Adhyaya 3
Prabhasa KhandaVastrapatha Kshetra MahatmyaAdhyaya 3

Adhyaya 3

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ବାଣୀରୂପେ ବସ୍ତ୍ରାପଥକ୍ଷେତ୍ରର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ପ୍ରାମାଣିକ ସଂଗ୍ରହ ଦିଆଯାଇଛି। ଆରମ୍ଭରେ ଏଠାରେ ତୀର୍ଥ “କୋଟିଶଃ” ଅର୍ଥାତ୍ ଅତ୍ୟଧିକ ବୋଲି କହି, ସମସ୍ତ ବିସ୍ତାର ଛାଡ଼ି ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କର “ସାର” ମାତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ଦାମୋଦରା ନଦୀ—ଯାହା ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ନାମରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ—ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇ, ତାହାର ସମୀପରେ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ ଓ ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥିତି କୁହାଯାଏ। ପରେ କାଳମେଘ, ଭବ/ଦାମୋଦର, ଦୁଇ ଗବ୍ୟୂତି ଦୂରରେ ଥିବା କାଳିକା, ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର, ରୈବତ ଓ ଉଜ୍ଜୟନ୍ତ ପର୍ବତ, ଏବଂ କୁମ୍ଭୀଶ୍ୱର-ଭୀମେଶ୍ୱର ପରି ଶୈବସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ତାଲିକା ଆସେ। କ୍ଷେତ୍ରର ପରିମାଣ ପାଞ୍ଚ ଗବ୍ୟୂତି ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇ, ମୃଗୀକୁଣ୍ଡକୁ ପାପନାଶକ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ବିଶେଷ ମହିମା ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ବକ ସାର-ସଂଗ୍ରହ ବୋଲି କହି, ଅଞ୍ଚଳର ରତ୍ନ/ଖନିଜ ସମୃଦ୍ଧି ସହ ସମ୍ପର୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳକୁ ସମ୍ପଦ-ଭୂଗୋଳ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।

Shlokas

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ वस्त्रापथे क्षेत्रे संति तीर्थानि कोटिशः । तथापि सारं ते वच्मि सर्वतीर्थमहोदयम्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏବେ ବସ୍ତ୍ରାପଥ କ୍ଷେତ୍ରରେ କୋଟିକୋଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି; ତଥାପି ମୁଁ ତୁମକୁ ତାହାର ସାର କହୁଛି—ଯାହା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ମହୋଦୟ, ପରମ ମଙ୍ଗଳସ୍ରୋତ।

Verse 2

दामोदरे नदी प्रोक्ता स्वर्णरेषेति या स्मृता । ब्रह्मकुण्डं च तत्रैव तथा ब्रह्मेश्वरः स्मृतः

ସେଠାରେ ‘ଦାମୋଦରା’ ନାମକ ନଦୀ କୁହାଯାଇଛି; ତାହା ‘ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣରେଷା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ। ସେଠାରେ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ ଅଛି, ଏବଂ ସେଠାରେ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 3

कालमेघश्च संप्रोक्तो भवो दामोदरः स्मृतः । गव्यूतिद्वितयेनैव कालिका तत्र कीर्तिता

ସେଠାରେ ସେ ‘କାଳମେଘ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଖ୍ୟାତ; ଏବଂ ସେଠାରେ ଭବ (ଶିବ) ‘ଦାମୋଦର’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ଦୁଇ ଗବ୍ୟୂତି ଦୂରେ ସେଇ ପ୍ରଦେଶରେ ‘କାଳିକା’ ଦେବୀଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଗାଯାଏ।

Verse 4

इन्द्रेश्वरश्च तत्रैव रैवतः पर्वतस्तथा । उज्जयंतश्च तत्रैव देवः कुम्भीश्वरः स्मृतः

ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଏବଂ ରୈବତ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସେଠାରେ ଉଜ୍ଜୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଦେବ ‘କୁମ୍ଭୀଶ୍ୱର’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 5

भीमेश्वरश्च तत्रैव ततः क्षेत्रं महाप्रभम् । तैलसारणिकंनाम त्रेतायां हैममारकम्

ସେଠାରେ ଭୀମେଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି; ତାପରେ ଏକ ମହାପ୍ରଭ, ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଅଛି। ତାହାର ନାମ ‘ତୈଲସାରଣିକ’; ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଏହା ‘ହୈମମାରକ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା।

Verse 6

पंचगव्यूतिमात्रं तु तत्क्षेत्रं संप्रकीर्तितम् । मृगीकुण्डं च तत्रैव सर्वपातकनाशनम्

ସେ କ୍ଷେତ୍ର ପାଞ୍ଚ ଗବ୍ୟୂତି ପରିମାଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ସେଠାରେ ‘ମୃଗୀକୁଣ୍ଡ’ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପର ନାଶକ।

Verse 7

एतद्वस्त्रापथं क्षेत्रं रत्नधात्वोस्तथाऽकरम् । कथितं तव देवेशि पुनः संक्षेपतो मया

ହେ ଦେବେଶି! ରତ୍ନ ଓ ଧାତୁର ଆକର ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି ବସ୍ତ୍ରାପଥ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁନଃ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଦେଲି।