtha-Saṅgrahaḥ (Catalogue of Tīrthas in Vastrāpatha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ବାଣୀରୂପେ ବସ୍ତ୍ରାପଥକ୍ଷେତ୍ରର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ପ୍ରାମାଣିକ ସଂଗ୍ରହ ଦିଆଯାଇଛି। ଆରମ୍ଭରେ ଏଠାରେ ତୀର୍ଥ “କୋଟିଶଃ” ଅର୍ଥାତ୍ ଅତ୍ୟଧିକ ବୋଲି କହି, ସମସ୍ତ ବିସ୍ତାର ଛାଡ଼ି ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କର “ସାର” ମାତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ଦାମୋଦରା ନଦୀ—ଯାହା ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ନାମରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ—ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇ, ତାହାର ସମୀପରେ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ ଓ ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥିତି କୁହାଯାଏ। ପରେ କାଳମେଘ, ଭବ/ଦାମୋଦର, ଦୁଇ ଗବ୍ୟୂତି ଦୂରରେ ଥିବା କାଳିକା, ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର, ରୈବତ ଓ ଉଜ୍ଜୟନ୍ତ ପର୍ବତ, ଏବଂ କୁମ୍ଭୀଶ୍ୱର-ଭୀମେଶ୍ୱର ପରି ଶୈବସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ତାଲିକା ଆସେ। କ୍ଷେତ୍ରର ପରିମାଣ ପାଞ୍ଚ ଗବ୍ୟୂତି ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇ, ମୃଗୀକୁଣ୍ଡକୁ ପାପନାଶକ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ବିଶେଷ ମହିମା ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ବକ ସାର-ସଂଗ୍ରହ ବୋଲି କହି, ଅଞ୍ଚଳର ରତ୍ନ/ଖନିଜ ସମୃଦ୍ଧି ସହ ସମ୍ପର୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳକୁ ସମ୍ପଦ-ଭୂଗୋଳ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।

Dunnāvilla–Pātāla-vivara and the Sixteen Siddha-sthānas (दुन्नाविल्ले पातालविवरं सिद्धस्थानानि च)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ମଙ୍ଗଳ-ସ୍ଥିତିର ପଶ୍ଚିମେ ଏକ ଯୋଜନ ଦୂରେ ‘ଦୁନ୍ନାବିଲ୍ଲ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ସେଠାକୁ ଯିବା ଛୋଟ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-ମାର୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସ୍ଥାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନେକ ସ୍ମୃତି-ସ୍ତର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଭୀମ ଓ ‘ଦୁନ୍ନକ’ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତି/ସ୍ଥାନ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପୁରାତନ କଥା କୁହାଯାଏ—ଯାହା ପୂର୍ବେ ଭକ୍ଷିତ ହୋଇ ପରେ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଥିଲା; ଏହି ଘଟଣାକୁ ସ୍ଥାନ-ଖ୍ୟାତିର କାରଣ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଏ। ପରେ ‘ଦିବ୍ୟ ବିବର’ର ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସେ—ପାତାଳକୁ ଯିବା ମହାପଥ—ଯାହା କ୍ଷେତ୍ର-ମାନଚିତ୍ରରେ ଲୋକ-ଭୂଗୋଳକୁ ଯୋଡ଼େ। ଏହି ପାତାଳ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ପୂର୍ବେ ‘ପାତାଳୋତ୍ତର-ସଂଗ୍ରହ’ରେ ଶିଖାଯାଇଥିଲା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ସେଠାରେ ଅନେକ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଷୋଳ ସିଦ୍ଧସ୍ଥାନ ଥିବାରୁ ଏହା ଘନ ଶୈବ-ପବିତ୍ର କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇ ଉଭା ହୁଏ। ଶେଷରେ ସ୍ଥାନଟି ପୂର୍ବେ ସୁନା ଖଣି ଥିଲା ବୋଲି କୁହି, ଲୋକେ ‘ଭୂତି’ (ସମୃଦ୍ଧି/ସିଦ୍ଧି) ଆଶାରେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତୁ—କିନ୍ତୁ ତାହା ତୀର୍ଥପଥର ଧର୍ମମୟତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହୁ—ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଏ।

गंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Gangeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Gangeśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ‘ମଙ୍ଗଳ’ ନାମକ ପୂର୍ବ ସ୍ଥାନରୁ ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଯାତ୍ରୀକୁ ଗଙ୍ଗା-ସ୍ରୋତ ନାମର ପବିତ୍ର ଧାରା ଓ ସେଠାରେ ଥିବା ଲିଙ୍ଗ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ କୁହାଯାଏ; “ସୁରାର୍କ”ର ବିଶେଷ ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯାତ୍ରାଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧି ଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି, ପିଣ୍ଡଦାନ ସମାପ୍ତ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ ସହ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି ତୀର୍ଥମହିମା କଲିଯୁଗର ପାପସଞ୍ଚୟ ନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ପାଠ-ଶ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ ପାପହର ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିଙ୍କୁ ଏହା ନ ଦେବା ଓ ଭବିଷ୍ୟୋକ୍ତ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ନିୟମରେ ଶୁଣିବାକୁ ରକ୍ଷାବାଣୀ ମିଳେ।

Vastrāpatha Pilgrimage Circuit and the Etiology of the Deer-Faced Woman (वस्त्रापथ-तीर्थपरिक्रमा तथा मृगमुखी-आख्यान-प्रस्ताव)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମଙ୍ଗଳାରୁ ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମ କହନ୍ତି—ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ, ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ‘କୋଟି ତୀର୍ଥର ଫଳ’ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ, ଏବଂ ଲୋକେଶ୍ୱର ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ପରେ ଯାତ୍ରା ଯକ୍ଷବନକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ଯକ୍ଷେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାପୂରଣକାରିଣୀ ବରଦାୟିନୀ ଦେବୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ତା’ପରେ ବସ୍ତ୍ରାପଥକୁ ଫେରି ରୈବତକ ପର୍ବତର ମହିମା ଆସେ—ମୃଗୀକୁଣ୍ଡ ଆଦି ନାମିତ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ସହ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥସମୂହ, ଏବଂ ଅମ୍ବିକା, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସାମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୈବ ସନ୍ନିଧିମାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଥିବା କଥା କୁହାଯାଏ। ସଂବାଦରେ ପାର୍ବତୀ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଥିବା ପବିତ୍ର ନଦୀ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟି ନଗରମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ପଚାରନ୍ତି—ବସ୍ତ୍ରାପଥ କାହିଁକି ବିଶେଷ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଶିବ କିପରି ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ଈଶ୍ୱର କାରଣକଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି: କାନ୍ୟକୁବ୍ଜରେ ରାଜା ଭୋଜ ମୃଗଦଳ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ରହସ୍ୟମୟ ମୃଗମୁଖୀ ନାରୀକୁ ଧରି ଆଣନ୍ତି; ସେ ମୌନ ଥାଏ। ପୁରୋହିତମାନେ ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୱୀ ସାରସ୍ୱତଙ୍କ ପାଖକୁ ନେବାକୁ କହନ୍ତି; ଅଭିଷେକ ଓ ମନ୍ତ୍ରବିଧିରେ ତାଙ୍କର ବାଣୀ ଓ ସ୍ମୃତି ଫେରେ। ପରେ ସେ ଅନେକ ଜନ୍ମର କର୍ମକଥା—ରାଜ୍ୟ, ବୈଧବ୍ୟ, ପଶୁଯୋନି, ହିଂସ୍ର ମୃତ୍ୟୁର ସୂଚନା, ଏବଂ ଶେଷରେ ରୈବତକ/ବସ୍ତ୍ରାପଥରେ ସଙ୍ଗମ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ମୋକ୍ଷର ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।

Mṛgīmukhī-ākhyāna and the Vastrāpatha–Swarnarekhā Tīrtha Discourse (मृगीमुखी-आख्यानम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କର୍ମ-କାରଣ, ଦେହ-ରୂପାନ୍ତର ଓ ତୀର୍ଥମହିମା ସଂବାଦରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାଜା ହରିଣୀମୁଖୀ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ସେ ଗଙ୍ଗାତଟରେ ତପସ୍ବୀ ଉଦ୍ଦାଳକଙ୍କ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଘଟିଥିବା ଗର୍ଭସମ୍ଭବ କଥା କହେ—ଅକସ୍ମାତ୍ ଘଟିଥିବା ବୀର୍ୟବିନ୍ଦୁ ଓ ହରିଣୀ ସହ ସମ୍ପର୍କ ତାଙ୍କର ହରିଣୀମୁଖ ଅବସ୍ଥାର କାରଣ, ଯଦିଓ ସେ ମାନବୀ ସ୍ୱରୂପା। ପରେ ଧର୍ମିକ ହିସାବ ଆସେ—ତାଙ୍କର ଅନେକ ଜନ୍ମର ପତିବ୍ରତଧର୍ମ ଓ ରାଜାଙ୍କ ପୂର୍ବକାଳରେ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ ଅବହେଳା ଦ୍ୱାରା ପାପସଞ୍ଚୟ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବନା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ରଣଭୂମିରେ ବୀରମୃତ୍ୟୁ, ନିତ୍ୟ ଅନ୍ନଦାନ/ସେବା, ଏବଂ ପ୍ରଭାସର ବସ୍ତ୍ରାପଥ ସହ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣରେଖା ଆଦି ତୀର୍ଥରେ ଦେହତ୍ୟାଗ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ରାଜାଙ୍କ କର୍ମଫଳକ୍ରମ ଦର୍ଶାଏ—ପ୍ରଥମେ ପାପଫଳ, ପରେ ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ। ଉପାୟ ଦିଆଯାଏ—ବସ୍ତ୍ରାପଥରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣରେଖା ଜଳରେ ଶିର/ପ୍ରତିମା ବିସର୍ଜନ କଲେ ତାଙ୍କ ମୁଖ ମାନବ ହେବ। ଦୂତ/ଦ୍ୱାରପାଳ ପଠାଇ ବନରୁ ଶିର ମିଳେ, ତୀର୍ଥରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିସର୍ଜନ ହୁଏ; କନ୍ୟା ଏକ ମାସ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ କରି ଶେଷରେ ଦିବ୍ୟବର୍ଣ୍ଣିତ ସୁନ୍ଦର ମାନବୀ ରୂପ ପାଏ। ଶେଷରେ ଈଶ୍ୱରବାଣୀ କ୍ଷେତ୍ରମହିମା କହେ—ଏହା ଦେଶ-ବନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବ-ଅର୍ଧଦେବମାନେ ନିବାସ କରନ୍ତି, ଭବ (ଶିବ) ଏଠାରେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ସ୍ନାନ, ସନ୍ଧ୍ୟା, ତର୍ପଣ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ପୁଷ୍ପାର୍ଚ୍ଚନରେ ସଂସାରବନ୍ଧ ମୋଚନ ଓ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ମିଳେ।

Suvarṇarekhā-tīrthotpatti and the Brahmā–Viṣṇu–Śiva Theological Discourse (Chapter 8)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ଭୋଜ ସାରସ୍ୱତଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ରାପଥ-କ୍ଷେତ୍ର, ରୈବତକ ପର୍ବତ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା’ ନାମକ ଜଳର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାହାର ପାବନ-ମହିମା ବିସ୍ତାରରେ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବ୍ରହ୍ମା–ବିଷ୍ଣୁ–ଶିବ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ପରମ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଦେବତାମାନେ କାହିଁକି ତୀର୍ଥରେ ସମବେତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ କିପରି ଆସନ୍ତି—ସେ ମଧ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ସାରସ୍ୱତ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ; ତାପରେ ସେ ତୀର୍ଥକଥାକୁ ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟର ବୃହତ୍ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ରଖନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନର ଶେଷରେ ରୁଦ୍ର ଜଗତ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି; ସେତେବେଳେ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ଏକତ୍ୱରେ ଥାଇ ପରେ ପୁନଃ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ହରି ପାଳକ, ରୁଦ୍ର ସଂହାରକ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟବିଭାଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ କୈଲାସରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରତା-ବିବାଦ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଏକ ଆଦ୍ୟ, ଏକମେବ ମହାଦେବ ସର୍ବଲୋକାତୀତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଜଗଦଧିଷ୍ଠାତା ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ବେଦୀୟ ଶୈଳୀର ଉପନାମରେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଆଗାମୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା-ତୀର୍ଥୋତ୍ପତ୍ତିର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ପାଇଁ ଭୂମିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।

Vastrāpatha Tīrtha-Foundation and the Dakṣa-Yajña Cycle (वस्त्रापथतीर्थप्रतिष्ठा तथा दक्षयज्ञप्रसङ्गः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ବସ୍ତ୍ରାପଥ ତୀର୍ଥ କିପରି ସ୍ଥିର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା, ତାହା ବହୁ-ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଧାର୍ମିକ କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଥର୍ବବେଦ ପାଠସହିତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ମ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ଏବଂ ଅନେକ ରୁଦ୍ରରେ ବିଭାଜନ—ଶୈବ ବହୁରୂପତାର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଆଧାର—ପ୍ରତିପାଦିତ। ପରେ ଦକ୍ଷ–ସତୀ–ଶିବ ପ୍ରସଙ୍ଗ: ସତୀଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦାନ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଅବମାନ ବୃଦ୍ଧି, ସତୀଙ୍କ ଆତ୍ମଦାହ, ତାହାର ଫଳରେ ଶାପଚକ୍ର ଏବଂ ପରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ପୁନଃସ୍ଥାପନ। ବୀରଭଦ୍ର ଓ ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞବିଧ୍ୱଂସ ଘଟଣା ଦେଖାଏ ଯେ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବା ଓ ଆଦର-ନୀତି ଉଲ୍ଲଂଘନ କଲେ ଯଜ୍ଞ ବିଫଳ ହୁଏ। ପରେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ-ସମନ୍ୱୟରେ ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଅଭିନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, କଳିଯୁଗରେ ଭକ୍ତି-ଆଚରଣ—ତପସ୍ବୀ ଶିବରୂପକୁ ଦାନ, ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପୂଜାବିଧି ଇତ୍ୟାଦି—ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଅନ୍ଧକ ସହ ସଂଘର୍ଷ, ଦେବୀଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ସମାବେଶ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ସ୍ଥାନୀକରଣ—ବସ୍ତ୍ରାପଥରେ ଭବ, ରୈବତକରେ ବିଷ୍ଣୁ, ପର୍ବତଶିଖରରେ ଅମ୍ବା—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖାକୁ ପାବନକାରୀ ନଦୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ; ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖାରେ ସ୍ନାନ, ସନ୍ଧ୍ୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଭବପୂଜାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।

वस्त्रापथकथानुक्रमः — Counsel to the King on Pilgrimage, Renunciation, and Household Restraint
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପାର୍ବତୀ ରୈବତକ ପର୍ବତ, ଭବ (ଶିବ) ଓ ବସ୍ତ୍ରାପଥ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦେଖି ବିସ୍ମୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ଦିବ୍ୟବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପରେ ସେ ପଚାରନ୍ତି—ହରିଣ ପାଇବା ପରେ ଭୋଜରାଜ/ଜନେଶ୍ୱର ସାରସ୍ୱତ ଋଷିଙ୍କୁ ଭେଟି କ’ଣ କଲେ; ଏଭଳି ସ୍ଥଳ-ମହିମାରୁ ନୀତି-ଧର୍ମକଥାକୁ ଧ୍ୟାନ ଘୁଞ୍ଚେ। ଈଶ୍ୱର ସାମାଜିକ-ସମ୍ପର୍କ ଧର୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି: ଆଦର୍ଶ ନାରୀ ସଦ୍ଗୁଣୀ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟୀ; ନାରୀ-ପୁରୁଷ ଉଭୟଙ୍କର ବାନ୍ଧବ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମକୁ ସ୍ଥିର କରେ। ରାଜା ଏମିତି ପତ୍ନୀ ପାଇ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସାରସ୍ୱତଙ୍କୁ ତପୋବଳ ଓ ପ୍ରକାଶକ ଜ୍ଞାନର ଧାରକ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ରୈବତକ, ବସ୍ତ୍ରାପଥର କୀର୍ତ୍ତି, ଉଜ୍ଜୟନ୍ତରେ ଦେବସଭା, ଓ ବାମନ-ବଳି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୁରାକଥା ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ତାପରେ ରାଜା ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ କ୍ରମେ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଯାଇ ଶେଷେ ଶିବଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଋଷି ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରନ୍ତି—ଗୃହରେ ମଧ୍ୟ ଦେବସନ୍ନିଧି ଓ ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମ୍ଭବ; ତେଣୁ ଅତିଦୂର ଯାତ୍ରାର ଆକାଙ୍କ୍ଷାକୁ ସଂଯମ କରିବା ଉଚିତ। ଅଧ୍ୟାୟଟି ତୀର୍ଥାକାଙ୍କ୍ଷାକୁ ସଦୁପଦେଶ ଓ ନୀତିଗତ ସ୍ଥିରତା ସହ ଯୋଡ଼େ।

Vastrāpatha Yātrāvidhi and Kṣetra-Pramāṇa (वस्त्रापथ-यात्राविधिः क्षेत्रप्रमाणं च)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଆଧାର କରି ବିଧିମୂଳକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରୂପେ ଗଠିତ। ପୂର୍ବବଚନ ଶୁଣି ରାଜା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ କାର୍ଯ୍ୟୋପଯୋଗୀ ବିବରଣୀ ଚାହାନ୍ତି—କ’ଣ ଗ୍ରହଣୀୟ, କ’ଣ ତ୍ୟାଜ୍ୟ, କ’ଣ ଦାନୀୟ, ଉପବାସ, ସ୍ନାନ, ସନ୍ଧ୍ୟାକ୍ରିୟା, ପୂଜା, ଶୟନ ଓ ରାତ୍ରିଜପର ନିୟମ କ’ଣ। ସାରସ୍ୱତ ମୁନି ସୌରାଷ୍ଟ୍ରରେ ରେବତକ/ଉଜ୍ଜୟନ୍ତ ପର୍ବତ ସମୀପରେ ଯାତ୍ରାକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ଗ୍ରହବଳ, ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଥିତି ଓ ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ତାପରେ ମାସ-ତିଥିର ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନ-କାଲପଞ୍ଜିକା ଦେଇ ଅଷ୍ଟମୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ମାସାନ୍ତ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଓ ଗ୍ରହଣକାଳରେ ବିଶେଷତଃ ‘ଭବ’ (ଶିବ) ପୂଜାର ମହତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି। ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଭବଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ନଦୀର ପାବନ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଉଜ୍ଜୟନ୍ତ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ତୀର୍ଥଜଳର ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ମହିମା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ବସ୍ତ୍ରାପଥ କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରମାଣ ଦିଗ୍ସୀମା ଓ ଯୋଜନମାନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇ, ଏହାକୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଅଞ୍ଚଳ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପଦଯାତ୍ରା, ନିୟତ ଆହାର, ତପ, କଷ୍ଟସହନ ଇତ୍ୟାଦି କ୍ରମିକ ସଂଯମ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପିତୃଉଦ୍ଧାର, ଦିବ୍ୟଯାନ-ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପମା, ଏବଂ ଘୋର ପାପଭାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିୟମିତ ଭକ୍ତି ସହ ଶିବସ୍ମରଣ କଲେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଆଶ୍ୱାସ ଦିଆଯାଇଛି।

Vastrāpatha Tīrtha: Ritual Offerings, Śrāddha Protocols, and Ethical Restraints (वस्त्रापथतीर्थ-विधि-श्राद्ध-नियमाः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସାରସ୍ୱତ ମୁନି ବସ୍ତ୍ରାପଥ-ତୀର୍ଥର ଯାତ୍ରାବିଧି ଓ ତାହାର ନୈତିକ-ଆଚାର ଶୁଦ୍ଧି ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି। ଯାତ୍ରୀ ଗଙ୍ଗାଜଳ, ମଧୁ, ଘିଅ, ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, କେଶର, ଗୁଗ୍ଗୁଳ, ବିଲ୍ୱପତ୍ର ଓ ପୁଷ୍ପ ଭଳି ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ଶୁଚି ହୋଇ ପଦଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ମିଳେ। ସ୍ନାନ ପରେ ଶିବ-ବିଷ୍ଣୁ-ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ପୂଜା କଲେ ବନ୍ଧନମୋଚନ ଓ ମୋକ୍ଷସାଧନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସମୂହ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ରଥରେ ଦେବମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ନିର୍ମାଣ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ସଙ୍ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ-ଦୀପ ସହ ଉତ୍ସବ, ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଗୋ, ଜଳ, ଅନ୍ନ, ବସ୍ତ୍ର, ଇନ୍ଧନ, ମଧୁର ବାକ୍ୟ ଭଳି ଦାନର ମହିମା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପରେ କ୍ରିୟାଶୁଦ୍ଧି—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ, ସନ୍ଧ୍ୟାକର୍ମ, ଦର୍ଭ-ତିଳ ଓ ହବିଷ୍ୟାନ୍ନର ପ୍ରୟୋଗ, ତୁଳସୀ, ଶତପତ୍ର କମଳ, କର୍ପୂର, ଶ୍ରୀଖଣ୍ଡ ଆଦି ଅର୍ପଣଦ୍ରବ୍ୟର ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। ଅୟନ, ବିଷୁବ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଗ୍ରହଣ, ମାସାନ୍ତ, କ୍ଷୟତିଥି ଭଳି କାଳରେ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟୀ; ନଦୀତୀର୍ଥ ଓ ମହାତୀର୍ଥରେ ପିତୃକର୍ମ କଲେ ପିତୃତୃପ୍ତି ହୋଇ ଗୃହରେ ମଙ୍ଗଳ-ବୃଦ୍ଧି (ବୃଦ୍ଧି-ଶ୍ରାଦ୍ଧ) ହୁଏ ବୋଲି ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି। କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ମଦ/ମତ୍ତତା, ଈର୍ଷ୍ୟା, ନିନ୍ଦା, ପ୍ରମାଦ, ଦ୍ରୋହ, ଆଳସ୍ୟ, ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନ, ଚୋରି ଆଦି ଦୋଷ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ କଠୋର ଉପଦେଶ ଅଛି; ଦୋଷତ୍ୟାଗ କଲେ ମାତ୍ର ତୀର୍ଥଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ଏବଂ ସ୍ନାନ-ଜପ-ହୋମ-ତର୍ପଣ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ପୂଜା ସଫଳ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥର ସୂଚୀ ସହ ସର୍ବସମାବେଶୀ ମୋକ୍ଷଦୃଷ୍ଟି—ଏମିତି ସ୍ଥାନରେ ମୃତ ତିର୍ୟକ୍ ଆଦି ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଭୋଗ ପରେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି; ତୀର୍ଥସ୍ମରଣ ମାତ୍ରେ ପାପନାଶ, ତେଣୁ ଦର୍ଶନ-ପୂଜାର ସୁଯୋଗ ହାରାଇବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦେଇ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

Dāna-Śīla and Gṛhastha-Niyama: Ethical Guidelines and Merit of Gifts (Chapter 13)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସାରସ୍ୱତ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ପ୍ରଗତିର ଉପାୟ ସ୍ୱରୂପ ଧର୍ମୋପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶୁଭ-ଅଶୁଭ କର୍ମମିଶ୍ରଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ନିରନ୍ତର ସତ୍କର୍ମ ବିନା କଠିନ ବୋଲି କହି, ନିତ୍ୟ-ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଗଣନା କରନ୍ତି—ବାରମ୍ବାର ସ୍ନାନ, ହରି-ହର ପୂଜା, ସତ୍ୟ ଓ ହିତକର ବାକ୍ୟ, ସାମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ ଦାନ, ପରନିନ୍ଦା ଓ ବ୍ୟଭିଚାର ବର୍ଜନ, ଏବଂ ମଦ୍ୟ, ଜୁଆ, କଳହ, ହିଂସାରୁ ସଂଯମ। କାଳବିଶେଷରେ ବ୍ରତାଦି ଆଚରଣ ଦେଖାଇ, ବିଧିପୂର୍ବକ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ଦେବପୂଜା, ଦ୍ୱିଜାର୍ଚ୍ଚନର ଫଳ ‘ଅକ୍ଷୟ’ ହୁଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ପରେ ଦାନର ପ୍ରକାରଗୁଡ଼ିକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତି—ଗୋଦାନ, ବୃଷଭ/ଅଶ୍ୱ/ଗଜଦାନ, ଗୃହଦାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରୌପ୍ୟ, ସୁଗନ୍ଧ, ଅନ୍ନ, ଯଜ୍ଞସାମଗ୍ରୀ, ପାତ୍ର, ବସ୍ତ୍ର, ଯାତ୍ରା-ସହାୟତା ଓ ନିତ୍ୟ ଅନ୍ନଦାନ ଇତ୍ୟାଦି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦାନର ଫଳ ଭାବେ ପାପମୋଚନ, ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଯାନପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଯମପଥରେ ରକ୍ଷା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶ୍ରାଦ୍ଧାଚାରର ନୀତି ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଆମନ୍ତ୍ରିତଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟତା, ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଅନିବାର୍ୟତା, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ଅତିଥିଙ୍କ ସତ୍କାର—ଏବଂ ଶେଷରେ ଆଗାମୀ ‘ଯାତ୍ରାବିଧି’ ପ୍ରତି ସୂଚନା ଦେଇ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

Somēśvara-liṅga-prādurbhāva and Vastrāpatha Puṇya (सोमेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବସ୍ରାପଥର ପୁଣ୍ୟମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ସୋମେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସରସ୍ୱତ ମୁନି ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ନଦୀତଟରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଘୋର ତପସ୍ୟା କଥା କହନ୍ତି; ସେଠାରେ ରୁଦ୍ର ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି—ଚନ୍ଦ୍ର-ତାରା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବେ ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବ ସେଠାରେ ବିରାଜିବେ, ଏବଂ ସ୍ନାନ-ପୂଜା କରୁଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କର ପାପକ୍ଷୟ ନିରନ୍ତର ହେବ। ପରେ ବଳିଙ୍କ ସାର୍ବଭୌମ ଶାସନର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଆସେ। ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଯଜ୍ଞର ଉତ୍ତେଜନା ନଥିବା ଜଗତ୍ ଦେଖି ନାରଦ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବୃହସ୍ପତି ଉପାୟ ଦେଖାଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ତାପରେ ବାମନାବତାର ସୁରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଆସି ପ୍ରଥମେ ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆରାଧନା କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି; କଠୋର ବ୍ରତରେ ଶିବ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ବାମନ ଲିଙ୍ଗଟି ନିଜ ସମ୍ମୁଖରେ ସ୍ଥିର ରହୁ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି; ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏକାଗ୍ର ପୂଜାରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାଦି ମହାପାତକରୁ ମୁକ୍ତି, ଦିବ୍ୟଲୋକ ଅତିକ୍ରମ କରି ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

श्रीदामोदरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Dāmodara at Raivataka and the Suvarṇarekhā Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସାରସ୍ୱତଙ୍କ ଉପଦେଶାନୁସାରେ ପୂଜାବିଧି-ଜ୍ଞାନ ପାଇଥିବା ବାମନ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୈବତକ ପର୍ବତର ସୁଶୋଭିତ ଅରଣ୍ୟରେ ବିହାର କରେ। ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷ ଓ ‘ଶୁଭଛାୟା’ଦାୟକ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି; ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶିଖର ସମୀପରେ ସେ ପାଞ୍ଚ ଭୟଙ୍କର କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କୁ ଦେଖେ; ତପୋବଳରେ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟତା ଜାଣି, ମହାଦେବ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରବେଶ-ନିୟମ ଓ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିବା କଥା ଶୁଣେ। ସେମାନେ ନିଜ ନାମ କହନ୍ତି—ଏକପାଦ, ଗିରିଦାରୁଣ, ମେଘନାଦ, ସିଂହନାଦ, କାଳମେଘ—ଏବଂ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ବର ଦେଇ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି: ପର୍ବତପାର୍ଶ୍ୱ, ଶିଖର, ଭବାନୀ-ଶଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳ, ବସ୍ତ୍ରାପଥ ସମ୍ମୁଖ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ତଟ। ପରେ ଦାମୋଦର-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆସେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖାକୁ ‘ସର୍ବତୀର୍ଥମୟୀ’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି; ସେ ଭୁକ୍ତି–ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ ଓ ରୋଗ-ଦାରିଦ୍ର୍ୟ-ପାପନାଶିନୀ। କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ ଓ ଭୀଷ୍ମପଞ୍ଚକ ଆଚରଣ—ସ୍ନାନ, ଦୀପଦାନ, ନୈବେଦ୍ୟ, ମନ୍ଦିରକର୍ମ, ଜାଗରଣ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ଦୀନଦୁର୍ବଳ ସେବା—ବିଧିତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ସ୍ନାନ, ଦାମୋଦର ଦର୍ଶନ ଓ ଜାଗରଣଭକ୍ତିରେ ମହାପାପୀ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଅବହେଳାକାରୀ ହରିଲୋକ ପାଉନାହାନ୍ତି। ଶେଷରେ ଏହି ପୁରାଣକଥାର ପଠନ-ଶ୍ରବଣକୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାରକ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି।

Adhyāya 16: Narasiṃha-Guardianship, Ujjayanta Ascent, and Śivarātri Vrata Protocols at Vastrāpatha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ବାମନଙ୍କର ବନମଧ୍ୟରେ ଏକାକୀ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସାରସ୍ୱତ କହନ୍ତି—ବାମନ ରୈବତକକୁ ଯାଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି ଅର୍ପଣ-ଉପହାର ସହ ପୂଜା କଲେ। ଭୟଜନକ ତଥା ରମ୍ୟ ବନରେ ମନେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ସମୟରେ ନରସିଂହ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ରକ୍ଷା ଦେଲେ; ତୀର୍ଥବାସୀଙ୍କୁ ସଦା ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଏବଂ ଦାମୋଦରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସ୍ଥିତ ରହିବାକୁ ବାମନ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ତାପରେ ବାମନ ଦାମୋଦର ଓ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ବସ୍ତ୍ରାପଥକୁ ଯାଇ ଉଜ୍ଜୟନ୍ତ ପର୍ବତ ଦେଖି “ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧର୍ମ” ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି—ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସର ସଦାଚାର ଓ ଭକ୍ତିମୟ ସଚେତନତା ମହାଫଳ ଦେଇଥାଏ। ସେ ଶିଖରକୁ ଆରୋହଣ କରି ସ୍କନ୍ଦମାତା ଅମ୍ବାଙ୍କ ପୂଜା ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଆନ୍ତି। ଶିବ ପ୍ରଭାବବୃଦ୍ଧି, ବେଦ-କଳାଦିରେ ପ୍ରାବୀଣ୍ୟ, ସ୍ଥିର ସିଦ୍ଧି ଇତ୍ୟାଦି ବର ଦେଇ ବସ୍ତ୍ରାପଥର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଦେଶ କରନ୍ତି। ରୁଦ୍ର ଦିଗନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ତୀର୍ଥ-ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଦିବ୍ୟ ସରୋବର, ଜାଳିବନ, ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ନାଶକ ମୃତ୍ତିକା-ଲିଙ୍ଗ; କୁବେର/ଧନଦ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଲିଙ୍ଗ, ହେରମ୍ବ-ଗଣ ଲିଙ୍ଗ, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତୀଶ୍ୱର, ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କେଦାର। ଇନ୍ଦ୍ର–ଲୁବ୍ଧକ ଶିବରାତ୍ରି କଥା ମଧ୍ୟ ଅଛି: ଶିକାରୀ ଜାଗରଣରେ ଦିବ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଇଲା; ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ ଓ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ, ଏବଂ ଐରାବତର ପଦଚିହ୍ନରୁ ଉଜ୍ଜୟନ୍ତରେ ନିତ୍ୟ ଜଳସ୍ରୋତ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଶେଷରେ ଶିବରାତ୍ରି ବ୍ରତବିଧି—ବାର୍ଷିକ କିମ୍ବା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପାଳନ, ଉପବାସ-ସ୍ନାନ ନିୟମ, ତେଲସ୍ନାନ/ମଦ୍ୟ/ଜୁଆ ନିଷେଧ, ଦୀପଦାନ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣରେ ଜପ-ପାଠ/ଗାନ, ପ୍ରଭାତ ପୂଜା, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ଭୋଜନ, ଏବଂ ବ୍ରତାନ୍ତେ ଗୋ-ପାତ୍ରାଦି ଦାନ; ଫଳ ଭାବେ ଶୁଦ୍ଧି, ପୁଣ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳ-ସମୃଦ୍ଧି କୁହାଯାଇଛି।

नारद–बलिसंवादः, रैवतकोत्पत्तिः, विष्णुवल्लभव्रतविधानम् (Nārada–Bali Dialogue, Origin of Raivataka, and the Viṣṇuvallabha Vrata)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରୁ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ମୁନିଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ନାରଦଙ୍କର ବଲିରାଜ ସଭାକୁ ଗମନ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସନ୍ନିକଟ ବାମନାବତାର ହେତୁ ଦୈତ୍ୟ–ଦେବ ସଂଘର୍ଷର ସମ୍ଭାବନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୁରୁ-ସମ୍ମାନ ଭଙ୍ଗ ନ କରି ନୀତି-ଧର୍ମ କିପରି ରକ୍ଷା କରିବା—ଏହି ରାଜନୈତିକ-ନୈତିକ ସଙ୍କଟ ଦେଖାଯାଏ। ବଲି ଦୈତ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ସହ ଅମୃତ, ରତ୍ନ ଓ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖର ଅସମ ବଣ୍ଟନ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରେ; ସେଠାରେ ମୋହିନୀ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସ୍ମରଣ କରାଇ ଦିବ୍ୟ ଯୁକ୍ତି, ସ୍ୱୟଂବର ନିୟମ ଓ ଅତିକ୍ରମଣ ନିଷେଧ ଦ୍ୱାରା ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ସୂଚିତ ହୁଏ। ପରେ ନାରଦ ବଲିଙ୍କୁ (୧) ବ୍ରାହ୍ମଣ ସତ୍କାରର ଧର୍ମ, (୨) ରାଜଧର୍ମ ଗୁଣମାଳା ସହ ରାଜନୀତି, ଏବଂ (୩) ରୈବତକ କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରତି ମନ ନିବେଶ—ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ରୈବତକ/ରେବତୀକୁଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ଓ ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ରର ପୁନର୍ବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁବଲ୍ଲଭ ବ୍ରତବିଧାନ—ଫାଲ୍ଗୁନ ଶୁକ୍ଲ ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ, ସ୍ନାନ, ପୁଷ୍ପପୂଜା, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ସହ କଥାଶ୍ରବଣ, ଫଳ ସହ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଦୀପଦାନ ଓ ନିୟମିତ ଆହାର—ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଶେଷରେ ବାମନ ଆଗମନ ପରେ ବଲିରାଜ୍ୟରେ ଅପଶକୁନ, ଦୈତ୍ୟ–ଦେବ ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ସର୍ବଦାନସହିତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଯଜ୍ଞର ବିଧାନ ଦେଇ ଅଧ୍ୟାୟଟି କର୍ମ, ରାଜତ୍ୱ ଓ ବିଶ୍ୱପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଏକ ସୂତ୍ରରେ ଗଠେ।

वामनयोगोपदेशः, तत्त्वनिर्णयः, बलियज्ञ-त्रिविक्रमप्रसंगश्च (Vāmana’s Yogic Instruction, Tattva Taxonomy, and the Bali–Trivikrama Episode)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮ ରେ ବସ୍ତ୍ରାପଥ ମହାତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରକୁ ବାମନଙ୍କ ଆଗମନ ପରେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରୁ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସାରସ୍ୱତ ବାମନଙ୍କ ନିୟମିତ ସାଧନା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣରେଖା ଜଳରେ ସ୍ନାନ, ଭବ (ଶିବ) ପୂଜା, ପଦ୍ମାସନରେ ସ୍ଥିରତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ, ମୌନ ଓ ଶ୍ୱାସ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ। ପରେ ପ୍ରାଣାୟାମର ପଦ—ପୂରକ, ରେଚକ, କୁମ୍ଭକ—ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ଯୋଗଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସଞ୍ଚିତ ଦୋଷ କ୍ଷୟ ଓ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ଈଶ୍ୱର ସାଂଖ୍ୟ ଶୈଳୀରେ ତତ୍ତ୍ୱନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି—ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱରେ ପୁରୁଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମ ଏବଂ ଗଣନାତୀତ ପରମାତ୍ମ ସାକ୍ଷାତ୍କାରର ସଙ୍କେତ। ନାରଦଙ୍କ ଆଗମନ ସହ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ, ବିଶ୍ୱବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଅବତାରକ୍ରମ (ମତ୍ସ୍ୟରୁ ନରସିଂହ ଆଦି) ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; ପ୍ରହ୍ଲାଦ–ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି ଓ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶନର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ହୁଏ। ଶେଷରେ କଥା ବଲିଯଜ୍ଞକୁ ମୁହାଁ ନେଇଥାଏ—ବଲିଙ୍କ ଦାନବ୍ରତ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ସତର୍କବାଣୀ, ବାମନଙ୍କ ତିନି ପଦ ଭୂମି ଯାଚନା ଓ ତ୍ରିବିକ୍ରମର ବିରାଟ ରୂପ। ଗଙ୍ଗାକୁ ବିଷ୍ଣୁପାଦୋଦକ ଭାବେ ମହିମା କରି, ଶୁଦ୍ଧି, ପୂଜା, ଜ୍ଞାନ ଓ ନିୟମିତ ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଲଭ୍ୟ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଏ।

वामन-त्रिविक्रमसंवादः, बलिसुतलबन्धनं, दीपोत्सव-प्रशंसा (Vāmana/Trivikrama Dialogue, Bali in Sutala, and the Praise of a Lamp-Festival)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂବାଦରୂପେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଆଲୋଚନା ହୋଇଛି। ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସାରସ୍ୱତ କହନ୍ତି—ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପରେ ହରି (ବାମନ/ତ୍ରିବିକ୍ରମ) ବଳିଙ୍କୁ ତୃତୀୟ ପଦର ଅବଶିଷ୍ଟ ‘ଋଣ’ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି; ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରା ଦାନ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ପୂରଣ କରିବା ନୀତିଗତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ବଳିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବାଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ—ବାମନ ରୂପେ ଅଳ୍ପ ମାଗି ପରେ ବିଶ୍ୱରୂପେ ତୃତୀୟ ପଦ ନେବା କି ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ? ସତ୍ୟ ବ୍ୟବହାର ଓ ସାଧୁଙ୍କ ଆଚରଣ କେମିତି ହେବ? ଜନାର୍ଦନ ଯୁକ୍ତିସହ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ମାପିକରି ମାଗାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ବଳି ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ଏହା ଅନ୍ୟାୟ ନୁହେଁ, ବଳିଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାରୀ। ଏହାର ଫଳରେ ବଳି ସୁତଳ/ମହାତଳରେ ବାସ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ଆଗାମୀ ଏକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଇନ୍ଦ୍ରପଦ ପ୍ରାପ୍ତିର ଆଶ୍ୱାସନ ମଧ୍ୟ ମିଳେ। ତ୍ରିବିକ୍ରମ ବଳିଙ୍କୁ ସୁତଳରେ ବସିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ, ନିଜେ ବଳିଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସଦା ସନ୍ନିହିତ ରହିବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୀପ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶୁଭୋତ୍ସବର ପ୍ରଶଂସା ମଧ୍ୟ ଅଛି—ବଳିଙ୍କ ନାମ ସହ ଜଡିତ ଏହି ଦୀପୋତ୍ସବ ସାମୂହିକ ପୂଜା ଓ ଲୋକକଲ୍ୟାଣ ବଢ଼ାଏ। ଶେଷର ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ସ୍ମରଣ, ଶ୍ରବଣ, ପାଠରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ, ଶିବ ଓ କୃଷ୍ଣଭକ୍ତି ସ୍ଥିର ହୁଏ; ପାଠକଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କୁ ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Vastrāpatha is portrayed as a central and beloved locus of Prabhāsa where Bhava/Śiva is directly present; the site’s glory is anchored in the immediacy of divine darśana and the completeness (kṛtakṛtyatā) attributed to pilgrimage there.
Merits include rapid accrual of tīrtha-fruit through bathing and visitation, equivalence to major pan-Indian pilgrimages, and soteriological benefits such as release from adverse post-mortem states when devotion and rites are performed with steadiness.
Rather than a multi-episode legend cycle in this excerpt, the section’s core narrative claim is theological: Bhava as the self-born lord stationed at Prabhāsa, with Vastrāpatha identified as a privileged site for encountering that presence.