Adhyaya 17

Verse 1

राजोवाच । विचित्रमिदमाख्यानं त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं मया । दृष्ट्वा नारायणं शक्रं नारदो मंदरे गिरौ

ରାଜା କହିଲେ—ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ଏହି ବିଚିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ ଶୁଣିଲି। ନାରାୟଣ ଓ ଶକ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ନାରଦ ପରେ କ’ଣ କଲେ?

Verse 2

किं चकार मुनींद्रोऽथ तन्मे विस्तरतो मुने । वद संसारसरणोद्भूतमायाप्रपीडितम् । कथामृतजलौघेन वितृषं कुरु मां प्रभो

ତାପରେ ମୁନୀନ୍ଦ୍ର କ’ଣ କଲେ? ହେ ମୁନେ, ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ। ସଂସାର-ସରଣିରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ମାୟାରେ ମୁଁ ପୀଡିତ; କଥାମୃତ-ଜଳର ପ୍ରବାହରେ ମୋ ତୃଷ୍ଣା ନିବାରଣ କରନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ।

Verse 3

सारस्वत उवाच । अथासौ नारदो देवं ज्ञात्वा शप्तं द्विजन्मना । भृगुणा च तथा पूर्वं नान्यथैतद्भविष्यति

ସାରସ୍ୱତ କହିଲେ—ତେବେ ନାରଦ ଜାଣିଲେ ଯେ ଦେବତା ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)ଙ୍କ ଶାପରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଭୃଗୁ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଶାପ ଦେଇଥିଲେ; ତେଣୁ ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବ ନାହିଁ।

Verse 4

भविष्यं यद्भवं देव वर्तमानं विचिंत्यताम् । अयं च वामनो भूत्वा विष्णुर्यास्यति तां पुरीम्

ହେ ଦେବ! ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବ ଓ ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଛି—ତାହା ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରନ୍ତୁ। କାରଣ ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେହି ପୁରୀକୁ ଯିବେ।

Verse 5

निग्रहं स बलेः पश्चात्करिष्यति मम प्रियम् । युद्धं विना कथं स्थेयं वर्तमानं महोल्बणम्

ସେ ପରେ ବଲିଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହ କରି, ମୋ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିବେ; କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧ ବିନା ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ବର୍ତ୍ତମାନ ପରିସ୍ଥିତି କିପରି ସହିବା?

Verse 6

देवदानवयुद्धानि दैत्यगन्धर्व रक्षसाम् । निवारितानि सर्वाणि सरीसृपपतत्रिणाम्

ଦେବ-ଦାନବଙ୍କ, ଦୈତ୍ୟ-ଗନ୍ଧର୍ବ-ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ ନିବାରିତ ହୋଇଛି; ସରୀସୃପ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର କଳହ ମଧ୍ୟ ରୋକାଯାଇଛି।

Verse 7

सापत्नजः कलिर्नास्ति मम भाग्यपरिक्षये । देवेन्द्रो गुरुणा पूर्वं वारितः किं करोम्यहम्

ମୋର ଭାଗ୍ୟ କ୍ଷୟ ହେଉଥିବାବେଳେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାଜନିତ କଳହ ଆଉ ନାହିଁ। ଦେବେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବେ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରୋକାଯାଇଥିଲେ; ତେବେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?

Verse 8

माननीयो गुरुर्मेऽयमतस्तं न शपाम्यहम् । युद्धार्थं तु ततो यत्नो न सिध्यति करोमि किम्

ଏହି ମୋର ଗୁରୁ ପୂଜ୍ୟ; ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଉନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥେ ମୋର ପ୍ରୟାସ ସିଦ୍ଧ ହେଉନାହିଁ—ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?

Verse 9

केनापि दैवयोगेन पुरुषार्थो न सिध्यति । तथापि यत्नः कर्तव्यः पुरुषार्थे विपश्चिता । दैवं पुरुषकारेण विनापि फलति क्वचित्

କେବଳ ଦୈବଯୋଗରେ ପୁରୁଷାର୍ଥ ସିଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ। ତଥାପି ବିପଶ୍ଚିତ୍ ଲୋକ ଯଥୋଚିତ ପୁରୁଷାର୍ଥରେ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ ଦୈବ, ପୁରୁଷପ୍ରୟତ୍ନ ବିନା ମଧ୍ୟ, କେବେ କେବେ ମାତ୍ର ଫଳ ଦେଏ।

Verse 10

यदुक्तं तद्वचो व्यर्थं यतः सिद्धिः प्रयत्नतः । बलिं गत्वा भणिष्यामि यथा युद्धं करिष्यति

ଯାହା କୁହାଗଲା ସେହି ବଚନ ବ୍ୟର୍ଥ; କାରଣ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରୟତ୍ନରୁ ହୁଏ। ମୁଁ ବଲିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ସେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ ତାହା କହିବି।

Verse 11

न श्रोष्यति स चेद्वाक्यं निश्चितं तं शपाम्यहम् । इत्युक्त्वा स ययौ वेगान्नारदो बलिमंदिरे । निमेषांतरमात्रेण शिष्याभ्यां गगने स्थितः

ସେ ଯଦି ମୋ କଥା ଶୁଣିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବି। ଏହିପରି କହି ନାରଦ ଦ୍ରୁତେ ବଲିଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ଗଲେ; ନିମେଷମାତ୍ରେ ଦୁଇ ଶିଷ୍ୟ ସହ ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।

Verse 12

प्रासादे शैलसंकाशे सप्तभौमे महोज्ज्वले । तस्योपरि सभा दिव्या निर्मिता विश्वकर्मणा

ପର୍ବତସଦୃଶ, ସପ୍ତଭୌମ, ମହାଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସେହି ପ୍ରାସାଦର ଉପରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ନିର୍ମିତ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସଭାମଣ୍ଡପ ଥିଲା।

Verse 13

तस्यां सिंहासनं दिव्यं तत्रासीनो बलिर्नृप । दैत्यैः परिवृतः सर्वैः प्रौढिहास्यकथापरैः

ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ସିଂହାସନରେ ରାଜା ବଳି ଆସୀନ ଥିଲେ; ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଘେରି ରହି, ପ୍ରୌଢ ପରିହାସ ଓ ଗର୍ବୋକ୍ତ କଥାରେ ମଗ୍ନ ଥିଲେ।

Verse 14

ऋषिभिर्ब्राह्मणैः शांतैस्त थैवोशनसा स्वयम् । पुत्रमित्रकलत्रैश्च संवृतो दिव्यमन्दिरे

ସେଇ ଦିବ୍ୟ ମନ୍ଦିରରେ ଶାନ୍ତ ଋଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ସ୍ୱୟଂ ଉଶନା ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ପୁତ୍ର, ମିତ୍ର ଓ ପତ୍ନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ।

Verse 15

देवांगनाकरग्राहगृहीतैर्दिव्यचामरैः । संवीज्यमानो दैत्येन्द्रः स्तूयमानः स चारणैः

ଦେବାଙ୍ଗନାମାନଙ୍କ ହାତରେ ଧରା ଦିବ୍ୟ ଚାମରଦ୍ୱାରା ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପଖା ଦିଆଯାଉଥିଲା; ଚାରଣମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ।

Verse 16

यावदास्ते मदोन्मत्ता मन्त्रयंति परस्परम् । दैत्यदानवमुख्या ये ते सर्वे युद्धकांक्षिणः

ସେ ଗର୍ବମଦରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ ବସିଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ; ସେଇ ମୁଖ୍ୟ ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବମାନେ ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧକାମୀ ଥିଲେ।

Verse 17

उत्थायोत्थाय भाषंते प्रगल्भंते सुरैः सह । अस्मदीयमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सांप्रतं गतम्

ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଉଠି ଅହଙ୍କାରରେ କଥା କହିଲେ, ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆହୁରି ଉଦ୍ଧତ ହେଲେ—“ଏବେ ଏହି ସମଗ୍ର ତ୍ରିଲୋକ ଆମ ଅଧିକାରକୁ ଆସିଗଲା।”

Verse 18

शुक्रबुद्ध्या विना युद्धं प्राप्स्यते किं महोदयः । दैत्येन्द्रो देवराजेन स्नेहं च कुरुतो यदि

ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ବିନା ଏହି ମହା ଯୁଦ୍ଧକାର୍ଯ୍ୟ କିପରି ସିଦ୍ଧ ହେବ? ବିଶେଷତଃ ଯଦି ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ସ୍ନେହ କରେ।

Verse 19

ऐरावणं सदा मत्तं कथं नो याचते बलिः । चतुरं तुरगं कस्मान्नार्पयति दिवाकरः

ସଦା ମତ୍ତ ଐରାବତକୁ ବଳି ଆମଠାରୁ କାହିଁକି ଯାଚେ ନାହିଁ? ଏବଂ ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ନିଜ ଚତୁର ଓ ଶୀଘ୍ରଗାମୀ ଅଶ୍ୱକୁ ତାହାକୁ କାହିଁକି ଅର୍ପଣ କରେ ନାହିଁ?

Verse 20

यावन्नाक्रम्यते लुब्धो धनाध्यक्षो रणाजिरे । तावन्नार्पयते वित्तं यदा तत्संचितं सुरैः

ରଣଭୂମିରେ ଲୋଭୀ ଧନାଧ୍ୟକ୍ଷ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ନ ହେଉଅଯାଏ, ସେ ଧନ ଦିଏ ନାହିଁ—ଯଦ୍ୟପି ସେହି ଧନ ଦେବମାନେ ସଞ୍ଚିତ କରିଥିଲେ।

Verse 21

न दर्शयति रत्नानि जलराशी रसातलात् । यावन्न मन्दरं क्षिप्त्वा विमथ्नीमो वयं च तम्

ଜଲରାଶି ସମୁଦ୍ର ରସାତଳର ଗଭୀରରୁ ରତ୍ନ ଦେଖାଏ ନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଛାଡ଼ି ତାହାକୁ ମଥନ କରୁ ନାହିଁ।

Verse 22

यथामृतकलाश्चन्द्राद्भुज्यन्ते क्रमशः सुरैः । एवं भागं बलेः कस्मान्न ददाति जलात्मकः

ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଅମୃତକଳଶର ଭାଗ ଦେବମାନେ କ୍ରମେ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେପରି ଜଲାତ୍ମକ (ସମୁଦ୍ର) ବଳିକୁ ତାହାର ନ୍ୟାୟ୍ୟ ଭାଗ କାହିଁକି ଦିଏ ନାହିଁ?

Verse 23

स्वर्धुनी शीतलो वातः पद्मर्किजल्कवासितः । स्वर्गे वाति शनैर्यद्वत्तथा न बलिमंदिरे

ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଗଙ୍ଗାର ଶୀତଳ ପବନ, ସୂର୍ଯ୍ୟତପ୍ତ ପଦ୍ମକେଶରର ସୁଗନ୍ଧରେ ସୁବାସିତ, ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ବହେ—ସେପରି ପବନ ବଲିଙ୍କ ମନ୍ଦିରେ ବହେ ନାହିଁ।

Verse 24

इन्द्रचापोद्यता मेघा जलं मुंचंति भूतले । बलिखङ्गोद्धुताः स्वर्गं पुनस्ते यांति भूतलात्

ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଉଠାଇଥିବା ମେଘମାନେ ଭୂତଳରେ ଜଳ ବର୍ଷାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବଲିଙ୍କ ଖଡ୍ଗରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଛାଳାଯାଇ ସେମାନେ ଭୂମିରୁ ପୁଣି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 25

अस्मदीये धरापृष्ठे यमो मारयते जनम् । नैवं स्वर्गे न पाताले पश्याहो कार्यकारणम्

ଆମ ଏହି ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ଯମ ଲୋକଙ୍କୁ ମାରନ୍ତି; ସ୍ୱର୍ଗରେ ନୁହେଁ, ପାତାଳରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ଆହା, କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣର କି ଅଦ୍ଭୁତ ବିଧାନ!

Verse 26

आयुर्वृत्तिं सुतान्सौख्यमस्माकं लिखति स्वयम् । ललाटे चित्रगुप्तोऽसौ न देवानां तु तत्समम्

ଆମ ଆୟୁ, ଜୀବିକା, ସନ୍ତାନ ଓ ସୁଖ—ଏସବୁ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ସ୍ୱୟଂ ଲଲାଟରେ ଲେଖନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ସମାନ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 27

वर्षाशीतातपाः काला वर्तंते भुवि सांप्रतम् । न स्वर्गे नैव पाताले भीता भूमौ भ्रमंति हि

ଏବେ ଭୂମିରେ ବର୍ଷା, ଶୀତ ଓ ତାପର କାଳ ପ୍ରବଳ; ସ୍ୱର୍ଗରେ ନୁହେଁ, ପାତାଳରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ଭୟରେ ସେମାନେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଭୂମିରେ ହିଁ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

Verse 28

एकवीर्योद्भवा यूयं स्वस्रीया देवदानवाः । भूमौ स्थिता वयं कस्माद्देवाः केनोपरिकृताः

ତୁମେ ଦେବ ଓ ଦାନବ ଏକେ ବୀର୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଭଗିନୀ-ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆତ୍ମୀୟ; ତେବେ ଆମେ କାହିଁକି ଭୂମିରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଦେବମାନେ କେଉଁଠାରୁ ଉପରେ ସ୍ଥାପିତ?

Verse 29

समुद्रे मथ्यमाने तु दैत्येन्द्रो वंचितः सुरैः । एकतः सर्वदेवाश्च बलिश्चैवैकतः स्थितः

ସମୁଦ୍ର ମଥନ ସମୟରେ ଦାନବେନ୍ଦ୍ର ବଲି ସୁରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିତ ହେଲା। ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକତ୍ର, ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବଲି ଏକା ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲା।

Verse 30

उत्पन्नेषु च रत्नेषु भाग्यं वै यस्य यादृशम् । गजाश्वकल्पवृक्षाद्याश्चंद्रगोगणदंतिनः

ରତ୍ନମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲାପରେ ଯାହାର ଯେପରି ଭାଗ୍ୟ, ସେପରି ତାହାର ଭାଗ ହେଲା—ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଆଦି, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଗଣ, ଗୋଗଣ, ଦନ୍ତୀମାନଙ୍କ ପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଧନରାଶି।

Verse 31

गृहीत्वा ह्यमृतं देवैर्वयं पाने नियोजिताः । एतया चूर्णिता यूयं न जानीथातिगर्विताः

ଦେବମାନେ ଅମୃତ ଗ୍ରହଣ କରି ଆମକୁ କେବଳ ପାନ କରିବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ହେ ଅତିଗର୍ବିତମାନେ, ଏହି (ମାୟା/ଛଳ) ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଚୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛ ଏହା ଜାଣ ନାହାଁ।

Verse 32

पीतावशेषं पीयूषं सत्यलोके धृतं सुरैः । अहोतिकुटिला देवाः कस्माच्छेषं न दीयते

ପିଇ ସାରିବା ପରେ ଯେ ଅବଶିଷ୍ଟ ପୀୟୂଷ ରହିଲା, ଦେବମାନେ ତାହାକୁ ସତ୍ୟଲୋକରେ ରଖିଛନ୍ତି। ଆହା, ଦେବମାନେ କେତେ ପରମ କୁଟିଳ! ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗ ଆମକୁ କାହିଁକି ଦିଆଯାଉନାହିଁ?

Verse 33

सुरामृतमिति ज्ञात्वा पीयूषाद्वंचिता वयम् । तिलतैलमेवमिष्टं यैर्न दृष्टं घृतं क्वचित्

ଏହାକୁ ‘ଦେବମାନଙ୍କ ଅମୃତ’ ବୋଲି ଭାବି ଆମେ ସତ୍ୟ ପୀୟୂଷରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲୁ। ଯେମାନେ କେବେ ଘିଅ ଦେଖିନାହାନ୍ତି ସେମାନେ ତିଳତେଲକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନନ୍ତି—ସେପରି ଆମେ ମୋହିତ ହେଲୁ।

Verse 34

विष्णोर्वक्रचरित्राणां संख्या कर्तु न शक्यते । तथापि कथ्यते तुष्टैर्हृष्टैस्तैर्यदनुष्ठितम्

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ କୌଶଳମୟ (ବକ୍ର) ଲୀଳାଚରିତ୍ରର ସଂଖ୍ୟା ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ। ତଥାପି ଆନନ୍ଦିତ ଓ ହର୍ଷିତ ସେମାନେ ଯାହା କରିଥିଲେ, ତାହା ଏଠାରେ କୁହାଯାଉଛି।

Verse 35

गौरांगी सुन्दरी सुभ्रूः पीनोन्नतपयोधरा । सुकेशा चंद्रवदना कर्णासक्तविलोचना

ସେ ଗୌରାଙ୍ଗୀ, ସୁନ୍ଦରୀ, ସୁଭ୍ରୂ; ପୀନ ଓ ଉନ୍ନତ ସ୍ତନଯୁଗଳଧାରିଣୀ। ସୁକେଶୀ, ଚନ୍ଦ୍ରବଦନା, ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବିତ ମନୋହର ନୟନବତୀ।

Verse 36

वलित्रयांकिता मध्ये बाला मुष्ट्यापि गृह्यते । स्थलारविंदचरणा लतेव भुजभूषिता

ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟଦେଶ ତିନିଟି ସୁନ୍ଦର ଭାଜରେ ଅଙ୍କିତ; ସେ ଏତେ ସୁକୁମାର ଯେ ମୁଷ୍ଟିରେ ମଧ୍ୟ ଧରାଯାଏ। ତାଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ଥଳକମଳ ସଦୃଶ, ଏବଂ ଭୁଜା ଲତା ପରି ଶୋଭିତ।

Verse 37

सा सर्वाभरणोपेता सर्वलक्षणसंयुता । त्रैलोक्यमोहिनी देवी संजाताऽमृतमन्थने

ସେ ସମସ୍ତ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତ ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭଲକ୍ଷଣରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଥିଲେ। ତ୍ରିଲୋକକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ସେଇ ଦେବୀ ଅମୃତମନ୍ଥନ ସମୟରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 38

अमृतादुत्थिता पूर्वं यस्य सा तस्य तद्ध्रुवम् । त्रैलोक्यं वशगं तस्य यस्य सा चारुलोचना

ଅମୃତରୁ ପ୍ରଥମେ ଯାହାଙ୍କ ଦିଗକୁ ସେ ଉଦ୍ଭବିଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ସେ ତାହାଙ୍କର ହେଲେ। ଯାହାଙ୍କର ସେ ଚାରୁଲୋଚନା ଦେବୀ, ତାହାଙ୍କ ବଶରେ ତ୍ରିଲୋକ ଆସେ।

Verse 39

तया संमोहिताः सर्वे देवदानवराक्षसाः । विमुच्य मन्थनं सर्वे तां ग्रहीतुं समुद्यताः

ତାହାର ମୋହରେ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସ ସମସ୍ତେ ସମ୍ମୋହିତ ହେଲେ; ମନ୍ଥନ ଛାଡ଼ି ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଧାଇଲେ।

Verse 40

एका स्त्री बहवो देवा दानवादैत्यराक्षसाः । विवादः सुमहाञ्जातः कथमत्र भविष्यति

ଏକା ନାରୀ, ଆଉ ଏତେ ଦେବ, ଦାନବ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ରାକ୍ଷସ! ମହାବିବାଦ ଉଠିଲା; ଏଠାରେ ଏହା କିପରି ସମାଧାନ ହେବ?

Verse 41

आगत्य विष्णुना सर्वे भुजे धृत्वा निवारिताः । अस्यार्थे किमहो वादः क्रियते भोः परस्परम्

ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ ଆସି ନିଜ ଭୁଜାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରୋକି କହିଲେ—“ହେ, ଏହି କଥା ପାଇଁ ତୁମେ ପରସ୍ପର କାହିଁକି ବିବାଦ କରୁଛ?”

Verse 42

अमृतार्थे समारम्भो महिलार्थे विनश्यति । संकेतं प्रथमं कृत्वा विष्णुना चुंबिता पुनः

“ଅମୃତ ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ନାରୀକାରଣେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।” ଏପରି କହି ପ୍ରଥମେ ସଙ୍କେତ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସେ ପୁନର୍ବାର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚୁମ୍ବିତ ହେଲେ।

Verse 43

दिव्यरूपधरः स्रग्वी वनमालाविभूषितः । कौस्तुभोद्द्योतिततनुः शंखचक्रगदाधरः

ସେ ଦିବ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରି, ସ୍ରଗ୍ବୀ ହୋଇ ବନମାଳାରେ ବିଭୂଷିତ ଥିଲେ। କୌସ୍ତୁଭମଣିର ଦ୍ୟୁତିରେ ତନୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା ଧାରଣ କଲେ।

Verse 44

तस्या हस्ते शुभां मालां दत्त्वा विष्णुः पुरः स्थितः । उद्धृत्य बाहुं सर्वेषां बभाषे वचनं हरिः

ତାହାର ହସ୍ତରେ ଶୁଭ ମାଳା ଦେଇ ବିଷ୍ଣୁ ସମ୍ମୁଖେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ପରେ ହରି ସମସ୍ତଙ୍କ ବାହୁ ଉଠାଇ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 45

कुर्वंतु कुण्डलं सर्वे तिष्ठन्तु स्वयमासने । विलोक्य स्वेच्छया लक्ष्मीर्वरमालां प्रयच्छतु

‘ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମଣ୍ଡଳ କରି ନିଜ ନିଜ ଆସନରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହ। ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ ଦେଖି, ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଯାହାକୁ ଚୟନ କରିବେ ତାହାକୁ ବରମାଳା ଦିଅନ୍ତୁ।’

Verse 46

स्वयंवरविभेदं यः करिष्यत्यतिलंपटः । स वध्यः सहितैः सर्वैः परस्त्रीलुब्धको यथा

‘ଲୋଭବଶେ ଯେ କେହି ଏହି ସ୍ୱୟଂବରକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକାସାଥି ଵଧଯୋଗ୍ୟ—ପରସ୍ତ୍ରୀଲୁବ୍ଧ ପୁରୁଷ ପରି।’

Verse 47

परदारकृतं पापं स्त्रीवध्या तस्य जायताम् । अन्योऽपि यः करोत्येवमेवमस्तु तदुच्यताम्

‘ପରଦାର-ଅପରାଧରୁ ଯେ ପାପ ଜନ୍ମେ, ସେ ପାପ ସ୍ତ୍ରୀହିଂସାରେ ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ଏମିତି କରିଲେ, ତାହା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ହେଉ।’

Verse 48

साधारणं हरिं ज्ञात्वा तथेत्युक्त्वा तथा कृतम् । देवदानवदैत्यानां गंधर्वोरगरक्षसाम् । मध्ये योऽभिमतो भर्ता स ते सत्यं भवेदिति

ହରିଙ୍କୁ ସମଦର୍ଶୀ ନ୍ୟାୟକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଜାଣି ସମସ୍ତେ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି ତଦନୁସାରେ କଲେ। “ଦେବ, ଦାନବ, ଦୈତ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯାହାକୁ ତୁମେ ପତି ଭାବେ ଇଚ୍ଛା କର, ସେଇ ସତ୍ୟରେ ତୁମର ପତି ହେଉ।”

Verse 49

तेनासौ मोहिता पूर्वं दृष्टिदानेन कर्षिता । आद्यं संमोहनं स्त्रीणां चक्रे दृष्टिनिरीक्षणम्

ତାଙ୍କ ‘ଦୃଷ୍ଟିଦାନ’ ଦ୍ୱାରା ସେ ପୂର୍ବରୁ ମୋହିତ ହୋଇ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା। ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମୋହିତ କରିବାର ପ୍ରଥମ କୌଶଳ ଭାବେ ସେ କେବଳ ଦୃଷ୍ଟି-ନିରୀକ୍ଷଣର ଶକ୍ତି ଲାଗୁ କଲା।

Verse 50

एवमेवेति तत्कर्णे हस्तं दत्त्वा यदुच्यते । दधाति हृदि यं नारी कामबाणप्रपीडिता

କାନ ପାଖେ ହାତ ଦେଇ ‘ଏଭଳି ହିଁ, ଏଭଳି ହିଁ’ ବୋଲି ଯାହା ଫୁସୁସାଇ କୁହାଯାଏ, କାମବାଣରେ ପୀଡିତ ନାରୀ ସେଇ କଥାକୁ ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧାରଣ କରେ।

Verse 51

तमेव वरयेदत्र कश्चिन्नास्त्येव संशयः । संजाते कलहे पूर्वं हरिणा तं निवर्तितुम्

ଏଠାରେ ସେ ତାହାକୁ ହିଁ ବରିଥାନ୍ତା—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବେ କଲହ ଉପଜିଲାବେଳେ, ହରି ତାହାକୁ ନିବାରି ପରିସ୍ଥିତି ଫେରାଇବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।

Verse 52

यदा गृहीता सर्वैः सा हरिं नैव विमुंचति । त्वमेव भर्ता साऽचष्टे मुंच मां व्रज दूरतः

ସମସ୍ତେ ଧରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ହରିଙ୍କୁ କେବେ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ସେ କହିଲା—“ତୁମେ ହିଁ ମୋର ପତି; ମୋତେ ଛାଡ଼, ତୁମେ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଅ।”

Verse 53

मुक्त्वा दूरं ततो विष्णुः प्रविष्टः सुरमण्डले । तदा सर्वे च मामुक्त्वा यथास्थानं स्वयं गताः

ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କରି ଦୂରକୁ ଯାଇ ଦେବମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ୱୟଂ ଫେରିଗଲେ।

Verse 54

आचष्ट विजया पूर्वं सर्वान्देवान्यथाक्रमम् । सा च निरीक्षते पश्चात्तं विचार्य विमुञ्चति

ବିଜୟା ପ୍ରଥମେ ଯଥାକ୍ରମେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲା। ପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବିଚାର କରି, ମୁକ୍ତ କଲା।

Verse 55

उदासीनः शिवः शांतो गौरीकांतस्त्रिलोचनः । नान्यां निरीक्षते नित्यं ध्यानासक्तस्त्रिलोचनः

ଶିବ ଉଦାସୀନ, ଶାନ୍ତ, ଗୌରୀକାନ୍ତ, ତ୍ରିଲୋଚନ। ସେ କେବେ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନ ଦେଖନ୍ତି; ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ତ୍ରିଲୋଚନ ସଦା ଅନ୍ତର୍ମୁଖ।

Verse 56

पितामहोयमित्युक्तं यदा सख्या तदा तया । नमस्कृत्य गतं दूरे कृत्वा मौनं न पश्यति

ସଖୀ ‘ଏହିଁ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା)’ ବୋଲି କହିଲାବେଳେ ସେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲା। ସେ ଦୂରକୁ ଯାଇଗଲେ ପରେ ସେ ମୌନ ଧରି ପଛକୁ ଚାହିଲା ନାହିଁ।

Verse 57

आदित्यं पद्मकं मुञ्च दहनं दहनात्मकम् । वाति वातो गता दूरे वरुणो मे पिता यतः

‘ଆଦିତ୍ୟ, ପଦ୍ମକ ଓ ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ ଦହନକୁ ମୁକ୍ତ କର। ବାୟୁ ବହି ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲା—କାରଣ ବରୁଣ ମୋର ପିତା।’

Verse 58

पौलोमीवदनासक्तो देवेन्द्रो मे न रोचते

ପୌଲୋମୀର ମୁଖରେ ଆସକ୍ତଚିତ୍ତ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ମୋତେ ରୁଚେ ନାହିଁ।

Verse 59

वधबंधकृतच्छेदभेददण्डविकर्ष णम् । कुर्वन्न कुरुते सौम्यं रूपं वैवस्वतो यमः

ହେ ସୌମ୍ୟ! ବଧ, ବନ୍ଧନ, ଛେଦନ, ଭେଦନ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଟାଣିନେବା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବୈବସ୍ୱତ ଯମ ସୌମ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ ନାହିଁ।

Verse 60

देवदानवगंधर्वदैत्यपन्नगराक्षसान्

ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦୈତ୍ୟ, ପନ୍ନଗ (ନାଗ) ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ—

Verse 61

दृष्ट्वात्युग्रांस्ततो याति दृष्टोऽसौ पुरुषो त्तमः । कर्णांतलोचनभ्रांतवक्त्रं दृष्ट्यावलोक्य तम्

ଅତ୍ୟୁଗ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସେଇ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ମୁଖ ବିକୃତ ହୁଏ—ଚକ୍ଷୁ କର୍ଣ୍ଣାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘୁରିଯାଏ।

Verse 62

सौभाग्यातिशयाक्रांतं रम्यं काममनोहरम् । संजातपुलकोद्भेदस्वेदवारिकणांकितम्

ସେ ଅତିଶୟ ସୌଭାଗ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ—ରମ୍ୟ ଓ ମନୋହର; ରୋମାଞ୍ଚଜନିତ ପୁଲକ ଏବଂ ସ୍ୱେଦ-ଜଳକଣର ଚିହ୍ନରେ ଅଙ୍କିତ।

Verse 63

देवदानवदैत्येन्द्रक्रोधदृष्टिनिरीक्षितम् । रम्यं रामा वरं चक्रे ददौ मालां ततः स्वयम्

ଦେବ, ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ କ୍ରୋଧଦୃଷ୍ଟିରେ ନିରୀକ୍ଷିତ ତାହାକୁ ଦେଖି, ରମଣୀୟା ରାମା ତାଙ୍କୁ ବର ଭାବେ ବରଣ କଲେ; ପରେ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ଗଳାରେ ମାଳା ପିନ୍ଧାଇଲେ।

Verse 64

दैत्याः परस्परं प्रोचुः प्रेक्ष्य तत्सुरचेष्टितम् । विभागं पश्य देवानां स्वर्गे सर्वे स्वयं गताः

ଦେବମାନଙ୍କ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଦୈତ୍ୟମାନେ ପରସ୍ପର କହିଲେ— ‘ଦେବମାନଙ୍କ ବିଭାଗ ଦେଖ; ସମସ୍ତେ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ!’

Verse 65

पातालस्य तले यूयं मानवा धरणीतले । देवास्त्रिभुवने यांतु न वयं स्वर्गगामिनः

‘ତୁମେ ପାତାଳର ତଳଭାଗର; ମାନବମାନେ ଧରଣୀତଳର। ଦେବମାନେ ତ୍ରିଭୁବନେ ଗମନ କରୁନ୍ତୁ— କିନ୍ତୁ ଆମେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ନୁହେଁ।’

Verse 66

मानवाः क्षत्रिया राज्यं कुर्वंतु पृथिवीतले । पातालं तु परित्यज्य धात्री यदि तु रक्ष्यते

‘ମାନବ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପୃଥିବୀତଳେ ରାଜ୍ୟ କରୁନ୍ତୁ। କିନ୍ତୁ ପାତାଳକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଧାତ୍ରୀକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ହେଲେ—’

Verse 67

दैत्यदानवजैः कैश्चिद्राक्षसैस्तन्न शोभनम् । अथ किं बहुनोक्तेन राजा त्रिभुवने बलिः

‘କେତେକ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରଣୀର ରକ୍ଷା ଶୋଭନ ନୁହେଁ। ଅଧିକ କଥା କାହିଁକି? ତ୍ରିଭୁବନରେ ରାଜା ତ ବଳି ହିଁ।’

Verse 68

संविभज्याथ रत्नानि समं राज्यं विधीयताम् । यावदेवं प्रगल्भंते तावत्पश्यंति नारदम्

ତେବେ ସେମାନେ କହିଲେ—“ରତ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାଗ କରାଯାଉ, ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସମଭାଗରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହେଉ।” ଏଭଳି ଧିଟାଇରେ କହୁଥିବାବେଳେ ହଠାତ୍ ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 69

गगनात्समुपायांतं द्वितीयमिव भास्करम् । ब्रह्मदंडकरासक्तयुद्धपुस्तकधारिणम्

ସେ ଆକାଶରୁ ଅବତରି ଆସି ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିଶିଲେ—ହାତରେ ବ୍ରାହ୍ମଦଣ୍ଡ, ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସଜାଗ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନପୁସ୍ତକ ଧାରଣ କରି।

Verse 70

कृष्णाजिनधरं शांतं छत्रवीणाकमण्डलून् । मौंजीगुणत्रयासक्तग्रंथिप्रवरमेखलम्

ସେ ଶାନ୍ତ, କୃଷ୍ଣାଜିନ ପରିଧାନ କରିଥିଲେ; ଛତ୍ର, ବୀଣା ଓ କମଣ୍ଡଲୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ଏବଂ କଟିରେ ମୁଞ୍ଜା-ତନ୍ତୁର ତ୍ରିଗୁଣ ଗଠିତ ଉତ୍ତମ ମେଖଳା ଶୋଭିତ ଥିଲା।

Verse 71

ब्रह्मरूपधरं शांतं दिव्यरुद्राक्षभूषितम् । गत कल्पकृतग्रंथिसूत्रमालावलंबितम्

ସେ ବ୍ରହ୍ମରୂପ ଧାରଣ କରି ଶାନ୍ତ ଥିଲେ, ଦିବ୍ୟ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷରେ ଭୂଷିତ; ଏବଂ ପୁରାତନ କଳ୍ପରେ ଗଠିତ ଗଠିଯୁକ୍ତ ପବିତ୍ର ସୂତ୍ରମାଳା ଧାରଣ କରି ଶୋଭିତ ହେଲେ।

Verse 72

विरंचिहरसंवादो जन्माहंकारगर्वितः । संक्रुद्धैः क्रियते कोऽद्य चिंतातत्परमानसम्

ବିରଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା) ଓ ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ମଧ୍ୟର ସେହି ବିବାଦ, ଜନ୍ମଗର୍ବ ଓ ଅହଂକାରରେ ଫୁଲିଉଠିଥିଲା—ଆଜି କ୍ରୋଧରେ ତାହାକୁ ପୁଣି କିଏ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଛି, ଯାହାର ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିନ୍ତାରେ ନିମଗ୍ନ?

Verse 73

आयातं नारदं दृष्ट्वा विस्मिताः समुपस्थिताः । प्रभो प्रसादः क्रियतामागंतव्यं गृहे मम

ନାରଦଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି ସେମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଉଠି ଦାଁଡ଼ାଇ କହିଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, କୃପା କରନ୍ତୁ; ଦୟାକରି ମୋ ଘରକୁ ଆସନ୍ତୁ।”

Verse 74

धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं यस्य मे त्वं गृहागतः । इत्युक्तो बलिना विप्रो विवेशासुरमंदिरे । आसनं पाद्यमर्घ्यं च दत्त्वा संपूजितो द्विजः

“ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ କୃତପୁଣ୍ୟ; କାରଣ ଆପଣ ମୋ ଘରକୁ ଆସିଛନ୍ତି”—ଏମିତି ବଲି କହିଲେ। ତାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅସୁରମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଆସନ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ସେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ମାନ କରାଗଲା।

Verse 75

प्रविश्य सहिताः सर्वे संविष्टा दैत्यदानवाः । शुक्रेण सहितो दैत्यो बभाषे नारदं बलिः

ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବ ଏକାସାଥି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାପରେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଦୈତ୍ୟରାଜ ବଲି ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 76

इदं राज्यमिमे दारा इमे पुत्रा अहं बलिः । ब्रूहि येनात्र ते कार्यं दानं मे प्रथमं व्रतम्

“ଏହା ମୋର ରାଜ୍ୟ, ଏମାନେ ମୋର ପତ୍ନୀମାନେ, ଏମାନେ ମୋର ପୁତ୍ରମାନେ—ମୁଁ ବଲି। ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ, କହନ୍ତୁ; କାରଣ ଦାନ ମୋର ପ୍ରଥମ ବ୍ରତ।”

Verse 77

नारद उवाच । भक्त्या तुष्यंति ये विप्रास्ते विप्रा भूमिदेवताः । न तु ये पूजिताः शक्त्या पुनर्याचंति तेऽधमाः

ନାରଦ କହିଲେ—“ଭକ୍ତିରେ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ‘ଭୂମିଦେବତା’। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ସାମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ ପୂଜିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପୁଣି ଯାଚନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଧମ।”}]}

Verse 78

त्वयाऽहं पूजितो हृष्टो न वित्तैर्मे प्रयोजनम् । हृष्टोऽहं तव राज्येन यज्ञैर्दानैर्व्रतैस्तथा

ତୁମେ ମୋତେ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରିଛ; ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ, ମୋତେ ଧନର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ତୁମ ଧର୍ମମୟ ରାଜ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ।

Verse 79

देवैः कृतं विप्रियं ते किंचित्पश्याम्यहं बले । त्वया संपूज्यमानोऽपि देवराजो न तुष्यति

ହେ ବଲି, ଦେବମାନେ ତୁମ ପ୍ରତି କିଛି ଅପ୍ରିୟ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ମୁଁ ଦେଖୁଛି। ତୁମେ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ତୃପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 80

न क्षमंति सुराः सर्वे तव राज्यं धरातले । स्वर्गे मे तापको जातो देवानां तव विग्रहे

ପୃଥିବୀରେ ତୁମ ରାଜ୍ୟକୁ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ସହି ପାରୁନାହାନ୍ତି। ଦେବମାନଙ୍କର ତୁମ ପ୍ରତି ବିରୋଧ ହେତୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ମୋ ମନେ ଦାହକ ଚିନ୍ତା ଜନ୍ମିଛି।

Verse 81

संनह्य प्रथमं याति यः सैन्यं शत्रुभूमिषु । स क्षत्रियो विजयते तस्य राज्यं च वर्धते

ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପ୍ରଥମେ ଅସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜ ହୋଇ ଶତ୍ରୁଭୂମିକୁ ନିଜ ସେନାକୁ ନେଇଯାଏ, ସେଇ ବିଜୟ ଲାଭ କରେ ଏବଂ ତାହାର ରାଜ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 82

उच्छेदस्तव राज्यस्य भविष्यति श्रुतं मया । एवं ज्ञात्वा यथायुक्तं तच्छीघ्रं तु विधीयताम्

ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଯେ ତୁମ ରାଜ୍ୟର ଉଚ୍ଛେଦ ଘଟିବ। ଏହା ଜାଣି, ଯାହା ଯଥୋଚିତ ତାହା ବିଳମ୍ବ ନକରି ଶୀଘ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା କର।

Verse 83

बलिरुवाच । यैर्गुणैः कुरुते राज्यं राजा तान्वद मे विभो । दानं पात्रे प्रदातव्यं मया त्वमपि तं वद

ବଲି କହିଲେ—ହେ ବିଭୋ! କେଉଁ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ରାଜା ସତ୍ୟରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରେ, ସେଗୁଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ଏବଂ ଦାନ କାହାକୁ ପାତ୍ର ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ, ସେଥି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ।

Verse 84

नारद उवाच । षड्विंशद्गुणसंपन्नो राजा राज्यं करोति च । स राज्यफलमाप्नोति शृणु तत्कथयाम्यहम्

ନାରଦ କହିଲେ—ଛବିଶ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ରାଜା ହିଁ ରାଜ୍ୟକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଚାଲାଏ। ସେ ଧର୍ମମୟ ଶାସନର ଫଳ ପାଏ; ଶୁଣ, ସେ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କହୁଛି।

Verse 85

चरेद्धर्मानकटुको मुंचेत्स्नेहमनास्तिके । अनृशंसश्चरेदर्थं चरेत्काममनुद्धतः

ସେ କଠୋରତା ବିନା ଧର୍ମାଚରଣ କରୁ; ନାସ୍ତିକ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ୁ। ନିର୍ଦୟତା ବିନା ଅର୍ଥ ସାଧନ କରୁ, ଏବଂ ଅହଂକାର ବିନା ଯଥୋଚିତ କାମଭୋଗ କରୁ।

Verse 86

प्रियं ब्रूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्थनः । दाता चाऽयामवर्जः स्यात्प्रगल्भः स्यादनिष्ठुरः

ସେ ପ୍ରିୟ ବଚନ କହୁ ଏବଂ କୃପଣ ନ ହେଉ। ସେ ଶୂର ହେଉ, କିନ୍ତୁ ଡିଙ୍ଗ ନ ମାରୁ। ସେ ଦାତା ହେଉ ଏବଂ ପରିଶ୍ରମ ଏଡ଼ାଉ ନାହିଁ; ସେ ପ୍ରଗଲ୍ଭ ହେଉ, କିନ୍ତୁ ନିଷ୍ଠୁର ନ ହେଉ।

Verse 87

संदधीत न चानार्यान्विगृह्णीयान्न बंधुभिः । नानाप्तैश्चारयेच्चारान्कुर्यात्कार्यमपीडयन्

ସେ ସନ୍ଧି କରୁ, କିନ୍ତୁ ଅନାର୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ନୁହେଁ; ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ବିଗ୍ରହ କରୁ ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଚର ନିଯୁକ୍ତ କରୁ, ଏବଂ କାହାକୁ ନ ପୀଡ଼ାଇ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରୁ।

Verse 88

अर्थान्ब्रूयान्न चापत्सु गुणान्ब्रूयान्न चात्मनः । आदद्यान्न च साधुभ्यो नासत्पुरुषमाश्रयेत्

ଅର୍ଥ ଓ ନୀତିର କଥା କହୁ, କିନ୍ତୁ ଆପଦ୍କାଳରେ ନୁହେଁ; ଗୁଣର କଥା କହୁ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଗୁଣ ନୁହେଁ। ସାଧୁଜନଙ୍କଠାରୁ କିଛି ନ ନେଉ, ଏବଂ କଦାପି ଅସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନ ନିଅ।

Verse 89

नापरीक्ष्य नयेद्दण्डं न च मंत्रं प्रकाशयेत् । विसृजेन्न च लुब्धेभ्यो विश्वसेन्नापकारिषु

ଯଥାଯଥ ପରୀକ୍ଷା ବିନା ଦଣ୍ଡ ଦିଅନି, ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣା ପ୍ରକାଶ କରନି। ଲୋଭୀମାନଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦିଅନି, ଓ ଅପକାର କରିଥିବାମାନଙ୍କୁ ଭରସା କରନି।

Verse 90

आप्तैः सुगुप्तदारः स्याद्रक्ष्यश्चान्यो घृणी नृपः । स्त्रियं सेवेत नात्यर्थं मृष्टं भुंजीत नाऽहितम्

ରାଜା ଆପ୍ତଜନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଗୃହକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖୁ, ଏବଂ କରୁଣାରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁ। ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ଭୋଗାସକ୍ତ ନ ହେଉ; ଶୁଦ୍ଧ ଓ ହିତକର ଭୋଜନ କରୁ, ଅହିତକର ନୁହେଁ।

Verse 91

अस्तेयः पूजयेन्मान्यान्गुरुं सेवेदमायया । अर्च्यो देवो न दम्भेन श्रियमिच्छेदकुत्सिताम्

ସେ ଅସ୍ତେୟ ହେଉ; ମାନ୍ୟଜନଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ, ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କୁ କପଟ ବିନା ସେବା କରୁ। ଦମ୍ଭରେ ଦେବପୂଜା ନ କରୁ; ନିନ୍ଦ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛା କରୁ।

Verse 92

सेवेत प्रणयं कृत्वा दक्षः स्यादथ कालवित् । सांत्ववाक्यं सदा वाच्यमनुगृह्णन्न चाक्षिपेत्

ପ୍ରଣୟ ସ୍ଥାପନ କରି ସେବା-ବ୍ୟବହାର କରୁ; ସେ ଦକ୍ଷ ଓ କାଳଜ୍ଞ ହେଉ। ସେ ସଦା ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ ବାକ୍ୟ କହୁ, ଅନୁଗ୍ରହ କରୁ, ଏବଂ କଟୁ ଅପମାନଜନକ କଥା ନ କହୁ।

Verse 93

प्रहरेन्न च विप्राय हत्वा शत्रून्न शेषयेत् । क्रोधं कुर्यान्न चाकस्मान्मृदुः स्यान्नापकारिषु

ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କେବେ ଆଘାତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜିତି ସେମାନେ ପୁଣି ଉଠିବା ପାଇଁ ଶେଷ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅକାରଣ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅପକାରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତିମୃଦୁ ମଧ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 94

एवं राज्ये चिरं स्थेयं यदि श्रेय इहेच्छसि । तपःस्वाध्यायदानानि तीर्थयात्राऽश्रमाणि च

ଯଦି ଏହି ଜୀବନରେ ଶ୍ରେୟ ଇଚ୍ଛା କର, ତେବେ ଏହି ପ୍ରକାରେ ରାଜ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ସ୍ଥିର ରୁହ। ତପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଦାନ କର; ଏବଂ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ଆଶ୍ରମ-ଗମନ ମଧ୍ୟ କର।

Verse 95

योगेनात्मप्रबोधस्य कलां नार्हंति षोडशीम् । त्वया संसारवैराग्यं कर्त्तव्यं विप्रपूजनम्

ଯୋଗଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଆତ୍ମପ୍ରବୋଧର ଷୋଡଶମ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ତୁମେ ସଂସାର ପ୍ରତି ବୈରାଗ୍ୟ କରିବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପୂଜା-ସତ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 96

यष्टव्यं विविधैर्यज्ञैर्ध्येयो नारायणो हरिः । प्रसंगेन समायातो यास्ये रैवतके गिरौ

ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ନାରାୟଣ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଶୁଭ ସଂଯୋଗରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ଏବେ ମୁଁ ରୈବତକ ପର୍ବତକୁ ଯିବି।

Verse 97

तत्रास्ते भगवान्विष्णुर्नदी त्रैलोक्यपावनी । तत्रास्ते च शिवावृक्षो बहुपुष्पफलान्वितः । तत्र गत्वा करिष्यामि व्रतं तद्विष्णुवल्लभम्

ସେଠାରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବିରାଜମାନ; ତ୍ରିଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଏକ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସେଠାରେ ବହୁ ପୁଷ୍ପ-ଫଳରେ ଯୁକ୍ତ ଶିବାବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ସେଠାକୁ ଯାଇ ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ସେହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବି।

Verse 98

बलिरुवाच । कोऽयं रैवतकोनाम व्रतं किं विष्णुवल्लभम् । शिवावृक्षास्तु के प्रोक्तास्तत्कथं कथयस्व मे

ବଳି କହିଲେ— ‘ରୈବତକ’ ନାମକ ଏହି ସ୍ଥାନ କ’ଣ? ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ବ୍ରତ କେଉଁଟି? ଏବଂ ‘ଶିବବୃକ୍ଷ’ ବୋଲି କେଉଁ ଗଛମାନଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ? ଏହା ସବୁ ମୋତେ ଯଥାର୍ଥ କହନ୍ତୁ।

Verse 99

नारद उवाच । पुरा युगादौ दैत्येन्द्र सपक्षाः पर्वताः कृताः । संचिंत्य ब्रह्मणा पश्चादचलास्ते कृताः पुनः

ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର! ପୁରାତନ କାଳରେ ଯୁଗାରମ୍ଭରେ ପର୍ବତମାନେ ପକ୍ଷସହିତ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କରି ସେହି ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ପୁଣି ପକ୍ଷହୀନ ଓ ଅଚଳ କରିଦେଲେ।

Verse 100

उत्पतंति महाकाया निपतंति यदृच्छया । मेरुमंदरकैलासा वचसा संस्थिताः स्थिराः

ସେହି ବିଶାଳକାୟ ପର୍ବତମାନେ ଉଡ଼ି ଉପରକୁ ଯାଉଥିଲେ ଏବଂ ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ତଳକୁ ପଡ଼ୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ମେରୁ, ମନ୍ଦର ଓ କୈଲାସ ଦିବ୍ୟ ଆଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ରହିଲେ।

Verse 101

वारिता न स्थिता ये तु त इंद्रेण स्थिरीकृताः । मेरोर्दक्षिण शृंगे तु कुमुदेति स पर्वतः

ଯେ ପର୍ବତମାନେ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ରହୁନଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥିର କରିଦେଲେ। ମେରୁର ଦକ୍ଷିଣ ଶୃଙ୍ଗରେ ‘କୁମୁଦ’ ନାମକ ସେହି ପର୍ବତ ଅଛି।

Verse 102

दिव्यः सपक्षः सौवर्णो दिव्यवृक्षैः समावृतः । तस्योपरि पुरी दिव्या वैष्णवी विष्णुना कृता

ସେହି ପର୍ବତ ଦିବ୍ୟ, ପକ୍ଷସହିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କରେ ଆବୃତ। ତାହାର ଉପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ‘ବୈଷ୍ଣବୀ’ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ପୁରୀ ଅଛି।

Verse 103

तस्या मध्ये गृहं दिव्यं यस्मिल्लंक्ष्मीः सदा स्थिता । मेरोः शृंगे पुरी रम्या गृहं तत्र मनोरमम्

ସେହି ପୁରୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଗୃହ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ସଦା ବସନ୍ତି। ମେରୁ-ଶିଖରରେ ରମ୍ୟ ନଗରୀ ଅଛି, ଏବଂ ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ନିବାସ ଶୋଭିତ।

Verse 104

तत्रास्ते स भवो देवो भवानी यत्र संस्थिता । सभा माहेश्वरी रम्या सौवर्णी रत्नमंडिता

ସେଠାରେ ଭବଦେବ (ଶିବ) ବସନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଭବାନୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସେଠାରେ ରମ୍ୟ ମାହେଶ୍ୱରୀ ସଭା ଅଛି—ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଓ ରତ୍ନମଣ୍ଡିତ।

Verse 105

तत्रास्ते भगवान्विष्णुर्देवैर्ब्रह्मादिभिर्वृतः । तस्यां विष्णुः सदा याति देवं द्रष्टुं महेश्वरम्

ସେଠାରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ବସନ୍ତି। ସେହି ସ୍ଥାନରେ ବିଷ୍ଣୁ ସଦା ମହେଶ୍ୱର ଦେବ (ଶିବ)ଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 106

सौवर्णैः कुमुदैर्यस्मादसौ सर्वत्र मंडितः । कुमुदेति कृतं नाम देवैस्तत्र समागतैः

ଯେହେତୁ ସେ ସର୍ବତ୍ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ କୁମୁଦ ପୁଷ୍ପରେ ମଣ୍ଡିତ, ତେଣୁ ସେଠାରେ ସମାଗତ ଦେବମାନେ ତାହାର ନାମ ‘କୁମୁଦା’ ରଖିଲେ।

Verse 107

एकदा भगवान्रुद्रो गिरौ तस्मिन्समागतः । द्रष्टुं तच्छिखरे रम्ये तां पुरीं विष्णुपालिताम्

ଏକଦା ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର ସେହି ପର୍ବତକୁ ଆସିଲେ; ତାହାର ରମ୍ୟ ଶିଖରରେ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ସେହି ପୁରୀକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ।

Verse 108

गृहागतं हरं दृष्ट्वा हरिणा स तु पूजितः । लक्ष्म्या संपूजिता गौरी हर्षिता तत्र संस्थिता

ନିଜ ଗୃହକୁ ଆସିଥିବା ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଦେଖି ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ମାନିତ ଗୌରୀ (ପାର୍ବତୀ) ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।

Verse 109

एकासनोपविष्टौ तौ मंत्रयंतौ परस्परम् । हरेण कारणं ज्ञात्वा तत्सर्वं कथितं हरेः

ସେ ଦୁଇଜଣ ଏକାସନରେ ବସି ପରସ୍ପର ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ। ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ଠାରୁ କାରଣ ଜାଣି ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ସେ ସମସ୍ତ ବିଷୟ ହରଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 110

त्वयेयं नगरी कार्या मंदरे पर्वतोत्तमे । प्रष्टव्यः कारणं नाहमवश्यं तद्भविष्यति

“ହେ ପର୍ବତୋତ୍ତମ ମନ୍ଦର! ଏହି ନଗରୀ ତୁମେ ହିଁ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ହେବ। କାରଣ ବିଷୟରେ ମୋତେ ପଚାର ନାହିଁ—ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ସିଦ୍ଧ ହେବ।”

Verse 111

हर एव विजानाति कारणं कतमोऽपि न । एवं तथेति तौ प्रोक्त्वा संस्थितौ पर्वतोऽपि सः

“କାରଣ କେବଳ ହର (ଶିବ) ହିଁ ଜାଣନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ।” ଏପରି କହି—“ଏବମସ୍ତୁ” (ଏମିତି ହେଉ)—ସେ ଦୁଇଜଣ ସେଠାରେ ରହିଲେ, ଏବଂ ସେ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲା।

Verse 112

तं दृष्ट्वा संगतं रुद्रं कुमुदः स्वयमाययौ । धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं यस्य मे गृहमागतौ

ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସଙ୍ଗସହିତ ଆସିଥିବା ଦେଖି କୁମୁଦ ସ୍ୱୟଂ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ କୃତପୁଣ୍ୟ; କାରଣ ଆପଣ ଦୁଇଜଣ ମୋ ଘରକୁ ଆସିଛନ୍ତି।”

Verse 113

द्वाभ्यामुक्तो गिरिवरो ददाव किं वरं तव । इत्युक्तः पर्वतस्ताभ्यां वरं वव्रे स मूढधीः

ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ବୋଧିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ କହିଲା— “ତୁମମାନଙ୍କୁ କେଉଁ ବର ଦେବି?” ଏପରି କୁହାଯାଇ, ମୋହାବୃତ ବୁଦ୍ଧିବାନ ସେ ପର୍ବତ ବର ଚୟନ କଲା।

Verse 114

भविष्यत्कार्यहेतुत्वाद्भविष्यति न तद्वृथा । यत्राहं तत्र वस्तव्यं भवद्भ्यामस्तु मे वरः

ଏହା ଭବିଷ୍ୟତ କାର୍ଯ୍ୟର ହେତୁ ଥିବାରୁ ଏହା ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ମୁଁ ରହିବି, ସେଉଁଠି ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ରହ— ଏହା ମୋର ବର।

Verse 116

मत्सन्निधौ समागत्य स्थातव्यं ब्रह्मवासरम् । तथेत्युक्त्वा सपत्नीकौ गतौ हरिहरावुभौ

ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଆସି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିବସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବା ଉଚିତ। “ତଥାସ୍ତୁ” କହି, ପତ୍ନୀସହିତ ହରି ଓ ହର— ଉଭୟେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 117

ऋषिरासीन्महाभाग ऋतवागिति विश्रुतः । तस्यापुत्रस्य पुत्रोऽभूद्रेवत्यन्ते महात्मनः

ଋତବାକ୍ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜଣେ ମହାଭାଗ ଋଷି ଥିଲେ। ସେ ମହାତ୍ମା ନିଃପୁତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ରର ଅନ୍ତେ ତାଙ୍କର ଜଣେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା।

Verse 118

स तस्य विधिवच्चक्रे जातकर्मादिकाः क्रियाः । तथोपनयनाद्याश्च स चाशीलोऽभवन्नृप

ସେ ତାହା ପାଇଁ ବିଧିମତେ ଜାତକର୍ମ ଆଦି ସଂସ୍କାର କଲେ, ଏବଂ ଉପନୟନ ଆଦି କ୍ରିୟାମଧ୍ୟ କଲେ। ତଥାପି, ହେ ନୃପ, ସେ ବାଳକ ଦୁରାଚାରୀ ହେଲା।

Verse 119

यतः प्रभृति जातोऽसौ ततः प्रभृत्यसावृषिः । दीर्घरोगपरामर्शमवापातीव दुर्द्धरम्

ଯେତେବେଳେ ସେ ବାଳକ ଜନ୍ମିଲା, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ହିଁ ସେ ଋଷି ଦୀର୍ଘରୋଗର ଦୁର୍ଧର ସ୍ପର୍ଶରେ ପୀଡିତ ହେଲେ ବୋଲି ଲାଗିଲା।

Verse 120

माता चास्य परामार्तिं कुष्ठरोगाभिपीडिता । जगाम चिन्तां स ऋषिः किमेतदिति दुःखितः

ତାଙ୍କର ମାତା ମଧ୍ୟ କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଅତ୍ୟଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼ିଲେ। ଏହା ଦେଖି ଋଷି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ‘ଏହା କଣ?’ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 121

मूर्खस्तु मंदधीः पुत्रो दुःखं जनयते पितुः । अमार्गगो विशेषेण दुःखाद्दुःखतरं हि तत्

ମୂର୍ଖ ଓ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ଏବଂ ସେ ଯେତେବେଳେ ଅଧର୍ମପଥରେ ଚାଲେ, ସେ ଦୁଃଖ ଦୁଃଖଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ହୋଇଯାଏ।

Verse 122

अपुत्रता मनुष्याणां श्रेयसे न कुपुत्रता । सुहृदां नोपकाराय पितॄणां नापि तृप्तये

ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଶ୍ରେୟ ପାଇଁ କୁପୁତ୍ର ଥିବାଠାରୁ ଅପୁତ୍ରତା ହିଁ ଭଲ; କାରଣ ସେ ନ ସୁହୃଦଙ୍କୁ ଉପକାର କରେ, ନ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦେଇପାରେ।

Verse 123

सुपुत्रो हृदयेऽभ्येति मातापित्रोर्दिनेदिने । पित्रोर्दुःखाय धिग्जन्म तस्य दुष्कृतकर्मणः

ସୁପୁତ୍ର ଦିନକୁ ଦିନ ମାତାପିତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅଧିକ ଗଭୀର ଭାବେ ବସିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେ ଦୁଷ୍କର୍ମୀ ପିତାମାତାଙ୍କ ଦୁଃଖର କାରଣ, ତାହାର ଜନ୍ମକୁ ଧିକ୍।

Verse 124

धन्यास्ते तनया ये स्युः सवर्लोकाभिसंमताः । परोपकारिणः शांताः साधुकर्मण्यनुव्रताः

ଧନ୍ୟ ସେହି ପୁତ୍ରମାନେ, ଯେ ସର୍ବଲୋକରେ ସମ୍ମତ—ପରୋପକାରୀ, ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ସଦ୍କର୍ମରେ ନିତ୍ୟ ଅନୁବ୍ରତ।

Verse 125

अनिर्वृतं निरानंदं दुःखशोकपरिप्लुतम् । नरकाय न स्वर्गाय कुपुत्रत्वं हि जन्मिनः

ଆନନ୍ଦହୀନ, ଶାନ୍ତିହୀନ, ଦୁଃଖ-ଶୋକରେ ପ୍ଲାବିତ—କୁପୁତ୍ରତ୍ୱ ଜନ୍ମୀକୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନୁହେଁ, ନରକକୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 126

करोति सुहृदां दैन्यमहितानां तथा मुदम् । अकाले तु जरां पित्रोः कुपुत्रः कुरुते किल

କୁପୁତ୍ର ସୁହୃଦମାନଙ୍କୁ ଦୈନ୍ୟ ଦେଉଛି ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ମୁଦ ଦେଉଛି; ସେ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଅକାଳେ ଜରାଗ୍ରସ୍ତ କରେ।

Verse 127

नारद उवाच । एवं सोऽत्यन्तदुष्टस्य पुत्रस्य चरितैर्मुनिः । दह्यमानमनोवृत्तिर्वृद्धगर्गमपृच्छत

ନାରଦ କହିଲେ—ଏଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ପୁତ୍ରର ଆଚରଣରେ ଅନ୍ତରେ ଦହିଯାଉଥିବା ସେ ମୁନି ବୃଦ୍ଧ ଗର୍ଗଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।

Verse 128

ऋतवागुवाच । सुव्रतेन पुरा वेदा अधीता विधिना मया । समाप्य विद्या विधवत्कृतो दारपरिग्रहः

ଋତବାକ କହିଲେ—ପୂର୍ବେ ସୁବ୍ରତ ଧାରଣ କରି ମୁଁ ବିଧିମତେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲି। ବିଦ୍ୟା ସମାପ୍ତ କରି ପରେ ବିଧିବତ୍ ଭାର୍ଯ୍ୟାଗ୍ରହଣ କରି ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କଲି।

Verse 129

सदारेण हि याः कार्याः श्रौतस्मार्त्तादिकाः क्रियाः । ताः कृताश्च विधानेन कामं समनुरुध्य च

ଭାର୍ଯ୍ୟାସହିତ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ଶ୍ରୌତ, ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଆଦି କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧିବିଧାନରେ କରିଛି; ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମର ଯଥୋଚିତ ଲକ୍ଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରିଛି।

Verse 130

पुत्रार्थं जनितश्चायं पुंनाम्नो विच्युतौ मुने । सोऽयं किमात्मदोषेण मातुर्दोषेण किं मम । अस्मद्दुःखावहो जातो दौःशील्याद्वद कोविद

ହେ ମୁନେ! ପୁତ୍ରଲାଭ ଓ ‘ପୁଂ-ନାମ’ ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଏହି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମିତ। ତେବେ ମୋ କେଉଁ ଦୋଷରୁ, କିମ୍ବା ତାହାର ମାତାର କେଉଁ ଦୋଷରୁ, ସେ ଆମ ଗୃହର ଦୁଃଖକାରକ ହେଲା? ହେ କୋବିଦ, ଏହି ଦୁଶ୍ଶୀଳତା କେଉଁଠୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା କହ।

Verse 131

गर्ग उवाच । रेवत्यन्ते मुनिश्रेष्ठ जातोऽयं तनयस्तव । तेन दुःखाय ते दुष्टे काले यस्मादजायत

ଗର୍ଗ କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମର ଏହି ପୁତ୍ର ରେବତୀର ଅନ୍ତ୍ୟ-ସନ୍ଧିରେ ଜନ୍ମିଛି। ତେଣୁ ଅଶୁଭ କାଳରେ ଜନ୍ମ ହେବାରୁ ସେ ତୁମ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୋଇଛି।

Verse 132

तवापचारो नैवास्य मातुर्नापि कुलस्य च । अन्यद्दौःशील्यहेतुत्वं रेवत्यंत उपागतम्

ଏଥିରେ ତୁମର କୌଣସି ଅପଚାର ନାହିଁ, ମାତାର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କୁଳର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ଦୁଶ୍ଶୀଳତାର କାରଣ ରେବତୀର ଅନ୍ତ୍ୟ-ସନ୍ଧି (କାଳ) ଠାରୁ ହିଁ ଆସିଛି।

Verse 133

रेवती अश्विनोर्मध्यमाश्लेषामघयोस्तथा । ज्येष्ठामूलर्क्षयोः प्रोक्तं गंडांतं तु भयावहम्

ରେବତୀର ଶେଷ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀର ଆରମ୍ଭ ମଧ୍ୟରେ, ତଥା ଆଶ୍ଲେଷା–ମଘା ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା–ମୂଳ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ସନ୍ଧି ଅଛି, ତାହାକୁ ଭୟାବହ ‘ଗଣ୍ଡାନ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 134

गंडत्रये तु ये जाता नरनारीतुरंगमाः । तिष्ठंति न चिरं गेहे तिष्ठन्तोऽपि भयंकराः । एवमुक्तोऽथ गर्गेण चुक्रोधातीव कोपनः

ସେଇ ତିନି ଗଣ୍ଡାନ୍ତ ସନ୍ଧିକାଳରେ ଯେ ପୁରୁଷ, ନାରୀ ଓ ଅଶ୍ୱ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଘରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରହନ୍ତି ନାହିଁ; ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ହୁଅନ୍ତି। ଗର୍ଗ ଏପରି କହିବା ସହିତ ସେ କ୍ରୋଧୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 135

ऋतवागुवाच । यस्मान्ममैक पुत्रस्य रेवत्यन्ते समुद्भवः

ଋତବାଗୁ କହିଲେ— ଯେହେତୁ ମୋର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ରେବତୀର ଅନ୍ତ୍ୟ-ସନ୍ଧିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି…

Verse 136

रेवती किं न जानाति मां विप्रः शापयिष्यति । जाज्वल्यमाना गगनात्तस्मात्पततु रेवती

ରେବତୀ କି ଜାଣେ ନାହିଁ ଯେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋତେ ଶାପ ଦେବେ? ତେଣୁ ରେବତୀ ଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ ଆକାଶରୁ ପତିତ ହେଉ!

Verse 137

नारद उवाच । तेनैवं व्याहृते वाक्ये रेवत्यृक्षं पपात ह पश्यतः सर्वलोकस्य विस्मयाविष्टचेतसः

ନାରଦ କହିଲେ— ସେପରି ବାକ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେବା ସହିତ ରେବତୀର ନକ୍ଷତ୍ର ସତ୍ୟସତ୍ୟ ପତିତ ହେଲା; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦେଖୁଥିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଚିତ୍ତ ବିସ୍ମୟରେ ଆବିଷ୍ଟ ହେଲା।

Verse 138

ईश्वरेच्छाप्रभावेन पतिता गिरिमूर्द्धनि । रेवत्यृक्षं निपतितं कुमुदाद्रौ समन्ततः

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛା-ପ୍ରଭାବରେ ତାହା ପର୍ବତଶିଖର ଉପରେ ପତିତ ହେଲା; କୁମୁଦ ପର୍ବତର ଚାରିଦିଗରେ ରେବତୀର ନକ୍ଷତ୍ର ନିମ୍ନଗତ ହୋଇ ପଡ଼ିଲା।

Verse 139

सुराष्ट्रदेशे स प्राप्तः पतितो भूतले शुभे । हिमाचलस्य पुत्रो य उज्जयंतो गिरिर्महान्

ତାହା ସୁରାଷ୍ଟ୍ରଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚି ଶୁଭ ଭୂତଳରେ ପତିତ ହେଲା—ହିମାଚଳର ପୁତ୍ର ବୋଲି ଖ୍ୟାତ ମହାନ୍ ଉଜ୍ଜୟନ୍ତ ଗିରି ସେଇ।

Verse 140

कुमुदेन समं मैत्री कृता पूर्वं परस्परम् । यत्र त्वं स्थास्यसे स्थाता तत्राहमपि निश्चितम्

ପୂର୍ବେ କୁମୁଦ ସହିତ ମୋର ପରସ୍ପର ମୈତ୍ରୀ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା। ତୁମେ ଯେଉଁଠି ସ୍ଥିରଭାବେ ରହିବ, ସେଠି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟରେ ରହିବି।

Verse 141

इति कृत्वा गृहीत्वाथ गंगावारि सयामुनम् । सारस्वतं तथा पुण्यं सिंचितुं तं समागतः

ଏପରି କରି ସେ ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନାର ଜଳ ଓ ପୁଣ୍ୟ ସରସ୍ୱତୀର ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେହି ପବିତ୍ର ଜଳରେ ତାହାକୁ ସିଞ୍ଚନ-ଅଭିଷେକ କରିବା ପାଇଁ ସେଠାକୁ ଆସିଲା।

Verse 142

आहूतसंप्लवं यावत्संस्थितौ तौ परस्परम् । कुमुदाद्रिश्च तत्पातात्ख्यातो रैवतकोऽभवत्

ଆହୂତ ଜଳପ୍ଲାବନ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଦୁଇଜଣ ସେଠାରେ ପରସ୍ପର ସହିତ ରହିଲେ। ଏବଂ ସେହି ଅବତରଣରୁ କୁମୁଦ ପର୍ବତ ‘ରୈବତକ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହେଲା।

Verse 143

अतीव रम्यः सर्वस्यां पृथिव्यां पृथिवीपते । कुमुदाद्रिश्च सौवर्णो रेवतीच्यवनात्पुनः

ହେ ପୃଥିବୀପତି! କୁମୁଦ ପର୍ବତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟ ଥିଲା; ଏବଂ ପୁନଃ ରେବତୀର ଅବତରଣରୁ ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୟୁତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।

Verse 144

पंकजाभः स बाह्येन जातो वर्णेन भूपते । मेरुवर्णः स मध्ये तु सौवर्णः पर्वतोत्तमः

ହେ ଭୂପତେ! ସେ ପର୍ବତୋତ୍ତମ ବାହ୍ୟରେ ପଦ୍ମସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କଲା; ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମେରୁସମ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।

Verse 145

ततः सञ्जनयामास कन्यां रैवतको गिरिः । रेवतीकांति संभूतां रेवतीसदृशाननाम्

ତାପରେ ରୈବତକ ଗିରି ଏକ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା—ରେବତୀଙ୍କ କାନ୍ତିରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ଏବଂ ମୁଖରେ ରେବତୀସଦୃଶ।

Verse 146

प्रमुचो नाम राजर्षिस्तेन दृष्टा वरांगना । पितृवद्रेवतीनाम कृतं तस्या नृपोत्तम

ପ୍ରମୁଚ ନାମକ ରାଜର୍ଷି ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ; ହେ ନୃପୋତ୍ତମ! ପିତାଭଳି ତାଙ୍କର ନାମ ‘ରେବତୀ’ ରଖିଲେ।

Verse 147

रेवतीति च विख्याता सा सर्वत्र वरांगना । सर्वतेजोमयं स्थानं सर्वतीर्थजलाश्रयम्

ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ‘ରେବତୀ’ ନାମରେ ସର୍ବତ୍ର ବିଖ୍ୟାତ ହେଲା; ସେ ସ୍ଥାନ ସର୍ବତେଜୋମୟ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଜଳର ଆଶ୍ରୟ।

Verse 148

गंगाजलप्रवाहैश्च संयुक्तं यामुनैस्तथा । स्थितं सारस्वतं तोयं तत्र गर्तेषु तत्त्रयम्

ସେଠାରେ ଗଙ୍ଗାଜଳର ପ୍ରବାହ ସହ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଯମୁନାଜଳ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସଂଯୁକ୍ତ ସାରସ୍ୱତ ଜଳ ରହିଲା; ସେଠାର ଗର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକରେ ସେଇ ତିନି ପବିତ୍ର ଜଳ ଏକତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ ହେଲା।

Verse 149

विख्यातं रेवतीकुंडं यत्र जाता च रेवती । स्मरणाद्दर्शनात्स्नानात्सर्वपापक्षयो भवेत्

ଯେଉଁଠାରେ ରେବତୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା, ସେହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରେବତୀକୁଣ୍ଡ। ତାହାର ସ୍ମରଣ, ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ନାନରେ ସମସ୍ତ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 150

सा बाला वर्द्धिता तेन प्रमुंचेन महात्मना । यौवनं तु तया प्राप्तं तस्मिन्रैवतके गिरौ

ସେଇ ବାଳିକାକୁ ମହାତ୍ମା ପ୍ରମୁଞ୍ଚ ମୁନି ପାଳିଲେ; ଏବଂ ସେହି ରୈବତକ ପର୍ବତରେ ସେ ଯୌବନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।

Verse 151

तां तु यौवनसंपन्नां दृष्ट्वाऽथ प्रमुचो मुनि । एकांते चिन्तयामास कोऽस्या भर्ता भविष्यति

ତାକୁ ଯୌବନସମ୍ପନ୍ନ ଦେଖି ମୁନି ପ୍ରମୁଞ୍ଚ ଏକାନ୍ତରେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏହାର ଭର୍ତ୍ତା କିଏ ହେବ?”

Verse 152

हूत्वाहूत्वा स पप्रच्छ गुरुं वह्निं द्विजोत्तमः । प्रसादं कुरु मे ब्रूहि कोऽस्या भर्ता भविष्यति

ବାରମ୍ବାର ଆହ୍ୱାନ କରି ସେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ନିଜ ଗୁରୁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ, କହନ୍ତୁ, ଏହାର ଭର୍ତ୍ତା କିଏ ହେବ?”

Verse 153

अन्योऽस्याः सदृशः कोऽपि वंशे नास्ति करोमि किम् । वह्निकुण्डात्समुत्थाय प्रोक्तवान्हव्यवाहनः

“ଏହା ପରି ସଦୃଶ ତାହାର ବଂଶରେ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ—ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” ଏହିପରି କହି ହବ୍ୟବାହନ (ଅଗ୍ନି) ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଉଠି କଥା କହିଲେ।

Verse 154

शृणु मे वचनं विप्र योऽस्या भर्ता भविष्यति । प्रियव्रतान्वयभवो महाबलपराक्रमः

ହେ ବିପ୍ର, ମୋର ବଚନ ଶୁଣ—ଏହାର ଭାବୀ ଭର୍ତ୍ତା ପ୍ରିୟବ୍ରତ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିବେ ଏବଂ ମହାବଳ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ସମନ୍ୱିତ ହେବେ।

Verse 155

पुत्रो विक्रमशीलस्य कालिंदीजठरोद्भवः । दुर्दमो नाम भविता भर्ता ह्यस्या महीपतिः

ସେ ବିକ୍ରମଶୀଳଙ୍କ ପୁତ୍ର, କାଲିନ୍ଦୀର ଗର୍ଭଜ; ‘ଦୁର୍ଦମ’ ନାମରେ ସେ ଭୂପତି ହୋଇ ଏହାର ଭର୍ତ୍ତା ହେବେ।

Verse 156

अत्रांतरे समायातो दुर्दमः स महीपतिः । गिरौ मृगवधाकांक्षी मुनिं गेहे न पश्यति । प्रियेऽयि तातः क्व गत एहि सत्यं ब्रवीहि मे

ଏହି ମଧ୍ୟରେ ମହୀପତି ଦୁର୍ଦମ ପର୍ବତରେ ମୃଗୟା କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ଘରେ ମୁନିଙ୍କୁ ନ ଦେଖି କହିଲେ—“ପ୍ରିୟେ, ତୋର ପିତା କେଉଁଠି ଗଲେ? ଆ, ମୋତେ ସତ୍ୟ କୁହ।”

Verse 157

नारद उवाच । अग्निशालास्थितेनैव तच्छ्रुतं वचनं प्रियम् । प्रियेत्यामन्त्रणं कोऽयं करोति मम वेश्मनि

ନାରଦ କହିଲେ—ଅଗ୍ନିଶାଳାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ ସେ ସ୍ନେହମୟ ବଚନ ଶୁଣିଲେ। “ମୋ ଗୃହରେ ‘ପ୍ରିୟେ’ ବୋଲି କିଏ ଡାକୁଛି?” ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 158

स ददर्श महात्मानं राजानं दुर्दमं मुनिः । जहर्ष दुर्दमं दृष्ट्वा मुनिः प्राह स गौतमम्

ମୁନି ମହାତ୍ମା ରାଜା ଦୁର୍ଦମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁନି ହର୍ଷିତ ହୋଇ (ସମ୍ମାନରେ) କହିଲେ—“ହେ ଗୌତମ, ସ୍ୱାଗତ।”

Verse 159

शिष्यं विनयसम्पन्नमर्घ्यं पाद्यं समानय । एकं तावदयं भूपश्चिरकालादुपागतः

ବିନୟସମ୍ପନ୍ନ ମୋ ଶିଷ୍ୟକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣ; ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ପାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନେଇଆ। ଏହି ରାଜା ଦୀର୍ଘକାଳ ପରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।

Verse 160

जामाता सांप्रतं राजा योग्यास्य च सुता मम । ततः स चिंतयामास राजा जामातृ कारणम्

ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ରାଜା ମୋର ଜାମାତା ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଏବଂ ମୋର କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ। ତେଣୁ ରାଜା ଜାମାତା ହେବାର କାରଣ ଓ ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 161

मौनेन विधिना राजा जगृहेऽर्घ्यं द्विजाज्ञया । तमासनगतं विप्रो गृहीतार्घ्यं महामुनिः

ମୌନବିଧି ଅନୁସାରେ ରାଜା ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ସେଇ ମହାମୁନି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ଆସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ରହିଲେ।

Verse 162

प्रस्तुतं प्राह राजेन्द्रं नृपते कुशलं पुरे । कोशे बले च मित्रे च भृत्यामात्य प्रजासु च । तथात्मनि महाबाहो यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्

ତାପରେ ପ୍ରସଙ୍ଗୋଚିତ ଭାବେ ସେ ରାଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ— ‘ହେ ନୃପତି, ନଗରରେ ସବୁ କୁଶଳ ତୋ? କୋଷ, ବଳ, ମିତ୍ର, ଭୃତ୍ୟ-ଅମାତ୍ୟ ଓ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁ ମଙ୍ଗଳ ତୋ? ଏବଂ ହେ ମହାବାହୋ, ଯାହାଉପରେ ସବୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେ ତୁମେ ସ୍ୱୟଂ କୁଶଳ ତୋ?’

Verse 163

पत्नी च ते कुशलिनी याऽत्र स्थाने हि तिष्ठति । अन्यासां कुशलं ब्रूहि याः संति तव मंदिरे

ଏବଂ ଏଠି ଏହି ସ୍ଥାନରେ ରହୁଥିବା ତୁମ ପତ୍ନୀ କୁଶଳିନୀ ତୋ? ତୁମ ମନ୍ଦିର/ରାଜମହଳରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ କୁଶଳ କହ।

Verse 164

राजोवाच । त्वत्प्रसादादकुशलं नास्ति राज्ये क्वचिन्मम । जातकौतूहलोऽस्म्यस्मि मम भार्याऽत्र का मुने

ରାଜା କହିଲେ—ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୋ ରାଜ୍ୟରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅମଙ୍ଗଳ ନାହିଁ। ତଥାପି ମୋର କୌତୁହଳ ହେଉଛି; ହେ ମୁନି, ଏଠାରେ ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା କିଏ?

Verse 165

प्रमुच उवाच । रेवती ते वरा भार्या किं न वेत्सि नृपोत्तम । त्रैलोक्यसुन्दरी या तु कथं सा विस्मृता तव

ପ୍ରମୁଚ କହିଲେ—ହେ ନୃପୋତ୍ତମ, ରେବତୀ ହିଁ ତୁମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାର୍ଯ୍ୟା; ତୁମେ ଏହା କାହିଁକି ଜାଣ ନାହ? ଯେ ତ୍ରିଲୋକସୁନ୍ଦରୀ, ସେ ତୁମ ପାଖରୁ କିପରି ବିସ୍ମୃତ ହେଲା?

Verse 166

राजोवाच । सुभद्रां शांतपापां च कावेरीतनयां तथा । सूरात्मजानुजातां च कदंबां च वरप्रजाम्

ରାଜା କହିଲେ—ମୁଁ ସୁଭଦ୍ରା, ଶାନ୍ତପାପା ଏବଂ କାବେରୀତନୟାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରେ; ତଥା ସୂରାତ୍ମଜାନୁଜା ଓ ଉତ୍ତମ ସନ୍ତାନଯୁକ୍ତ କଦମ୍ବାକୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 168

ऋषिरुवाच । प्रियेति सांप्रतं प्रोक्ता रेवती सा प्रिया तव । तदन्यथा न भविता वचनं नृपसत्तम

ଋଷି କହିଲେ—ଏମାତ୍ରେ ତାକୁ ‘ପ୍ରିୟେ’ ବୋଲି କୁହାଗଲା; ସେଇ ରେବତୀ ହିଁ ତୁମର ପ୍ରିୟା। ହେ ନୃପସତ୍ତମ, ଏହି ବଚନ ଅନ୍ୟଥା ହେବ ନାହିଁ।

Verse 169

राजोवाच । नास्ति भावकृतो दोषः क्षम्यतां तद्वचो मम । विनिर्गतं वचोवक्त्रान्नाहं जाने द्विजोत्तम

ରାଜା କହିଲେ—ମୋ କଥାରେ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଦୋଷ ନଥିଲା; ଦୟାକରି ସେହି ବଚନକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ। ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ମୁଖରୁ ବାହାରିଗଲା ପରେ ବାଣୀକୁ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣି-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 170

ऋषिरुवाच । नास्ति भावकृतो दोषः परिवेद्मि कुरुष्व तत् । वह्निना कथितस्त्वं मे जामाताद्य भविष्यसि

ଋଷି କହିଲେ—ଭାବପୂର୍ବକ କୃତ ଦୋଷ ନାହିଁ; ମୁଁ ବୁଝିଲି। ଯଥୋଚିତ ତାହା କର। ଅଗ୍ନି ମୋତେ ତୁମ ବିଷୟ କହିଛି; ଆଜି ତୁମେ ମୋର ଜାମାତା ହେବ।

Verse 171

इत्यादिवचनै राजा भार्या मेने स रेवतीम् । ऋषिस्तथोद्यतः कर्तुं विवाहं विधि पूर्वकम् । उवाच कन्या पितरं किञ्चिन्मे श्रूयतां पितः

ଏପରି ବଚନରେ ରାଜା ରେବତୀକୁ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଋଷି ତେବେ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିବାହ କରାଇବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ କନ୍ୟା ପିତାଙ୍କୁ କହିଲା—ପିତା, ମୋର ଏକ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।

Verse 172

यदि मे पतिना तात विवाहं कर्तुमिच्छसि । रेवत्यृक्षं विवाहं मे तत्करोतु प्रसादतः

କନ୍ୟା କହିଲା—ପିତା, ଯଦି ଏହି ପତି ସହିତ ମୋ ବିବାହ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ମୋ ବିବାହ କରାନ୍ତୁ।

Verse 173

ऋषिरुवाच । रेवत्यृक्षश्च न वै भद्रे चन्द्रयोगे दिवि स्थितम् । ऋक्षाण्यन्यान्यपि संति सुभ्रूर्वैवाहकानि च

ଋଷି କହିଲେ—ଭଦ୍ରେ, ଏହି ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରଯୋଗ ସହ ଆକାଶରେ ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ର ନାହିଁ। ହେ ସୁଭ୍ରୁ, ବିବାହଯୋଗ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

Verse 174

कन्योवाच । तात तेन विना कालो विकलः प्रतिभाति मे । विवाहो विकले तात मद्विधायाः कथं भवेत्

କନ୍ୟା କହିଲା—ପିତା, ତାହା ବିନା କାଳ ମୋତେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ପରି ଲାଗେ। ପିତା, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୟରେ ମୋ ପରି କନ୍ୟାର ବିବାହ କିପରି ଯଥାଯଥ ହେବ?

Verse 175

प्रमुञ्च उवाच । ऋतवागिति विख्यातस्तपस्वी रेवतीं प्रति । चकार कोपं क्रुद्धेन तेनर्क्षं तन्निपातितम्

ପ୍ରମୁଞ୍ଚ କହିଲେ—ରେବତୀଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ‘ଋତବାକ୍’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ ମହାତପସ୍ବୀ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; କ୍ରୋଧାବେଶରେ ସେହି ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ପତିତ କରାଇଲେ।

Verse 176

मया चास्मै प्रतिज्ञाता भार्येति विदितं तव । न चेच्छसि विवाहं त्वं संकटं नः समागतम्

ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ଦେବି ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି—ଏହା ତୁମେ ଭଲଭାବେ ଜାଣ। ଯଦି ତୁମେ ବିବାହକୁ ମନୋନୀତ କରୁନାହ, ତେବେ ଆମ ଉପରେ ମହା ସଙ୍କଟ ଆସିପଡ଼ିଛି।

Verse 177

कन्योवाच । ऋतवागेव स मुनिः किमेतत्तप्तवान्स्वयम् । न त्वया मम तातेन ब्रह्मबन्धोः सुताऽस्मि किम्

କନ୍ୟା କହିଲା—ସେ ମୁନି ସତ୍ୟରେ ଋତବାକ୍‌ ହିଁ କି? ସେ ନିଜେ ଏପରି ତପ କରିଛନ୍ତି କି? ନାହିଁ କି, ହେ ତାତ, ତୁମ ହେତୁ ମୋତେ ‘ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁ’ର କନ୍ୟା ପରି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି?

Verse 178

ऋषिरुवाच । ब्रह्मबन्धोः सुता न त्वं तपस्वी नास्ति मेऽधिकः । सुता त्वं च मया देया नान्यत्कर्तुं समुत्सहे

ଋଷି କହିଲେ—ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁର କନ୍ୟା ନୁହ; ମୋଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀ କେହି ନାହିଁ। ଏବଂ ତୁମକୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା ହିଁ (ବିବାହରେ) ଦିଆଯିବ; ଅନ୍ୟଥା କରିବାକୁ ମୁଁ ସାହସ କରେନି।

Verse 179

कन्योवाच । तपस्वी यदि मे तातस्तत्किमृक्षमिदं दिवि । समारोप्य विवाहो मे कस्मान्न क्रियते पुनः

କନ୍ୟା କହିଲା—ହେ ତାତ, ସେ ଯଦି ସତ୍ୟରେ ତପସ୍ବୀ, ତେବେ ଆକାଶରେ ଏହି ନକ୍ଷତ୍ରଟି କଣ? ଏହାକୁ ପୁନଃ ଉପରେ ସ୍ଥାପନ କରି ମୋର ବିବାହ ପୁଣି କାହିଁକି କରାଯାଉନାହିଁ?

Verse 180

ऋषिरुवाच एवं भवतु भद्रं ते भद्रे प्रीतिमती भव । आरोपयामीन्दुमार्गे रेवत्यृक्षं कृते तव

ଋଷି କହିଲେ—“ଏମିତି ହେଉ; ହେ ଭଦ୍ରେ, ତୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ତୁ ପ୍ରୀତିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅ। ତୋ ପାଇଁ ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ରମାର୍ଗରେ ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବି।”

Verse 181

ततस्तपःप्रभावेन रेवत्यृक्षं महामुनिः । यथा पूर्वं तथा चक्रे सोमयोगि द्विजोत्तमः । विवाहं दुहितुः कृत्वा जामातरमुवाच ह

ତାପରେ ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଭାବରେ ସେଇ ମହାମୁନି—ସୋମଯୋଗରେ ସ୍ଥିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ—ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ପୂର୍ବବତ୍ କରିଦେଲେ। କନ୍ୟାର ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ କରି ଜାମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 182

औद्वाहिकं ते भूपाल कथ्यतां किं ददाम्यहम् । दुष्प्रापमपि दास्यामि विद्यते मे महत्तपः

“ହେ ଭୂପାଳ, ତୋର ଔଦ୍ୱାହିକ ଦାନ କ’ଣ ଚାହୁଁଛୁ କହ—ମୁଁ କ’ଣ ଦେବି? ଯାହା ଦୁର୍ଲଭ, ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ଦେବି; ମୋ ପାଖରେ ମହାନ ତପୋବଳ ଅଛି।”

Verse 183

राजोवाच । मनोः स्वायंभुवस्याहमुत्पन्नः संततौ मुने । मन्वंतराधिपं पुत्रं त्वत्प्रसादाद्वृणोम्यहम्

ରାଜା କହିଲେ—“ହେ ମୁନେ, ମୁଁ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁଙ୍କ ସନ୍ତତିରେ ଜନ୍ମିଛି। ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ବର ଭାବେ ଏମିତି ପୁତ୍ର ଚାହୁଁଛି, ଯେ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଅଧିପତି ହେବ।”

Verse 184

ऋषिरुवाच । भविष्यति महीपालो महाबलपराक्रमः । रेवती रेवतीकुण्डे स्नात्वा पुत्रं जनिष्यति

ଋଷି କହିଲେ—“ମହାବଳ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ଯୁକ୍ତ ଏକ ପୃଥିବୀପତି ନିଶ୍ଚୟ ଜନ୍ମିବ। ରେବତୀ, ରେବତୀକୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି, ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେବ।”

Verse 185

एवं कृत्वा गतो राजा सा च पुत्रमजीजनत् । रैवतेति कृतं नाम बभूव स मनुर्नृपः

ଏଭଳି କରି ରାଜା ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ଏବଂ ସେ ଜଣେ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେହି ରାଜର୍ଷି ମନୁଙ୍କ ନାମ ‘ରୈବତ’ ରଖାଗଲା।

Verse 186

अमुना च तदा प्रोक्तमस्मिन्रैवतके गिरौ । स्त्रियः स्नानं करिष्यंति तासां पुत्रा महाबलाः । दीर्घायुषो भविष्यंति दुःखदारिद्र्यवर्जिताः

ତେବେ ରୈବତକ ଗିରିରେ ସେ ଏହିପରି ଘୋଷଣା କଲେ—ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମହାବଳୀ ହେବେ; ସେମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଏବଂ ଦୁଃଖ-ଦାରିଦ୍ର୍ୟବର୍ଜିତ ହେବେ।

Verse 187

नारद उवाच । इत्युक्ते पर्वतो राजन्दीर्घो भूत्वा पपात सः । एतौ तौ संस्मृतौ देवौ सभार्यौ हरिशंकरौ

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଏହି କଥା କହାଯିବାମାତ୍ରେ ସେ ପର୍ବତ ଦୀର୍ଘ ହୋଇ ପରେ ପଡ଼ିଗଲା। ତାପରେ ପତ୍ନୀସହିତ ହରି ଓ ଶଙ୍କର—ସେଇ ଦୁଇ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ (ଆହ୍ୱାନ) କରାଗଲା।

Verse 188

स्मृतमात्रौ तदाऽयातौ तेन बद्धौ पुरा यतः । यत्राहं तत्र स्थातव्यं भवद्भ्यामिति निश्चितम्

ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ସେ ଦୁଇଜଣ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ, କାରଣ ପୂର୍ବେ ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ଥିଲେ। ‘ମୁଁ ଯେଉଁଠି ରହିବି, ସେଉଁଠି ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ରହିବା ଦରକାର’ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲା।

Verse 189

अतो विष्णुहरौ देवौ स्थितौ तौ पर्वतोत्तमे । गिरौ रैवतके रम्ये स्वर्णरेखानदीजले । आराधयद्धरिं देवं रेवती तां च सोब्रवीत्

ଏହିପରି ସେଇ ଦୁଇ ଦେବ—ବିଷ୍ଣୁ ଓ ହର—ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତରେ, ରମ୍ୟ ରୈବତକ ଗିରିରେ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣରେଖା ନଦୀର ଜଳସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ସେଠାରେ ରେବତୀ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ, ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 190

भवताच्चंद्रयोगस्ते गगने ब्राह्मणाज्ञया । अन्यद्वृणीष्व तुष्टोऽहं वरं मनसि यत्स्थितम्

ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆକାଶରେ ତୁମର ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଯୋଗ ଘଟିଲା। ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; ହୃଦୟରେ ଯାହା ଅଛି, ସେହି ଅନ୍ୟ ବର ମାଗ।

Verse 191

रेवत्युवाच । गिरौ रैवतके देव स्थातव्यं भवता सदा । मया स्नानं कृतं यत्र तत्र स्नास्यंति ये जनाः

ରେବତୀ କହିଲେ—ହେ ଦେବ, ଆପଣ ସଦା ରୈବତକ ପର୍ବତରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠି ମୁଁ ସ୍ନାନ କରିଛି, ସେଠି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କରିବେ।

Verse 192

तेषां विष्णुपुरे वासो भवत्विति वृतं मया । एवमस्तु तदा प्रोच्य गिरौ रैवतके स्थितः । दामोदरश्चतुर्बाहुः स्वयं रुद्रोपि संस्थितः

“ସେମାନଙ୍କର ବାସ ବିଷ୍ଣୁପୁରୀରେ ହେଉ” ଏହିପରି ମୁଁ ବ୍ରତ କଲି। ତେବେ “ଏବମସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି ଚତୁର୍ଭୁଜ ଦାମୋଦର ରୈବତକ ପର୍ବତରେ ସ୍ଥିତ ହେଲେ; ସ୍ୱୟଂ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସେଠି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ।

Verse 193

गंगाद्याः सरितः सर्वाः संस्थिता विष्णुना सह । क्षीरोदे मथ्यमाने तु यदा वृक्षः समुत्थितः

ଗଙ୍ଗା ଆଦି ସମସ୍ତ ନଦୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ସେଠି ସ୍ଥିତ ହେଲେ; କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନ ସମୟରେ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା।

Verse 194

आमर्द्दे देवदैत्यानां तेन सामर्दकी स्मृता । अस्मिन्वृक्षे स्थिता लक्ष्मीः सदा पितृगृहे नृप

ଦେବ-ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମର୍ଦ୍ଦନ-ସମର ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ‘ସାମର୍ଦକୀ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ। ହେ ନୃପ, ଏହି ବୃକ୍ଷରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସଦା ପିତୃଗୃହରେ ଥିବା ପରି ବାସ କରନ୍ତି।

Verse 195

शिवालक्ष्मीः स्मृतो वृक्षः सेव्यते सुरसत्तमैः । देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैर्वृक्षोऽसौ वैष्णवः स्मृतः

ସେଇ ବୃକ୍ଷ ‘ଶିବାଲକ୍ଷ୍ମୀ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ ଏବଂ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଭକ୍ତିରେ ତାହାକୁ ସେବନ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ସେ ବୃକ୍ଷକୁ ନିଶ୍ଚୟେ ବୈଷ୍ଣବ-ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି।

Verse 196

सर्वैः संचिंत्य मुक्तोऽसौ गिरौ रैवतके पुरा । अस्य वृक्षस्य यात्रां ये करिष्यंति हरेर्दिने

ସମସ୍ତେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ପୂର୍ବକାଳରେ ତାହାକୁ ରୈବତକ ପର୍ବତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ହରିଙ୍କ ଦିନରେ ଯେମାନେ ଏହି ବୃକ୍ଷର ଯାତ୍ରା କରିବେ…

Verse 197

फाल्गुने च सिते पक्ष एकादश्यां नृपोत्तम । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च भविष्यंति गुणाधिकाः । प्रांते विष्णुपुरे वासो जायतेनात्र संशयः

ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀରେ, ହେ ନୃପୋତ୍ତମ, ସେମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ର ଗୁଣରେ ଅଧିକ ହେବେ। ଏବଂ ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁପୁରୀରେ ବାସ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 198

बलिरुवाच । कथमेतद्व्रतं कार्यं वैष्णवं विष्णुवल्लभम् । रात्रौ जागरणं कार्यं विधिना केन तद्वद

ବଲି କହିଲେ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଏହି ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତ କିପରି କରିବା ଉଚିତ? ଏବଂ ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ କେଉଁ ବିଧିରେ କରିବା ଉଚିତ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 199

नारद उवाच । फाल्गुनस्य सिते पक्ष एकादश्यामुपोषितः । स्नात्वा नद्यां तडागे वा वाप्यां कूपे गृहेऽपि वा

ନାରଦ କହିଲେ—ଫାଲ୍ଗୁନ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରି, ନଦୀରେ କିମ୍ବା ପୋଖରୀ/ତଡାଗରେ, ବାପୀରେ, କୂପରେ, କିମ୍ବା ଘରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ…

Verse 200

गत्वा गिरौ वने वाऽपि यत्र सा प्राप्यते शिवा । पूज्या पुष्पैः शुभै रात्रौ कार्यं जागरणं नरैः

ପର୍ବତରେ କିମ୍ବା ବନରେ ଯେଉଁଠାରେ ସେଇ ଶୁଭ ଶିବା-ସ୍ୱରୂପା ଦିବ୍ୟ ସନ୍ନିଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ରାତିରେ ଭକ୍ତମାନେ ଜାଗରଣ କରିବେ।

Verse 201

अष्टाधिकशतैः कार्या फलैस्तस्याः प्रदक्षिणा । प्रदक्षिणीकृत्य नगं भोक्तव्यं तु फलं नरैः

ଏକଶେ ଆଠଟି ଫଳ ସହିତ ତାଙ୍କର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଉଚିତ। ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ସାରି, ପରେ ଭକ୍ତମାନେ ସେଇ ଫଳକୁ ପ୍ରସାଦ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବେ।

Verse 202

करकं जलपूर्णं तु कर्त्तव्यं पात्रसंयुतम् । हविष्यान्नं तु कर्त्तव्यं दीपः कार्यो विधानतः

ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶକୁ ଯଥୋଚିତ ପାତ୍ର ସହିତ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ହବିଷ୍ୟ ଅନ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ବିଧିଅନୁସାରେ ଦୀପ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।