Srstikhanda
मुनिप्रश्नवर्णनम् (Description of the Sages’ Questions)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧ ମଙ୍ଗଳଶ୍ଲୋକରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟର ଏକମାତ୍ର କାରଣ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାସ୍ୱରୂପ, ମାୟାତୀତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମାୟାର ଆଧାର ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି। ପରେ ପୁରାଣୀୟ ସଂବାଦ ପରିବେଶ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ—ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଶୌନକପ୍ରମୁଖ ମୁନିମାନେ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରସଂହିତାର (ବିଶେଷତଃ ସାଧ୍ୟସାଧନ-ଖଣ୍ଡର) ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି ଭକ୍ତିଭାବରେ ସୂତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି। ସେମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ବାଣୀରୁ ଜ୍ଞାନାମୃତର ଅକ୍ଷୟ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ଧାରା ବହେ; ତେଣୁ ଅଧିକ ଶୈବଧର୍ମୋପଦେଶ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବ୍ୟାସକୃପାରେ ସୂତଙ୍କ ଅଧିକାର ସ୍ଥିର ହୁଏ ଏବଂ ସେ ଭୂତ-ବର୍ତ୍ତମାନ-ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଜ୍ଞାତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଶିବତତ୍ତ୍ୱମହିମା, ପ୍ରଧାନ ସଂବାଦୀଙ୍କ ପରିଚୟ, ଏବଂ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ସାବଧାନ ଶ୍ରବଣକୁ ଶୈବଜ୍ଞାନ ଗ୍ରହଣର ଯଥାଯଥ ଭାବ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ଆଗାମୀ ସୃଷ୍ଟ୍ୟୁପାଖ୍ୟାନ ପାଇଁ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ହୁଏ।
नारदतपोवर्णनम् (Nārada’s Austerities Described)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ନାରଦଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସଂଯମୀ ଓ ତପସ୍ୟାନିଷ୍ଠ। ସେ ଶୀଘ୍ରସ୍ରୋତା ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ନିକଟରେ ହିମାଳୟର ଉତ୍ତମ ଗୁହା-ପ୍ରଦେଶ ଖୋଜି, ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଲଙ୍କୃତ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ଦୀର୍ଘ ତପ କରନ୍ତି—ସ୍ଥିର ଆସନ, ମୌନ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ବୁଦ୍ଧିଶୁଦ୍ଧି। ପରେ “ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ” ଏହି ଅଦ୍ୱୈତ ଭାବରେ ସମାଧି ପାଇ ବ୍ରହ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରମୁଖୀ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ତପୋବଳରେ ଲୋକକ୍ଷୋଭ ହୁଏ; ଶକ୍ର/ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଏହାକୁ ନିଜ ଅଧିପତ୍ୟ ପାଇଁ ଆପଦ ଭାବି, ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ସ୍ମର/କାମଦେବଙ୍କୁ ଡାକି ନାରଦଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ କାମଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ କହନ୍ତି।
नारदमोहवर्णनम् — Description of Nārada’s Delusion
ଅଧ୍ୟାୟ ୩ ସଂବାଦରୂପେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ ସମ୍ମାନରେ ପଚାରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପରେ କ’ଣ ଘଟିଲା ଏବଂ ନାରଦ କେଉଁଠି ଗଲେ। ବ୍ୟାସଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସୂତ କହନ୍ତି—ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମାୟାନିପୁଣ ବିଷ୍ଣୁ ତୁରନ୍ତ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ମାୟା ପ୍ରସାର କଲେ। ମୁନିମାନଙ୍କ ପଥରେ ଅପାର ବିସ୍ତୃତ, ମନୋହର ଏକ ମହାନଗରୀ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ବିଭିନ୍ନ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଭରପୂର, ନର-ନାରୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାସହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଜରୂପ। ସେଠାରେ ଧନାଢ୍ୟ ଓ ପ୍ରବଳ ରାଜା ଶୀଳନିଧି କନ୍ୟାର ସ୍ୱୟଂବର ଉପଲକ୍ଷେ ମହୋତ୍ସବ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସୁସଜ୍ଜିତ ରାଜକୁମାରମାନେ ବଧୁ ଲାଭ ଆଶାରେ ଆସନ୍ତି। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଦେଖି ନାରଦ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; କୌତୁହଳ ଓ କାମନା ବଢ଼ି ରାଜଦ୍ୱାରକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି—ମାୟା, ଆକର୍ଷଣ ଓ ଅହଂଶିକ୍ଷାର ଧାର୍ମିକ ପାଠର ପ୍ରସ୍ଥାନ।
नारदस्य विष्णूपदेशवर्णनम् — Nārada and Viṣṇu: Instruction after Delusion
ଅଧ୍ୟାୟ ୪ରେ ସୃଷ୍ଟ୍ୟୁପାଖ୍ୟାନ ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ବିମୋହିତ ନାରଦଙ୍କ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଶିବଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବେଚ୍ଛାରେ ସେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗ୍ରତ ନୁହନ୍ତି; ହରିକୃତ ଛଳ ସ୍ମରଣ କରି ଅସହ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦ୍ୱିମୁଖୀତା ଓ ଜଗତ୍ମୋହନ ଶକ୍ତିର ଅଭିଯୋଗ କରି, ମୋହିନୀ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଏବଂ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଅମୃତ ପରିବର୍ତ୍ତେ ବାରୁଣୀ ବଣ୍ଟନ ଘଟଣା ଉଲ୍ଲେଖ କରି କଠୋର ବାକ୍ୟ କହନ୍ତି। ଏହା ମାୟାର ଶାସନକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ—ଦିବ୍ୟ ଯୁକ୍ତି ନୈତିକ ଅରାଜକତା ନୁହେଁ, ଉଚ୍ଚ ଶୈବ ସଙ୍କଳ୍ପାଧୀନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଲୀଳା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାତ୍ମକ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଶାନ୍ତ କରି, କ୍ରୋଧ ଶମନ କରେ ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭୂମିକା ଓ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟରେ ମୋହର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ।
नारदप्रश्नवर्णन (Nāradapraśna-varṇana) — “Account of Nārada’s Inquiry”
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ କହନ୍ତି—ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେବା ପରେ ନାରଦ ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କରି ଅନେକ ଶିବରୂପ ଓ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସେଠାରେ ଦୁଇ ଶିବଗଣ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ପାଦ ଧରି ପୂର୍ବ ଶାପରୁ ମୋଚନ ମାଗନ୍ତି। ସେମାନେ କହନ୍ତି—ଆମେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅପରାଧୀ ନୁହେଁ; ରାଜକନ୍ୟାର ସ୍ୱୟଂବର ସମୟରେ ମାୟାମୋହରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଦୋଷ ହୋଇଥିଲା। ନାରଦଙ୍କ ଶାପକୁ ମଧ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରେରଣା ବୋଲି ମାନି, ଫଳକୁ ନିଜ କର୍ମଫଳ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଓ କାହାକୁ ଦୋଷ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଭକ୍ତିଭରା ବାଣୀ ଶୁଣି ନାରଦ ସ୍ନେହସହ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅନୁଗ୍ରହର ପଥ ଖୋଲନ୍ତି; ଏଠାରେ କର୍ମଦାୟିତ୍ୱ, ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ନମ୍ରତାରେ ସମାଧାନ ଓ ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନର ପାବନତା ପ୍ରତିପାଦିତ।
विष्णूत्पत्तिवर्णनम् (Description of the Origin/Manifestation of Viṣṇu)
ଅଧ୍ୟାୟ ୬ରେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକହିତାର୍ଥେ କରାଯାଇଥିବା ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନର ଉପଦେଶମୟ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ଏହି ଶ୍ରବଣରେ ସର୍ବ ପାପ ନାଶ ହୁଏ ଏବଂ ସେ ‘ଅନାମୟ’ ନିର୍ଦୋଷ ଶିବତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବେ। ପରେ ପ୍ରଳୟାବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଚରାଚର ଜଗତ୍ ଲୟ ହେଲେ ସବୁ ତମୋମୟ; ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର, ଦିନ-ରାତି, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ ଓ ଜଳ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ନିଷେଧମାର୍ଗରେ କୁହାଯାଏ—ଦୃଶ୍ୟ ଗୁଣ ନାହିଁ, ଶବ୍ଦ-ସ୍ପର୍ଶ ନାହିଁ, ଗନ୍ଧ-ରୂପ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ରସ ନାହିଁ, ଦିଗ୍ବୋଧ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଯେ ଶିବତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାର୍ଥତଃ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତାହା ମନ-ବାଣୀର ଅତୀତ, ନାମ-ରୂପ-ବର୍ଣ୍ଣରହିତ, ନ ସ୍ଥୂଳ ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ଯୋଗୀମାନେ ଅନ୍ତରାକାଶରେ ତାହାକୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଶିବାଧାର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ଉପସଂହାରାନୁସାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ପ୍ରଳୟରୁ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମକୁ ଯାଉଥିବା ସନ୍ଧିକ୍ଷଣରେ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।
विष्णु-ब्रह्म-विवाद-वर्णनम् (Description of the Viṣṇu–Brahmā Dispute and Brahmā’s Confusion)
ଅଧ୍ୟାୟ ୭ରେ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ନାରାୟଣଙ୍କ ନାଭିରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ପଦ୍ମରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେହି ପଦ୍ମ ଅପରିମେୟ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସୃଷ୍ଟିର ବିଶାଳତାକୁ ସୂଚାଏ। ଚତୁର୍ମୁଖ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ପରିଚୟ ମାନିଲେ ମଧ୍ୟ, ମାୟାବଶେ ପଦ୍ମର ପରେ ନିଜ ଜନକଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ନିଜ ସ୍ୱରୂପ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଏହି ମୋହ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଲୀଳାରୂପ ମାୟାମୋହନ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କାରଣତ୍ୱ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ବିଷୟରେ ଉଚ୍ଚ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇପାରନ୍ତି; ମୋହ ନିବୃତ୍ତି ଓ ପ୍ରକଟତା ପଛରେ ଥିବା ପରମତତ୍ତ୍ୱର ପରିଚୟରେ ହିଁ ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ। ଆଗାମୀ ବିବାଦର ମୂଳ ଅଜ୍ଞାନ ଅଟେ ବୋଲି ଏଠାରେ ସ୍ଥାପିତ।
शब्दब्रह्मतनुवर्णनम् — Description of the Form of Śabda-Brahman
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶବ୍ଦ/ନାଦକୁ ବ୍ରହ୍ମ-ଶିବଙ୍କ ପ୍ରକାଶକ ରୂପ ଭାବେ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଦୀନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ ଓ ଅହଂକାରନାଶକ ଶମ୍ଭୁ, ଦେବମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ଆକାଂକ୍ଷାର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରତିସାଦ ଦିଅନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଦୀର୍ଘ (ପ୍ଲୁତ) ‘ଓଁ’ ନାଦ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ସେଇ ମହାଧ୍ୱନିର ମୂଳ ଖୋଜି, ଲିଙ୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଓଁକାରର ଅକାର, ଉକାର, ମକାର ଓ ଅନ୍ତ୍ୟ ନାଦକୁ ଦେଖନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ, ଅଗ୍ନିତେଜ, ଚନ୍ଦ୍ରଶୀତଳ ପ୍ରଭା, ସ୍ଫଟିକ ଶୁଦ୍ଧି ଭଳି ଉପମାରେ ବର୍ଣ୍ଣ-ଦିଗ-ତତ୍ତ୍ୱସ୍ତର ନିରୂପିତ। ଶେଷରେ ତୁରୀୟାତୀତ, ନିର୍ମଳ, ନିଷ୍କଳ, ନିଃକ୍ଷୋଭ ପରତତ୍ତ୍ୱ—ଅଦ୍ୱୈତ, ଶୂନ୍ୟସଦୃଶ, ବାହ୍ୟ-ଆନ୍ତର ଭେଦାତୀତ, ତଥାପି ଉଭୟର ଆଧାର—ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।
शिवतत्त्ववर्णनम् (Śiva-tattva-varṇana) — “Description/Exposition of the Principle of Śiva”
ଅଧ୍ୟାୟ ୯ରେ ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ତୁତିର ପ୍ରତିଫଳରୂପେ ଶିବଙ୍କ କୃପାମୟ ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ଏବଂ ପରେ ପ୍ରମାଣିକ ଜ୍ଞାନଦାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ମହାଦେବ ପରମ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କରୁଣାନିଧି ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର, ତ୍ରିନୟନ, ଜଟାଧର, ଭସ୍ମଲିପ୍ତ ଦେହ, ଆଭୂଷଣଭୂଷିତ ଓ ବହୁଭୁଜ—ଏହା କେବଳ ଅଳଙ୍କାର ନୁହେଁ, ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକାଶନର ଚିହ୍ନ। ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ସହ ସ୍ତୋତ୍ର କରି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶିବଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯାଆନ୍ତି। ତାପରେ ଶିବ ନିଜ ‘ଶ୍ୱାସ-ରୂପେ’ ନିଗମ ଦାନ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେହି ପରମାତ୍ମା ଜ୍ଞାନ ଦିଅନ୍ତି—ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରକାଶ ଅନୁଗ୍ରହାଧୀନ। ପରବର୍ତ୍ତୀରେ ବିଷ୍ଣୁ ପଚାରନ୍ତି—ଶିବ କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଯଥାବିଧି ପୂଜା-ଧ୍ୟାନ କିପରି, ଅନୁକୂଳ/ବଶ୍ୟ କିପରି କରିବା, ଏବଂ ଶିବାଜ୍ଞାରେ କେଉଁ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ—ଏଭଳି ଶିବତତ୍ତ୍ୱାଧାରିତ ଶୈବ ଆଚାରର ଭିତ୍ତି ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
रुद्र-विष्णोः ऐकत्व-उपदेशः तथा धर्म-आज्ञा (Instruction on Rudra–Viṣṇu Unity and Divine Injunctions)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପରମେଶ୍ୱର ରୁଦ୍ର-ଶିବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜଗତ୍-ପ୍ରଶାସନ ଓ ଭକ୍ତିଧର୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିତ ଲୋକରେ ଦୁଃଖ ଉଦ୍ଭବିଲେ ବିଷ୍ଣୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ସମୁଦାୟ କ୍ଲେଶ ନିବାରଣ କରିବେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପୂଜ୍ୟ ଓ ସମ୍ମାନିତ ରହିବେ—ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଏ। କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରବଳ ଶତ୍ରୁଦମନରେ ଶିବ ସହାୟତାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି; ଧର୍ମକୀର୍ତ୍ତି ବିସ୍ତାର ଓ ଜୀବତାରଣ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଅବତାର ଧାରଣ କରିବାକୁ କୁହନ୍ତି। ମୁଖ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ—ରୁଦ୍ର ଓ ହରି ପରସ୍ପର ଧ୍ୟେୟ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତ ଭେଦ ନାହିଁ; ତତ୍ତ୍ୱତଃ, ବରଦାନରେ ଓ ଲୀଳାରେ ମଧ୍ୟ ଏକତ୍ୱ ହିଁ ସତ୍ୟ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ରୁଦ୍ରଭକ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ହରାଇ ଶିବାଜ୍ଞାରେ ନରକପାତ ପାଉଥାଏ; ବିଷ୍ଣୁ ଭୋଗ-ମୋକ୍ଷଦାତା, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ, ଧର୍ମରକ୍ଷାରେ ନିଗ୍ରହ-ଅନୁଗ୍ରହ ଉଭୟ କରନ୍ତି।
लिङ्गपूजनसंक्षेपः (Concise Teaching on Liṅga Worship / Śiva-arcana-vidhi)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧ରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ଶୈବକଥାର ପବିତ୍ରକାରୀ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଲିଙ୍ଗୋତ୍ପତ୍ତିର ଅଦ୍ଭୁତ, ମଙ୍ଗଳମୟ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି—ଯାହାର ଶ୍ରବଣରେ ଦୁଃଖ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା–ନାରଦ ସଂବାଦର ଧାରାରେ ସେମାନେ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ପାଇଁ ଶିବାର୍ଚ୍ଚନ-ବିଧି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ପ୍ରଶ୍ନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମିଳିତ। ସୂତ ଏହାକୁ ‘ରହସ୍ୟ’ ବୋଲି କହି, ଯେପରି ଶୁଣିଛନ୍ତି ଓ ବୁଝିଛନ୍ତି ସେପରି କହିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ୟାସ–ସନତ୍କୁମାର–ଉପମନ୍ୟୁ–କୃଷ୍ଣ–ବ୍ରହ୍ମା–ନାରଦ ପରମ୍ପରାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି ଯେ ଲିଙ୍ଗପୂଜା ଏତେ ବିସ୍ତୃତ ଯେ ଶତବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିହେବ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉପଦେଶ ଦେବେ। ଏଭଳି ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରବଣର ତାରକତା, ପରମ୍ପରା-ପ୍ରମାଣ ଓ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ଅଧିକୃତ ରୂପରେଖା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
सेवातत्त्वप्रश्नः — The Question of Whom to Serve (Sevā) for the Removal of Suffering
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ଶିବନିଷ୍ଠ ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଚାହାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—ଋଷି ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସମାବେଶ କରି ସେ କ୍ଷୀରସାଗର ତଟକୁ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଶିବଚରଣକମଳ ସ୍ମରଣ କରି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସୁର-ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଆଗମନର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ଦେବମାନେ କରଯୋଡ଼ି—‘ଦୁଃଖନାଶ ପାଇଁ କାହାର ନିତ୍ୟସେବା କରିବା ଉଚିତ?’ ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ବିଷ୍ଣୁ କରୁଣାରେ ସତ୍ୟ ସେବା-ଭକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ, ଫଳ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଶିବପରତ୍ୱ ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି।
पूजाविधिः (Pūjā-vidhiḥ) — The Supreme Procedure of Worship (Morning Observances)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩ରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ‘ଅନୁପମ’ ପୂଜାବିଧି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ। ପ୍ରାତଃ ବ୍ରାହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠି ସାମ୍ବକ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ, ଜଗତ୍କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଜାଗରଣ-ପ୍ରାର୍ଥନା, ଏବଂ ନିଜ ନୈତିକ ଅସମର୍ଥତା ନିବେଦନ କରି ମହାଦେବଙ୍କ ହୃଦୟସ୍ଥ ନିୟୋଗକୁ ଶରଣ ମାନିବା—ଏହି କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଶୌଚବିଧି—ଗୁରୁପାଦ ସ୍ମରଣ, ଯଥାଦିଶ ମଳମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ, ମାଟି ଓ ଜଳରେ ଦେହଶୁଦ୍ଧି, ହାତପା ଧୋଇବା, ଦନ୍ତଧାବନ ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଆଚମନ—ବିସ୍ତାରେ କୁହାଯାଇଛି। କିଛି ତିଥି-ବାରରେ ଦନ୍ତଧାବନ ବର୍ଜ୍ୟ; ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଗ୍ରହଣ, ତୀର୍ଥ, ଉପବାସ ଆଦି ଅବସରରେ ଦେଶ-କାଳାନୁସାରେ ନିୟମ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଏଭଳି ଭାବେ ଔପଚାରିକ ଅର୍ପଣ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ, ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଶୁଭକାଳ ଅନୁଶାସନରେ ପୂଜାର ଆରମ୍ଭ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
पुष्पार्पण-विनिर्णयः (Determination of Flower-Offerings to Śiva)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪ରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଶିବପୂଜାରେ କେଉଁ ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ କଲେ କେଉଁ ଫଳ ପ୍ରାମାଣିକ ଭାବେ ମିଳେ। ସୂତ କହନ୍ତି ଯେ ଏହା ‘ପୁଷ୍ପାର୍ପଣ-ବିନିର୍ଣ୍ଣୟ’ ଅଟେ; ପୂର୍ବେ ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ—ଏଭଳି ପରମ୍ପରା-ପ୍ରମାଣରେ ବିଷୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପରେ କମଳ, ବିଲ୍ୱପତ୍ର, ଶତପତ୍ର, ଶଙ୍ଖପୁଷ୍ପ ଆଦି ପୁଷ୍ପଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଫଳ—ଲକ୍ଷ୍ମୀ/ସମୃଦ୍ଧି, ପାପନାଶ, ଲକ୍ଷ ପରି ବଡ଼ ସଂଖ୍ୟାରେ ଅର୍ପଣ କଲେ ବିଶେଷ ଫଳ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ପ୍ରସ୍ଥ, ପଲ, ଟଙ୍କ ଆଦି ମାପରେ ପୁଷ୍ପର ପରିମାଣ/ଗଣନାର ସମତୁଳ୍ୟତା ଦେଇ ବିଧିକୁ ମାନକ କରାଯାଏ। ଲିଙ୍ଗପୂଜା, ଅକ୍ଷତ/ତଣ୍ଡୁଳ, ଚନ୍ଦନଲେପ, ଜଳଧାରା-ଅଭିଷେକ ଆଦି ପୂଜାଙ୍ଗ ଉଲ୍ଲେଖରେ ପୁଷ୍ପାର୍ପଣ ଶିବପୂଜା-ବିଧାନର ଅଂଶ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସାରକଥା, ଯଥାଯଥ ଦ୍ରବ୍ୟ, ମାପ ଓ ଭାବ ସହ ଅର୍ପଣ କଲେ କାମ୍ୟ ଫଳରୁ ଶିବାଭିମୁଖ ନିଷ୍କାମତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲାଭ ମିଳେ।
हंस-वराह-रूपग्रहण-कारणम् (The Reason for Assuming the Swan and Boar Forms)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫ ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆଲୋଚନାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ାଏ। ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂର୍ବେ ଶୁଣିଥିବା ଶୈବ-ପବିତ୍ର କଥାର ସ୍ତୁତି କରି, ପରେ କ’ଣ ଘଟିଲା ଓ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରକ୍ରିୟା କିପରି ହେଲା ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପଚାରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ନିତ୍ୟ ଶିବସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନ ଶିବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେବା ପରେ ସେ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ବିଶେଷ ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶ୍ୱାସ ଅନୁଭବ କଲେ। ତାପରେ ଲୋକସୃଷ୍ଟି ଓ ପାଳନ-ଶାସନର ସଙ୍କଳ୍ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ହଂସରୂପ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ବରାହରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ନାରଦ ସନ୍ଦେହ ଉଠାନ୍ତି—ଅନ୍ୟ ରୂପ ଛାଡ଼ି ଏହି ଦୁଇଟି କାହିଁକି? ସୂତଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ଶିବପାଦ ସ୍ମରଣ କରି, ହଂସର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ସ୍ଥିର ଗତି ଓ ତତ୍ତ୍ୱ-ଅତତ୍ତ୍ୱ ବିବେକ (କ୍ଷୀର-ଜଳ ବିଭାଜନ ଉପମା) ଦ୍ୱାରା ରୂପଗ୍ରହଣର ପ୍ରତୀକାର୍ଥ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ ଦେବରୂପକୁ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିକ୍ଷାର ସଙ୍କେତବାହକ ବୋଲି ଦେଖାଇ ଶିବପ୍ରାଧାନ୍ୟକୁ ଦୃଢ଼ କରେ।
सृष्टिक्रमवर्णनम् / Description of the Sequence of Creation
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିର ସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ରମ ଓ ସଂସ୍ଥାଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶବ୍ଦାଦି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ପଞ୍ଚୀକରଣ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ ଭଳି ସ୍ଥୂଳ ଭୂତମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ପରେ ପର୍ବତ-ସମୁଦ୍ର-ବୃକ୍ଷାଦିର ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ କଳା ଓ ଯୁଗଚକ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ କାଳବିଭାଗ କଥା କହନ୍ତି। ଏତେ କରି ମଧ୍ୟ ଅସନ୍ତୋଷ ହେଲେ ସେ ସାମ୍ବ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ତାପରେ ଚକ୍ଷୁ, ହୃଦୟ, ଶିର, ପ୍ରାଣାଦିରୁ ସାଧକ ଓ ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି। ସଙ୍କଳ୍ପରୁ ଧର୍ମ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଯାହା ସମସ୍ତ ସାଧନାର ସାର୍ବଜନୀନ ଉପକରଣ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ମାନବରୂପ ଧାରଣ କରି ସାଧକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ପରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗରୁ ଅନେକ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରି ଦେବ-ଅସୁରାଦି ଭିନ୍ନ ଦେହରେ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅନ୍ତଃପ୍ରେରଣାରେ ନିଜ ଦେହକୁ ବିଭକ୍ତ କରି ଦ୍ୱିରୂପ ହୁଅନ୍ତି, ଶିବାଧୀନ ଭେଦସୃଷ୍ଟିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସୂଚାନ୍ତି।
कैलासगमनं कुबेरसख्यं च — Śiva’s Journey to Kailāsa and His Friendship with Kubera
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭ ସଂବାଦରୂପେ ଗଠିତ। ସୂତ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂର୍ବବଚନ ଶୁଣି ନାରଦ ପୁନଃ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି: ଶଙ୍କରଙ୍କ କୈଲାସଗମନ କିପରି ହେଲା, କୁବେର (ଧନଦ) ସହ ତାଙ୍କ ସଖ୍ୟ କେଉଁ କାରଣରୁ ହେଲା, ଏବଂ ସେଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଙ୍ଗଳମୟ ଶିବାକୃତିରେ ଭଗବାନ କ’ଣ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଘଟଣା କହିବାକୁ ସମ୍ମତ ହୋଇ ପ୍ରଥମେ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଦିଅନ୍ତି—କାମ୍ପିଲ୍ୟ ନଗରରେ ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ ନାମକ ବିଦ୍ୱାନ ଦୀକ୍ଷିତ ଥିଲେ; ବେଦକର୍ମ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ନିପୁଣ, ଦାନଶୀଳ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗୁଣନିଧି ଉପନୟନାଦି ଶିକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁପ୍ତରେ ଜୁଆରେ ପଡ଼ି, ପୁନଃପୁନଃ ମାତାଙ୍କ ଧନ ନେଇ ଜୁଆଡ଼ିମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ କଲେ। ଏଭଳି ଅଧ୍ୟାୟ ଧର୍ମ-ବିଦ୍ୟା ବିପରୀତ ଗୁପ୍ତ ପାପ, ଧନପତନ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ କୁବେର-ଶିବ ସମ୍ବନ୍ଧକୁ କର୍ମ-ଭକ୍ତି ନ୍ୟାୟରେ ବୁଝାଇବାର ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
दीक्षितपुत्रस्य दैन्यचिन्ता तथा शिवरात्र्युपासनाप्रसङ्गः / The Initiate’s Son in Distress and the Occasion of Śivarātri Worship
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮ରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷିତପୁତ୍ର (ଦୀକ୍ଷିତାଙ୍ଗଜ)ଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି। ନିଜ ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି ସେ ପୂର୍ବ ଆଚରଣକୁ ନିନ୍ଦା କରି ଅଜଣା ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ। କିଛିଦୂର ଯାଇ ଜୀବିକା ଓ ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ଚିନ୍ତାରେ ସେ ନିରାଶ ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇପଡେ; ଶିକ୍ଷାର ଅଭାବ ଓ ଧନର ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତତା ଭାବି, ଧନ ରଖିଲେ ଚୋରଭୟ ଓ ଧନ ନଥିଲେ ଅନିଶ୍ଚିତତା—ଦୁହିଁକୁ ବିଚାର କରେ। ଯାଜକ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମହାଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ପାଇଲି ବୋଲି ବିଳାପ କରି, ବିଧି/ଭାଗ୍ୟ କର୍ମଫଳ ଅନୁସାରେ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ଅନୁସରେ ବୋଲି ମାନେ। ଭିକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଭଲରେ ମାଗିପାରେ ନାହିଁ; ପରିଚିତ ନାହିଁ, ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ମାତୃସ୍ନେହ ମଧ୍ୟ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଲାଗେ। ଗଛତଳେ ସନ୍ଧ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ବିପରୀତ ଦୃଶ୍ୟ ଆସେ—ନଗର ଛାଡ଼ି ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ନୈବେଦ୍ୟ ନେଇ, ଶିବରାତ୍ରି ଉପବାସରେ ଈଶାନଙ୍କ ପୂଜାକୁ ଯାଉଥିବା ଜଣେ ମାହେଶ୍ୱର ଭକ୍ତ। ଏଭଳି ମାନବ ଅସହାୟତା ଓ କର୍ମବନ୍ଧନ ସମ୍ମୁଖେ ଶୈବ ବ୍ରତ-ପୂଜାକୁ ଆଶ୍ରୟ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ଶିବମୁଖୀ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଉପାୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
अलकापतेः तपः-लिङ्गप्रतिष्ठा च वरप्राप्तिः / The Lord of Alakā: Austerity, Liṅga-Establishment, and the Receiving of a Boon
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୯ରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବକଳ୍ପର ପ୍ରସଙ୍ଗ କହି ଅଲକାପତି (ବୈଶ୍ରବଣ/କୁବେର)ଙ୍କ ଭକ୍ତି-ତପସ୍ୟାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇଛନ୍ତି। ପଦ୍ମକଳ୍ପରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟରୁ ବିଶ୍ରବା, ତାଙ୍କଠାରୁ ବୈଶ୍ରବଣ ଜନ୍ମିଲେ; ବିଶ୍ୱକର୍ମା-ନିର୍ମିତ ଅଲକା ନଗରୀ ତାଙ୍କର ଭୋଗ୍ୟ ଓ ଶାସ୍ୟ ରାଜଧାନୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଅଲକାପତି ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଘୋର ତପ କରି, ଭକ୍ତିର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଇ କାଶୀ (ଚିତ୍ପ୍ରକାଶିକା) ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ସାଧନାରେ ଅନ୍ତର୍ଶିବବୋଧ, ଅନନ୍ୟଭକ୍ତି, ସ୍ଥିର ଧ୍ୟାନ, କାମ-କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ ଓ ତପୋଅଗ୍ନିରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଶିବୈକ୍ୟଭାବ ଲାଭ କରିବା ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ସେ ଶାମ୍ଭବ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସଦ୍ଭାବ-ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଦୀର୍ଘ ତପରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବରଦାତା ଭାବେ ବର ମାଗିବାକୁ କହନ୍ତି।
शिवागमन-नाद-समागमः (Śiva’s Advent, the Drum-Sound, and the Cosmic Assembly)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କୁବେର-ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କୈଲାସରେ ଶିବାଗମନର ଆଦର୍ଶ ଘଟଣା କହନ୍ତି। ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଶିବ କୁବେରଙ୍କୁ ନିଧିପତିତ୍ୱର ବର ଦେଇ ନିଜ ପ୍ରାକଟ୍ୟ-ବିଧି ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି—ରୁଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହୃଦୟଜାତ ପୂର୍ଣ୍ଣାଂଶ, ନିର୍ମଳ ଓ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଅଭିନ୍ନ; ହରି ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଯାହାଙ୍କୁ ସେବନ କରନ୍ତି, ତଥାପି ସେ ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ରୁଦ୍ର ସେହି ରୂପରେ କୈଲାସକୁ ଯାଇ କୁବେରକ୍ଷେତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମହାତପ କରିବା ଓ ମିତ୍ରଭାବେ ବସିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ପରେ ସେ ଢକ୍କାର ଘନ ଅଦ୍ଭୁତ ନାଦ କରନ୍ତି—ଏହା ଆହ୍ୱାନ ଓ ପ୍ରେରଣା ହୁଏ। ଏହି ନାଦ ଶୁଣି ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବ, ମୁନି, ସିଦ୍ଧ, ଆଗମ-ନିଗମର ମୂର୍ତ୍ତିରୂପ, ଏବଂ ସୁର-ଅସୁର ସହ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନର ପ୍ରମଥ-ଗଣ ଉତ୍ସବ ପରି ଆଶାରେ ସମାଗମ କରନ୍ତି। ପରେ ଗଣମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ ଗଣନା କରି ଶିବଗଣର ବିରାଟତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।