मुनिप्रश्नवर्णनम् (Description of the Sages’ Questions)

Verse 1

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने मुनिप्रश्नवर्णनो नाम प्रथमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବ ମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭାଗ ‘ରୁଦ୍ରସଂହିତା’ର ପ୍ରଥମ ଖଣ୍ଡ ‘ସୃଷ୍ଟ୍ୟୁପାଖ୍ୟାନ’ରେ ‘ମୁନିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ।

Verse 2

वन्दे शिवन्तम्प्रकृतेरनादिम्प्रशान्तमेकम्पुरुषोत्तमं हि । स्वमायया कृत्स्नमिदं हि सृष्ट्वा नभोवदन्तर्बहिरास्थितो यः

ମୁଁ ସେହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଶିବଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରେ—ଯିଏ ପ୍ରକୃତିରୁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବେ ଅନାଦି, ପରମ ପ୍ରଶାନ୍ତ, ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷୋତ୍ତମ; ଯିଏ ନିଜ ମାୟାରେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଆକାଶ ପରି ସବୁର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ସ୍ଥିତ।

Verse 3

वन्देतरस्थं निजगूढरूपं शिवंस्वतस्स्रष्टुमिदम्विचष्टे । जगन्ति नित्यम्परितो भ्रमंति यत्सन्निधौ चुम्बकलोहवत्तम्

ମୁଁ ସେହି ଶିବଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରେ—ଯିଏ ପରାତ୍ପର ସ୍ଥିତ, ଯାହାଙ୍କ ନିଜ ରୂପ ଗୁଢ଼; ଯିଏ ସ୍ୱଭାବତଃ ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ନିତ୍ୟ ଘୂରେ—ଯେପରି ଚୁମ୍ବକ ପାଖକୁ ଲୋହା ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ।

Verse 4

व्यास उवाच । जगतः पितरं शम्भुञ्जगतो मातरं शिवाम् । तत्पुत्रश्च गणाधीशन्नत्वैतद्वर्णयामहे

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଜଗତର ପିତା ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ, ଜଗତର ମାତା ଶିବାଙ୍କୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗଣାଧୀଶଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଏବେ ଆମେ ଏହି ପବିତ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବୁ।

Verse 5

एकदा मुनयस्सर्वे नैमिषारण्य वासिनः । पप्रच्छुर्वरया भक्त्या सूतन्ते शौनकादयः

ଏକଦା ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଶୌନକାଦି ସମସ୍ତ ମୁନି ଉତ୍ତମ ଭକ୍ତିରେ, ହେ ସୂତ, ଆପଣଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 6

ऋषय ऊचुः । विद्येश्वरसंहितायाः श्रुता सा सत्कथा शुभा । साध्यसाधनखंडा ख्या रम्याद्या भक्तवत्सला

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଆମେ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରସଂହିତାର ସେହି ଶୁଭ ଓ ପବିତ୍ର ସତ୍କଥା ଶୁଣିଛୁ, ଯାହା ‘ସାଧ୍ୟ-ସାଧନ ଖଣ୍ଡ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହା ଆରମ୍ଭରୁ ରମ୍ୟ ଏବଂ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ।

Verse 7

सूत सूत महाभाग चिरञ्जीव सुखी भव । यच्छ्रावयसि नस्तात शांकरीं परमां कथाम्

ହେ ସୂତ, ହେ ମହାଭାଗ! ତୁମେ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ଓ ସୁଖୀ ହେଉ। ହେ ତାତ, କାରଣ ତୁମେ ଆମକୁ ଶାଙ୍କରୀ—ପରମ ପବିତ୍ର କଥା—ଶ୍ରବଣ କରାଉଛ।

Verse 8

पिबन्तस्त्वन्मुखाम्भोजच्युतं ज्ञानामृतम्वयम् । अवितृप्ताः पुनः किंचित्प्रष्टुमिच्छामहेऽनघ

ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖପଦ୍ମରୁ ଝରୁଥିବା ଜ୍ଞାନାମୃତ ପାନ କରୁଛୁ, ତଥାପି ତୃପ୍ତ ହେଉନାହିଁ। ହେ ନିଷ୍ପାପ, ଆମେ ଆଉ କିଛି ପଚାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।

Verse 9

व्यासप्रसादात्सर्वज्ञो प्राप्तोऽसि कृतकृत्यताम् । नाज्ञातम्विद्यते किंचिद्भूतं भब्यं भवच्च यत्

ବ୍ୟାସଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଆପଣ ସର୍ବଜ୍ଞ ହୋଇ କୃତକୃତ୍ୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ—ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅଜ୍ଞାତ ନୁହେଁ।

Verse 10

गुरोर्व्यासस्य सद्भक्त्या समासाद्य कृपां पराम् । सर्वं ज्ञातं विशेषेण सर्वं सार्थं कृतं जनुः

ଗୁରୁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପ୍ରତି ସଦ୍ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ପରମ କୃପା ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଆପଣ ବିଶେଷଭାବେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଛନ୍ତି; ଏହି ମାନବଜନ୍ମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାର୍ଥକ କରିଛନ୍ତି।

Verse 11

इदानीं कथय प्राज्ञ शिवरूपमनुत्तमम् । दिव्यानि वै चरित्राणि शिवयोरप्यशेषतः

ଏବେ, ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଅନୁତ୍ତମ ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କର; ଏବଂ ଶିବ ଓ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି—ଉଭୟଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଚରିତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ କିଛି ଛାଡ଼ିନାହିଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହ।

Verse 12

अगुणो गुणतां याति कथं लोके महेश्वरः । शिवतत्त्वं वयं सर्वे न जानीमो विचारतः

ଯିଏ ପ୍ରକୃତରେ ଗୁଣାତୀତ, ସେଇ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଏହି ଲୋକରେ ଗୁଣବାନ୍ ବୋଲି କିପରି କୁହାଯାଏ? ଆମେ ସମସ୍ତେ ବିଚାର କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣୁନାହିଁ।

Verse 13

सृष्टेः पूर्वं कथं शंभुस्स्वरूपेणावतिष्ठते । सृष्टिमध्ये स हि कथं क्रीडन्संवर्त्तते प्रभुः

ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ଶମ୍ଭୁ ନିଜ ସ୍ୱସ୍ୱରୂପରେ କିପରି ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି? ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡ଼ା କରି କରି କିପରି ସଂହାର କରନ୍ତି?

Verse 14

तदन्ते च कथन्देवस्स तिष्ठति महेश्वरः । कथम्प्रसन्नतां याति शंकरो लोकशंकरः

ତାହାର ଶେଷରେ ସେଇ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର କିପରି ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି? ଏବଂ ଲୋକମଙ୍ଗଳକାରୀ ଶଙ୍କର କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି?

Verse 15

स प्रसन्नो महेशानः किं प्रयच्छति सत्फलम् । स्वभक्तेभ्यः परेभ्यश्च तत्सर्वं कथयस्व नः

ମହେଶାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କେଉଁ ସତ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି? ସେ ସବୁ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।

Verse 16

सद्यः प्रसन्नो भगवान्भवतीत्यनुशश्रुम । भक्तप्रयासं स महान्न पश्यति दयापरः

ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ ଭକ୍ତିଭାବେ ଶରଣ ନେଲେ ଭଗବାନ୍ ଭବ (ଶିବ) ସତ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଦୟାପର ସେ ମହାନ୍ ଭକ୍ତର ପ୍ରୟାସ ଓ କ୍ଳେଶକୁ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 17

ब्रह्माविष्णुर्महेशश्च त्रयो देवाश्शिवांगजाः । महेशस्तत्र पूर्णांशस्स्वयमेव शिवोऽपरः

ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ—ଏ ତିନି ଦେବ ଶିବଙ୍କ ଅଙ୍ଗଜ। କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହେଶ ପୂର୍ଣ୍ଣାଂଶ; ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବ ହିଁ, ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।

Verse 18

तस्याविर्भावमाख्याहि चरितानि विशेषतः । उमाविर्भावमाख्याहि तद्विवाहं तथा प्रभो

ହେ ପ୍ରଭୋ, ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଆବିର୍ଭାବ ଓ ପବିତ୍ର ଚରିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶେଷଭାବେ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ। ଉମାଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ଓ ତାଙ୍କର ବିବାହକଥା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ।

Verse 19

तद्गार्हस्थ्यं विशेषेण तथा लीलाः परा अपि । एतत्सर्वं तदन्यच्च कथनीयं त्वयाऽनघ

ତାଙ୍କର ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟଜୀବନକୁ ବିଶେଷଭାବେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପରମ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ। ହେ ଅନଘ, ଏ ସବୁ ଓ ଏ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନ୍ୟ ସବୁକିଛି ଆପଣ କହିବା ଉଚିତ।

Verse 20

व्यास उवाच । इति पृष्टस्तदा तैस्तु सूतो हर्षसमन्वितः । स्मृत्वा शंभुपदांभोजम्प्रत्युवाच मुनीश्वरान्

ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଥିବାରୁ ସୂତ ହର୍ଷରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ପଦାମ୍ଭୋଜ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 21

सूत उवाच । सम्यक्पृष्टं भवद्भिश्च धन्या यूयं मुनीश्वराः । सदाशिवकथायां वो यज्जाता नैष्ठिकी मतिः

ସୂତ କହିଲେ—ଆପଣମାନେ ସଠିକ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି। ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ଆପଣମାନେ ଧନ୍ୟ; କାରଣ ସଦାଶିବକଥା ପ୍ରତି ଆପଣମାନଙ୍କ ମନରେ ନିଷ୍ଠାମୟ ଏକାଗ୍ର ସଙ୍କଳ୍ପ ଜନ୍ମିଛି।

Verse 22

सदाशिवकथाप्रश्नः पुरुषांस्त्रीन्पुनाति हि । वक्तारं पृच्छकं श्रोतॄञ्जाह्नवीसलिलं यथा

ସଦାଶିବକଥା ବିଷୟରେ ପଚାରାଯାଇଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ଭେଦ ବିନା ତିନିଜଣଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରେ—ବକ୍ତା, ପ୍ରଶ୍ନକର୍ତ୍ତା ଓ ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କୁ—ଯେପରି ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ଜଳ ପବିତ୍ର କରେ।

Verse 23

शंभोर्गुणानुवादात्को विरज्येत पुमान्द्विजाः । विना पशुघ्नं त्रिविधजनानन्दकरात्सदा

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଗୁଣାନୁବାଦ (କୀର୍ତ୍ତନ) ଠାରୁ କିଏ ବିରକ୍ତ ହେବ? ପଶୁଘ୍ନ—ଯିଏ ସଦା ତ୍ରିବିଧ ଜନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସର୍ବଦା ଏମିତି ହର୍ଷ ଦେବାକୁ ଆଉ କିଏ ସମର୍ଥ?

Verse 24

गीयमानो वितृष्णैश्च भवरोगौषधोऽपि हि । मनःश्रोत्राभिरामश्च यत्तस्सर्वार्थदस्स वै

ବିତୃଷ୍ଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାୟିତ ହେଲେ ତାହା ସତ୍ୟରେ ଭବ-ରୋଗର ଔଷଧ ହୁଏ। ମନ ଓ କାନକୁ ରମ୍ୟ ଲାଗୁଥିବାରୁ ସେହିଟି ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦାନ କରେ।

Verse 25

कथयामि यथाबुद्धि भवत्प्रश्नानुसारतः । शिवलीलां प्रयत्नेन द्विजास्तां शृणुतादरात्

ତୁମମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନାନୁସାରେ, ମୋ ବୁଦ୍ଧିମତେ ମୁଁ ଶିବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା କଥା କହୁଛି। ହେ ଦ୍ୱିଜ ମୁନିମାନେ, ତାହାକୁ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣ।

Verse 26

भवद्भिः पृच्छ्यते यद्वत्तत्तथा नारदेन वै । पृष्टं पित्रे प्रेरितेन हरिणा शिवरूपिणा

ତୁମେ ଯେପରି ଏବେ ପଚାରୁଛ, ସେପରି ନାରଦ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ପଚାରିଥିଲେ—ପିତାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ—ଶିବରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ହରିଙ୍କୁ।

Verse 27

ब्रह्मा श्रुत्वा सुतवचश्शिवभक्तः प्रसन्नधीः । जगौ शिवयशः प्रीत्या हर्षयन्मुनिसत्तमम्

ପୁତ୍ରର ବଚନ ଶୁଣି, ଶିବଭକ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରେମହର୍ଷରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଯଶ ଗାଇଲେ, ଏବଂ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କଲେ।

Verse 28

व्यास । सूतोक्तमिति तद्वाक्यमाकर्ण्य द्विजसत्तमाः । पप्रच्छुस्तत्सुसंवादं कुतूहलसमन्विताः

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—‘ଏହା ସୂତଙ୍କ ଉକ୍ତି’ ବୋଲି ସେହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଋଷିମାନେ କୁତୁହଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେଇ ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ସଂବାଦକୁ ଆଉ ଖୋଲାସା କରିବାକୁ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 29

ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग शैवोत्तम महामते । श्रुत्वा तव वचो रम्यं चेतो नस्सकुतूहलम्

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତ, ହେ ସୂତ! ମହାଭାଗ, ଶୈବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାମତି! ତୁମର ରମ୍ୟ ବଚନ ଶୁଣି ଆମ ଚିତ୍ତ ଅଧିକ ଜାଣିବା କୁତୁହଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି।

Verse 30

कदा बभूव सुखकृद्विधिनारदयोर्महान् । संवादो यत्र गिरिशसु लीला भवमोचिनी

ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା) ଓ ନାରଦଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ମହାନ୍, ସୁଖଦ ସଂବାଦ କେବେ ହେଲା—ଯେଉଁଠାରେ ଗିରୀଶ (ଶିବ)ଙ୍କ ଭବବନ୍ଧନ-ମୋଚକ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା କଥିତ ହୋଇଥିଲା?

Verse 31

विधिनारदसंवादपूर्वकं शांकरं यशः । ब्रूहि नस्तात तत्प्रीत्या तत्तत्प्रश्नानुसारतः

ହେ ତାତ! ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦପୂର୍ବକ ଯେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଯଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ତାହାକୁ ସ୍ନେହରେ ଆମକୁ କହ; ଆମ ପ୍ରଶ୍ନାନୁସାରେ ତତ୍ତତ୍ ଉତ୍ତର ଦେ।

Verse 32

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । सूतः प्रोवाच सुप्रीतस्तत्संवादानुसारतः

ଏପରି ଭାବିତାତ୍ମା ମୁନିମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ସୂତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେହି ସଂବାଦର କ୍ରମାନୁସାରେ କହିଲେ।