Adhyaya 11

Verse 1

ईश्वर उवाच । सारस्वतस्य विप्रस्य श्रुत्वा भोजनृपो वचः । विवर्णवदनो भूत्वा प्रगृह्यांघ्री वचोऽब्रवीत्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ବିପ୍ର ସାରସ୍ୱତଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଭୋଜ ରାଜାଙ୍କ ମୁହଁ ବିବର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ଧରି ସେ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 2

मुने नैवं त्वया वाच्यं गंतव्यं निश्चितं मया । नराणां पुण्यदा यात्रा कथयस्व कथं भवेत्

ହେ ମୁନେ, ଏପରି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଯିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛି। ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କିପରି ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ ହୁଏ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 3

किं ग्राह्यं किं च मोक्तव्यं किं देयं किं न दीयते । तीर्थोपवासः स्नानं च संध्यास्नानविधिक्रमः । पूजा निद्रा जपो रात्रौ सर्वं संक्षेपतो वद

କଣ গ্ৰହଣୀୟ ଏବଂ କଣ ତ୍ୟାଜ୍ୟ? କଣ ଦେୟ ଏବଂ କଣ ଦିଆଯିବ ନାହିଁ? ତୀର୍ଥରେ ଉପବାସ, ସ୍ନାନ, ସନ୍ଧ୍ୟା-ସ୍ନାନର ବିଧିକ୍ରମ, ପୂଜା, ନିଦ୍ରା ଓ ରାତ୍ରି-ଜପ—ସବୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 4

सारस्वत उवाच । सुराष्ट्रदेशे गन्तव्यं गिरौ रैवतके यदि । नृप यात्राविधिं वक्ष्ये त्वमेकाग्रमनाः शृणु

ସାରସ୍ୱତ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଯଦି ତୁମେ ସୁରାଷ୍ଟ୍ରଦେଶକୁ, ରୈବତକ ପର୍ବତକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର, ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ବିଧି କହିବି; ଏକାଗ୍ରମନେ ଶୁଣ।

Verse 5

बृहस्पतिबलं गृह्य सूर्यं संतर्प्य चोत्तमम् । वामतः पृष्ठतः सर्वं वृत्वा संशोध्य वासरम्

ବୃହସ୍ପତିର ବଳକୁ ବିଚାର କରି ଏବଂ ଉତ୍ତମ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ସନ୍ତର୍ପଣ-ପୂଜାରେ ତୃପ୍ତ କରି, ପବିତ୍ରକୁ ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଖି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି, ପରେ ଯୋଗ୍ୟ ବାସର (ଦିନ) ସାବଧାନରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

चंद्रलग्नं ग्रहाज्ज्ञात्वा बलिष्ठाज्जन्मराशितः । शकुनं च शुभं लब्ध्वा प्रस्थातव्यं नृपैर्नृप

ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଚନ୍ଦ୍ରଲଗ୍ନ ଜାଣି—ବିଶେଷକରି ନିଜର ବଳିଷ୍ଠ ଜନ୍ମରାଶି ଅନୁସାରେ—ଶୁଭ ଶକୁନ ପାଇ, ହେ ରାଜନ୍, ରାଜାମାନେ (ନେତାମାନେ) ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 7

तीर्थे सदैव गंतव्यं सर्वे मासाश्च शोभनाः । तिथयश्चोत्तमाः सर्वाः स्नानदानार्चनादिषु

ତୀର୍ଥକୁ ସଦା ଯିବା ଯୋଗ୍ୟ; ସମସ୍ତ ମାସ ଶୁଭ, ଏବଂ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଅର୍ଚ୍ଚନ ଆଦିରେ ସମସ୍ତ ତିଥି ଉତ୍ତମ।

Verse 8

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां मासांते पूर्णिमादिने । संक्रांतौ ग्रहणे काला एते प्रोक्ता भवार्चने

ଅଷ୍ଟମୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ମାସାନ୍ତ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଓ ଗ୍ରହଣକାଳ—ଏହି ସମୟଗୁଡ଼ିକ ଭବ (ଶିବ) ପୂଜା ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 9

कैलासं पर्वतं त्यक्त्वा देवीं देवांश्च संगतान् । वैशाखे पंचदश्यां तु भूमिं भित्त्वा भवोऽभवत्

କୈଲାସ ପର୍ବତ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦେବୀ ଓ ସମବେତ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ, ବୈଶାଖ ମାସର ପଞ୍ଚଦଶୀ ତିଥିରେ ଭବ (ଶିବ) ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 10

तस्मिन्नेव दिने देवी स्वर्णरेखा नदी तलात् । पंथानं वासुकिं प्राप्य सर्वपापप्रणाशनी

ସେହି ଦିନେ ଦେବୀ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣରେଖା ନଦୀରୂପ ଧାରଣ କରି, ତଳଭାଗରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ‘ବାସୁକି’ ନାମକ ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ସେ ସର୍ବପାପପ୍ରଣାଶିନୀ।

Verse 11

ऐरावतपदाक्रांत उज्जयन्तो महागिरिः । सुस्राव तोयं बहुधा गजपादोद्भवं शुचि

ଐରାବତର ପଦାକ୍ରମଣରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଉଜ୍ଜୟନ୍ତ ମହାଗିରିରୁ, ଗଜପାଦଚିହ୍ନଜାତ ଶୁଚି ଜଳ ବହୁ ଧାରାରେ ସୁସ୍ରାବିତ ହେଲା।

Verse 12

देवा ब्रह्मादयः सर्वे गंगाद्याः सरितस्तथा । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे भवभावेन संगताः

ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଓ ଗଙ୍ଗା ଆଦି ସମସ୍ତ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଭବ (ଶିବ) ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଭାବରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ବସ୍ତ୍ରାପଥ ମହାକ୍ଷେତ୍ରରେ ସଙ୍ଗତ ହେଲେ।

Verse 13

वस्त्रापथस्य क्षेत्रस्य प्रमाणं शृणु भूपते । हरस्य त्यजतो भूमौ पतितं वस्त्रभूषणम्

ହେ ଭୂପତେ, ବସ୍ତ୍ରାପଥର ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରମାଣ ଶୁଣ। ହର (ଶିବ) ତ୍ୟାଗ କରିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର-ଭୂଷଣ ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହେଲା।

Verse 14

तावन्मात्रं स्मृतं क्षेत्रं देवैर्वस्त्रापथं कृतम् । उत्तरेण नदी भद्रा पूर्वस्यां योजनद्वयम्

ଏତେମାତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ସ୍ମୃତ; ଦେବମାନେ ଏହାକୁ ‘ବସ୍ତ୍ରାପଥ’ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଉତ୍ତରେ ଭଦ୍ରା ନଦୀ, ପୂର୍ବଦିଗରେ ଦୁଇ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାର।

Verse 15

दक्षिणेन बलेः स्थानमुज्जयन्तो नदीमनु । अपरस्यां परं नद्यो संगमं वामनात्पुरात्

ଦକ୍ଷିଣେ ଉଜ୍ଜୟନ୍ତୀ ନଦୀ କୂଳେ ବଲିଙ୍କ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି। ପଶ୍ଚିମେ ନଦୀମାନଙ୍କର ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଙ୍ଗମ ଅଛି, ଯାହା ପୁରାତନକାଳରୁ ବାମନଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 16

एतद्वस्त्रापथं क्षेत्रं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । क्षेत्रस्य विस्तरो ज्ञेयो योजनानां चतुष्टयम्

ଏହି ବସ୍ତ୍ରାପଥ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହେଁ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହାର ବିସ୍ତାର ଚାରି ଯୋଜନ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 17

वैशाखपंचदश्यां तु भवो भावेन भूपते । पूज्यते शिवलोके तु स्थीयते ब्रह्मवासरम्

ହେ ଭୂପତେ, ବୈଶାଖ ପଞ୍ଚଦଶୀ ଦିନ ଭବ (ଶିବ) ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ଶିବଲୋକରେ ‘ବ୍ରହ୍ମା-ଦିବସ’ ପରିମାଣ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାସ ମିଳେ।

Verse 18

अतो वसंते संप्राप्ते प्रयाणं कुरु भूपते । निगृह्य नियमान्भूत्वा शुचिः स्नातो जितेन्द्रियः

ଏହେତୁ ବସନ୍ତ ଆସିଲେ, ହେ ଭୂପତେ, ତୁମେ ଯାତ୍ରାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କର। ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧାରଣ କରି, ଶୁଚି ହୋଇ, ସ୍ନାନ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହୋଇ ଚାଲ।

Verse 19

गजवाजिरथांस्त्यक्ता पदाभ्यां याति यो नरः । पुष्पकेण विमानेन स याति शिवमंदिरम्

ଯେ ନର ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ତ୍ୟାଗ କରି ପଦେ ପଦେ ଯାଏ, ସେ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି ଶିବମନ୍ଦିର-ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 20

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । भिक्षाहारेण तोयेन फलाहारेण वा यदि

ଯଦି କେହି ଏକବେଳ ଭୋଜନ କରି, କିମ୍ବା କେବଳ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରି; ଏବଂ ବିଶେଷ କିଛି ଯାଚନା ନକରି, ଭିକ୍ଷାହାରରେ, କିମ୍ବା କେବଳ ଜଳରେ, ଅଥବା ଫଳାହାରରେ (ଯାତ୍ରା କରେ)—

Verse 21

उपवासेन कृच्छ्रेण शाकाहारेण याति यः । स याति सुन्दरीवृन्दैर्वीज्यमानो गणैर्दिवि

ଯେ ଉପବାସ, କୃଚ୍ଛ୍ରବ୍ରତ କିମ୍ବା ଶାକାହାର ପାଳନ କରି ଯାଏ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସୁନ୍ଦରୀବୃନ୍ଦଦ୍ୱାରା ବୀଜିତ ହୋଇ ଶିବଗଣମାନଙ୍କ ସହ ଗମନ କରେ।

Verse 22

मलस्नानं विना मार्गे पादाभ्यंगविवर्जितः । मलधारी क्षीणतनुर्यष्टिहस्तो जितेन्द्रियः

ମାର୍ଗରେ ଶୁଦ୍ଧିସ୍ନାନ ବିନା ଏବଂ ପାଦାଭ୍ୟଙ୍ଗ ବିନା; ଧୂଳି-ମଳିନତା ଧାରଣ କରି, ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଧରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହୋଇ—

Verse 23

शीतातपजलक्लिष्टः शिवस्मरणतत्परः । यदि याति नरो याति स भित्त्वा सूर्यमंडलम्

ଶୀତ, ତାପ ଓ ବର୍ଷାରେ କ୍ଲିଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ଶିବସ୍ମରଣରେ ତତ୍ପର ରହେ, ସେ ଏଭଳି ଯାଇଲେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଏ—ଯେନ ସୂର୍ୟମଣ୍ଡଳକୁ ମଧ୍ୟ ଭେଦିଯାଏ।

Verse 24

नरकस्थानपि पितॄन्मातृतः पितृतो नृप । अक्षयं सप्त सप्तैव नयेदेवं शिवालये

ହେ ନୃପ, ମାତୃପକ୍ଷ ଓ ପିତୃପକ୍ଷର ଯେ ପିତୃମାନେ ନରକସ୍ଥ ହୋଇଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେଠାରୁ ଆଗକୁ ନେଇଯାଯାଏ—ସାତ ଓ ସାତ, ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ସହ—ଏଭଳି ଶିବାଳୟ ପ୍ରାପ୍ତିରେ।

Verse 25

लुण्ठन्भूमौ यदा याति मृगचर्मावगुंठितः । दण्डप्रमाणभूमेर्वा संख्यां कुर्वन्नरो यदि

ଯଦି କେହି ନର ମୃଗଚର୍ମ ଢାକି ଭୂମିରେ ଲୁଣ୍ଠନ କରି କରି ଯାଏ, କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡ-ପ୍ରମାଣରେ ଭୂମିକୁ ମାପି ମାପି ସଂଖ୍ୟା ଗଣି (ତପ/ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ) ଚାଲେ…

Verse 26

अरण्ये निर्जले स्थाने जलांतःपरिपीडितः । शरण्यं शंकरं कृत्वा मनो निश्चलमात्मनः

ଅରଣ୍ୟରେ, ନିର୍ଜଳ ସ୍ଥାନରେ, ଭିତରେ ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଶରଣ କରି ନିଜ ମନକୁ ନିଶ୍ଚଳ ଓ ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं समुद्रवसनां नृप । स लब्ध्वा बहुभिर्यज्ञैर्यज्ञे दत्त्वा च मेदिनीम्

ହେ ନୃପ, ସମୁଦ୍ରକୁ ବସନ ଭାବେ ଧାରଣ କରିଥିବା, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପବତୀ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ପାଇ, ବହୁ ଯଜ୍ଞ କରି, ଯଜ୍ଞରେ ସେହି ମେଦିନୀକୁ ଦାନ ମଧ୍ୟ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ…

Verse 28

सप्तभौमविमानस्थो दिव्यदेहो हराकृतिः । निरीक्ष्य मेदिनीं मंदं कृत मंगलमण्डनम्

ସପ୍ତଭୌମ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ, ଦିବ୍ୟଦେହଧାରୀ ହରାକୃତି ସେ ମୃଦୁଭାବେ ପୃଥିବୀକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରେ; ତାହା ମଙ୍ଗଳ ଶୋଭାରେ ଅଲଙ୍କୃତ।

Verse 29

मृगनेत्राभुजस्पर्शलग्नपीनपयोधरः । गीतवाद्यविनोदेन सत्यलोकं व्रजेन्नरः

ମୃଗନେତ୍ରା ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଭୁଜସ୍ପର୍ଶରେ ଆଲିଙ୍ଗିତ, ପୀନ ପୟୋଧରସ୍ପର୍ଶେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ, ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ବିନୋଦରେ ରମି ସେ ନର ସତ୍ୟଲୋକକୁ ଯାଏ।

Verse 30

विधाय भुजवेगं वा पादौ बद्ध्वा शनैः शनैः । मौनेन मानुषो मायां त्यक्त्वा याति शिवालये

ଭୁଜବେଗରେ ଆଗେ ବଢ଼ୁ କିମ୍ବା ପାଦ ବାନ୍ଧି ଅତି ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲୁ—ମୌନଦ୍ୱାରା ମାନବ ମାୟା ତ୍ୟାଗ କରି ଶିବାଳୟକୁ ଯାଏ।

Verse 31

ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेयी वा गुरुतल्पगः । कृतघ्नो मुच्यते पापैर्मृतो मुक्तिमवाप्नुयात्

ବ୍ରହ୍ମଘ୍ନ ହେଉ କି ସୁରାପୀ, ଚୋର ହେଉ କି ଗୁରୁତଳ୍ପଗାମୀ, କୃତଘ୍ନ ହେଉ—ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।

Verse 32

मातरं पितरं देशं भ्रातरं स्वजनबांधवान् । ग्रामं भूमिं गृहं त्यक्त्वा कृत्वा चेंद्रियसंयमम्

ମାତା, ପିତା, ଦେଶ, ଭ୍ରାତା ଓ ସ୍ୱଜନ-ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କୁ—ଗ୍ରାମ, ଭୂମି, ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରି—ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୟମ କରି…

Verse 33

गृहीत्वा शिवसंस्कारं नरो भ्राम्यति भूतले । द्रष्टुं तीर्थान्यनेकानि पुण्यान्यायतनानि च

ଶିବ-ସଂସ୍କାର ପ୍ରାପ୍ତ କରି ମଣିଷ ଭୂତଳେ ଭ୍ରମଣ କରେ, ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଆୟତନମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ।

Verse 34

कस्मिंस्तीर्थे शुभे स्थाने छित्त्वा संसारबन्धनम् । अभयां दक्षिणां दत्त्वा शिवशिवेति भाषकः

କେଉଁ ଶୁଭ ତୀର୍ଥରେ, କେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ମଣିଷ ସଂସାର-ବନ୍ଧନ କାଟେ—ଭୟନାଶକ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ‘ଶିବ, ଶିବ’ ବୋଲି ନିରନ୍ତର କହି?

Verse 35

एकांते निर्जने स्थाने शिवस्मरणतत्परः । यदि तिष्ठति तं यान्ति नमस्कर्तुं नराधिप

ହେ ନରାଧିପ! ଯଦି କେହି ଏକାନ୍ତ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ଶିବସ୍ମରଣରେ ତତ୍ପର ହୋଇ ରହେ, ତେବେ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି।

Verse 36

आयांति देवताः सर्वे चिह्नं तस्य निरीक्षितुम् । विमानवृन्दैर्नेतव्यः कदासौ पुरुषोत्तमः

ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଦେଖିବାକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆସନ୍ତି; ‘ବିମାନମଣ୍ଡଳୀ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କେବେ ନିଆଯିବେ?’

Verse 37

यदा तु पञ्चत्वमुपैति काले कलेवरं स्कन्धकृतं नरैश्च । निरीक्ष्यमाणः सुरसुन्दरीभिः स नीयमानो मदविह्वलाभिः

ଏବଂ ଯେତେବେଳେ କାଳକ୍ରମେ ସେ ପଞ୍ଚତ୍ୱ (ମୃତ୍ୟୁ) ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ମଣିଷମାନେ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ କାନ୍ଧରେ ବୋହି ନେଇଯାଆନ୍ତି; ସେତେବେଳେ ସୁରସୁନ୍ଦରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତି, ଆନନ୍ଦମଦରେ ବିହ୍ୱଳ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ରମଣୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଗକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।

Verse 38

सुरेन्द्रसूर्याग्निधनेशरुद्रैः संपूज्यमानः शिवरूपधारी । सुरादिलोकान्प्रविमुच्य वेगाच्छिवालये तिष्ठति रुद्रभक्तः

ଇନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, କୁବେର ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜିତ, ଶିବରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେଇ ରୁଦ୍ରଭକ୍ତ ଶୀଘ୍ର ଦେବଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଶିବାଳୟରେ ବସେ।