शब्दब्रह्मतनुवर्णनम् — Description of the Form of Śabda-Brahman
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶବ୍ଦ/ନାଦକୁ ବ୍ରହ୍ମ-ଶିବଙ୍କ ପ୍ରକାଶକ ରୂପ ଭାବେ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଦୀନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ ଓ ଅହଂକାରନାଶକ ଶମ୍ଭୁ, ଦେବମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ଆକାଂକ୍ଷାର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରତିସାଦ ଦିଅନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଦୀର୍ଘ (ପ୍ଲୁତ) ‘ଓଁ’ ନାଦ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ସେଇ ମହାଧ୍ୱନିର ମୂଳ ଖୋଜି, ଲିଙ୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଓଁକାରର ଅକାର, ଉକାର, ମକାର ଓ ଅନ୍ତ୍ୟ ନାଦକୁ ଦେଖନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ, ଅଗ୍ନିତେଜ, ଚନ୍ଦ୍ରଶୀତଳ ପ୍ରଭା, ସ୍ଫଟିକ ଶୁଦ୍ଧି ଭଳି ଉପମାରେ ବର୍ଣ୍ଣ-ଦିଗ-ତତ୍ତ୍ୱସ୍ତର ନିରୂପିତ। ଶେଷରେ ତୁରୀୟାତୀତ, ନିର୍ମଳ, ନିଷ୍କଳ, ନିଃକ୍ଷୋଭ ପରତତ୍ତ୍ୱ—ଅଦ୍ୱୈତ, ଶୂନ୍ୟସଦୃଶ, ବାହ୍ୟ-ଆନ୍ତର ଭେଦାତୀତ, ତଥାପି ଉଭୟର ଆଧାର—ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एवं तयोर्मुनिश्रेष्ठ दर्शनं कांक्षमाणयोः । विगर्वयोश्च सुरयोः सदा नौ स्थितयोर्मुने
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ଦୁଇ ଦେବ ଦର୍ଶନକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଗର୍ବରେ ଫୁଲିଥିଲେ; ହେ ମୁନେ, ଆମେ ସେଠାରେ ସଦା ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲୁ।
Verse 2
दयालुरभवच्छंभुर्दीनानां प्रतिपालकः । गर्विणां गर्वहर्ता च सवेषां प्रभुरव्ययः
ଶମ୍ଭୁ ଦୟାଳୁ ଥିଲେ—ଦୀନମାନଙ୍କ ପ୍ରତିପାଳକ; ଗର୍ବୀମାନଙ୍କ ଗର୍ବ ହରଣକାରୀ; ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅବ୍ୟୟ ପ୍ରଭୁ।
Verse 3
तदा समभवत्तत्र नादो वै शब्दलक्षणः । ओमोमिति सुरश्रेष्ठात्सुव्यक्तः प्लुतलक्षणः
ତେବେ ସେଠାରେ ଶବ୍ଦସ୍ୱରୂପ ନାଦ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ଠାରୁ ‘ଓଁ, ଓଁ’ ଏହି ଅକ୍ଷର ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ, ଦୀର୍ଘ ନାଦରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 4
किमिदं त्विति संचिंत्य मया तिष्ठन्महास्वनः । विष्णुस्सर्वसुराराध्यो निर्वैरस्तुष्टचेतसा
“ଏହା କଣ?” ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି ମୁଁ ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲି; ସେ ମହାଧ୍ୱନି ଅବିରତ ଗୁଞ୍ଜିଲା। ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ଆରାଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ବୈରହୀନ, ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
Verse 5
लिंगस्य दक्षिणे भागे तथापश्यत्सनातनम् । आद्यं वर्णमकाराख्यमुकारं चोत्तरं ततः
ତାପରେ ସେ ଲିଙ୍ଗର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ସନାତନ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖିଲେ—ପ୍ରଥମେ ‘ଅ’ ନାମକ ଆଦ୍ୟ ଅକ୍ଷର, ଏବଂ ତାହାର ଉପରେ ପରେ ‘ଉ’ ଅକ୍ଷର।
Verse 6
मकारं मध्यतश्चैव नादमंतेऽस्य चोमिति । सूर्यमंडलवद्दृष्ट्वा वर्णमाद्यं तु दक्षिणे
‘ମ’ ଅକ୍ଷରକୁ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା, ଏବଂ ଶେଷରେ ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାଦ—ଏହିପରି ‘ଓଁ’। ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ପରି ଦୀପ୍ତ ଦେଖି, ଆଦ୍ୟ ଅକ୍ଷରକୁ ଡାହାଣ (ଦକ୍ଷିଣ) ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା।
Verse 7
उत्तरे पावकप्रख्यमुकारमृषि सत्तम । शीतांशुमण्डलप्रख्यं मकारं तस्य मध्यतः
ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତ ‘ଉ’ ଅକ୍ଷର ଅଛି; ଏବଂ ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଶୀତାଂଶୁ (ଚନ୍ଦ୍ର) ମଣ୍ଡଳ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଅଛି।
Verse 8
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने शब्दब्रह्मतनुवर्णनो नामाष्टमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ପ୍ରଥମ ଖଣ୍ଡ, ସୃଷ୍ଟ୍ୟୁପାଖ୍ୟାନରେ ‘ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମତନୁବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 9
निर्द्वंद्वं केवलं शून्यं बाह्याभ्यंतरवर्जितम् । स बाह्यभ्यंतरे चैव बाह्याभ्यंतरसंस्थितम्
ସେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ, ଏକମାତ୍ର, ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ‘ଶୂନ୍ୟ’ ସଦୃଶ, ବାହ୍ୟ-ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଭେଦରହିତ; ତଥାପି ସେଇ ପ୍ରଭୁ ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ଉଭୟେ ଅବସ୍ଥିତ, ଉଭୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 10
आदिमध्यांतरहितमानंदस्यापिकारणम् । सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्मपरायणम्
ସେ ଆଦି, ମଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତରହିତ; ଆନନ୍ଦର ମଧ୍ୟ କାରଣ ସେଇ। ସେ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ—ଆନନ୍ଦ, ଅମୃତ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ସେହି ପରାତ୍ପର ତତ୍ତ୍ୱ (ଶିବ)ରେ ହିଁ ପରମ ଶରଣ।
Verse 11
कुत एवात्र संभूतः परीक्षावोऽग्निसंभवम् । अधोगमिष्याम्यनलस्तंभस्यानुपमस्य च
ଏଠାରେ ଏହି ଅଗ୍ନିଜନ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା କେଉଁଠୁ ଉଦ୍ଭବିଲା? ସେଇ ଅନୁପମ ଅଗ୍ନିସ୍ତମ୍ଭକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ମୁଁ ତଳକୁ ଯିବି।
Verse 12
वेदशब्दोभयावेशं विश्वात्मानं व्यचिंतयत् । तदाऽभवदृषिस्तत्र ऋषेस्सारतमं स्मृतम्
ସେ ବେଦଧ୍ୱନିର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ବିଶ୍ୱାତ୍ମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ସେତେବେଳେ ସେଠାରେ ଏକ ଋଷି ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଯିଏ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାରତମ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।
Verse 13
तेनैव ऋषिणा विष्णुर्ज्ञातवान्परमेश्वरम् । महादेवं परं ब्रह्म शब्दब्रह्मतनुं परम्
ସେଇ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ—ମହାଦେବଙ୍କୁ, ଯିଏ ପରବ୍ରହ୍ମ ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ତନୁ ହେଉଛି ପରମ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ।
Verse 14
चिंतया रहितो रुद्रो वाचो यन्मनसा सह । अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः
ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା-କଳ୍ପନାରୁ ମୁକ୍ତ; ମନ ସହିତ ବାଣୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନ ପାଇ ଫେରିଯାଏ। ତଥାପି ସେ ଏକ ଅବିନାଶୀ ଅକ୍ଷର—‘ଓଁ’—ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ।
Verse 15
एकाक्षरेण तद्वाक्यमृतं परमकारणम् । सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्म परात्परम्
ଏକାକ୍ଷରରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ସେହି ବାକ୍ୟ ଅମୃତ ଓ ପରମ କାରଣ। ସେଇ ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଅମରତ୍ୱ—ପରାତ୍ପର ପରବ୍ରହ୍ମ।
Verse 16
एकाक्षरादकाराख्याद्भगवान्बीजकोण्डजः । एकाक्षरादुकाराख्याद्धरिः परमकारणम्
‘ଅ’ ନାମକ ଏକାକ୍ଷରରୁ ବୀଜ-ଅଣ୍ଡଜ ଭଗବାନ୍ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ‘ଉ’ ନାମକ ଏକାକ୍ଷରରୁ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ପ୍ରକଟ—ପାଳନର ପରମ କାରଣ।
Verse 17
एकाक्षरान्मकाराख्याद्भगवान्नीललोहितः । सर्गकर्ता त्वकाराख्यो ह्युकाराख्यस्तु मोहकः
‘ମ’ ନାମକ ଏକାକ୍ଷରରୁ ଭଗବାନ୍ ନୀଳଲୋହିତ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ‘ତ’ ଅକ୍ଷରରୁ ସର୍ଗକର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ‘ହୁ’ ଅକ୍ଷର ମୋହକ—ମାୟାରେ ଜୀବକୁ ଆବୃତ କରେ।
Verse 18
मकाराख्यस्तु यो नित्यमनुग्रहकरोऽभवत् । मकाराख्यो विभुर्बीजी ह्यकारो बीज उच्यते
‘ମ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ନିତ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହକାରୀ ହେଲା। ‘ମ’ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ବୀଜସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ‘ଅ’ ଅକ୍ଷରକୁ ମଧ୍ୟ ବୀଜ କୁହାଯାଏ।
Verse 19
उकाराख्यो हरिर्योनिः प्रधानपुरुषेश्वरः । बीजी च बीजं तद्योनिर्नादाख्यश्च महेश्वरः
‘ଉ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହରି ହିଁ ଯୋନି (ଉତ୍ପତ୍ତି-ସ୍ଥାନ), ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କର ଅଧୀଶ୍ୱର। ସେଇ ବୀଜଧାରୀ ଓ ବୀଜ ସ୍ୱୟଂ; ଏହି ଯୋନି ହିଁ ‘ନାଦ’ ନାମକ ମହେଶ୍ୱର।
Verse 20
बीजी विभज्य चात्मानं स्वेच्छया तु व्यवस्थितः । अस्य लिंगादभूद्बीजमकारो बीजिनः प्रभोः
ବୀଜସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ନିଜକୁ ଦ୍ୱିଭାଗ କରି ପ୍ରକଟ ରୂପେ ସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେହି ବୀଜିନଃ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଲିଙ୍ଗରୁ ‘ଅ’ ଅକ୍ଷରରୂପ ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
Verse 21
उकारयोनौ निःक्षिप्तमवर्द्धत समंततः । सौवर्णमभवच्चांडमावेद्य तदलक्षणम्
‘ଉ’ ଅକ୍ଷର-ଯୋନିରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ତାହା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ତାପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସେହି ଆଦିତତ୍ତ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ କଲା।
Verse 22
अनेकाब्दं तथा चाप्सु दिव्यमंडं व्यवस्थितम् । ततो वर्षसहस्रांते द्विधाकृतमजोद्भवम्
ଅନେକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି ଦିବ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ଜଳମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ ରହିଲା। ପରେ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ସହିତ ସେହି ଅଜ-ଉଦ୍ଭବ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱିଧା ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 23
अंडमप्सु स्थितं साक्षाद्व्याघातेनेश्वरेण तु । तथास्य सुशुभं हैमं कपालं चोर्द्ध्वसंस्थितम्
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଟି ଜଳରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା; ପରେ ସ୍ୱୟଂ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଆଘାତରେ ତାହା ଭିଦ୍ରିତ ହେଲା। ତେବେ ତାହାର ଅତିଶୟ ଶୋଭାମୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ କପାଳ ଉପରକୁ ଉଠି ସ୍ଥିର ରହିଲା।
Verse 24
जज्ञे सा द्यौस्तदपरं पृथिवी पंचलक्षणा । तस्मादंडाद्भवो जज्ञे ककाराख्यश्चतुर्मुखः
ତାହାପରେ ଦ୍ୟୌ (ସ୍ୱର୍ଗ) ଜନ୍ମିଲା, ତଦନନ୍ତରେ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣା ପୃଥିବୀ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ସେହି ଅଣ୍ଡରୁ ଭବ (ଶିବ) ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ‘କ’ ଅକ୍ଷରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
Verse 25
स स्रष्टा सर्वलोकानां स एव त्रिविधः प्रभुः । एवमोमोमिति प्रोक्तमित्याहुर्यजुषां वराः
ସେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ସ୍ରଷ୍ଟା; ସେଇ ତ୍ରିବିଧ ପ୍ରକାଶର ପ୍ରଭୁ। ‘ଓଁ, ଓଁ’ ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି—ଏମିତି ଯଜୁର୍ବେଦର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି।
Verse 26
यजुषां वचनं श्रुत्वा ऋचः समानि सादरम् । एवमेव हरे ब्रह्मन्नित्याहुश्चावयोस्तदा
ଯଜୁର୍ବେଦର ବଚନ ଶୁଣି ଋଗ୍ବେଦର ଋଚାମାନେ ଓ ସାମବେଦର ସାମଗୀତମାନେ ସାଦରରେ କହିଲେ—“ହଁ, ଏମିତି ହିଁ, ହେ ହରି! ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ତୁମ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆମେ ସଦା ଏହିପରି କହୁ।”
Verse 27
ततो विज्ञाय देवेशं यथावच्छक्तिसंभवैः । मंत्रं महेश्वरं देवं तुष्टाव सुमहोदयम्
ତାପରେ ଶକ୍ତିର ଯଥାବତ୍ ପ୍ରକାଶରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଦେବେଶଙ୍କୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣି, ସେ ମନ୍ତ୍ରସ୍ୱରୂପ, ଅତିମଙ୍ଗଳମୟ ଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲା।
Verse 28
एतस्मिन्नंतरेऽन्यच्च रूपमद्भुतसुन्दरम् । ददर्श च मया सार्द्धं भगवान्विश्वपालकः
ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ଭଗବାନ୍—ବିଶ୍ୱପାଳକ—ମୋ ସହିତ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଦର୍ଶନ କଲେ।
Verse 29
पंचवक्त्रं दशभुजं गौरकर्पूरवन्मुने । नानाकांति समायुक्तं नानाभूषणभूषितम्
ହେ ମୁନେ! ସେ ଶିବଙ୍କୁ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର, ଦଶଭୁଜ, କର୍ପୂର ସମ ଗୌରବର୍ଣ୍ଣ, ନାନା କାନ୍ତିରେ ସମାୟୁକ୍ତ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ରୂପେ ଦେଖିଲେ।
Verse 30
महोदारं महावीर्यं महापुरुषलणम् । तं दृष्ट्वा परमं रूपं कृतार्थोऽभून्मया हरिः
ସେ ମହୋଦାର, ମହାବୀର୍ୟବାନ ଏବଂ ମହାପୁରୁଷର ଲକ୍ଷଣରେ ଚିହ୍ନିତ ଥିଲେ। ସେହି ପରମ, ଅତୁଲ ରୂପକୁ ଦେଖି ମୁଁ—ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)—କୃତାର୍ଥ ହେଲି।
Verse 31
अथ प्रसन्नो भगवान्महेशः परमेश्वरः । दिव्यं शब्दमयं रूपमाख्याय प्रहसन्स्थितः
ତାପରେ ଭଗବାନ ମହେଶ, ପରମେଶ୍ୱର, ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଶବ୍ଦମୟ ରୂପକୁ ଘୋଷଣା କରି, ମନ୍ଦ ହାସରେ ସ୍ଥିତ ରହିଲେ।
Verse 32
अकारस्तस्य मूर्द्धा हि ललाटो दीर्घ उच्यते । इकारो दक्षिणं नेत्रमीकारो वामलोचनम्
‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ହିଁ ତାଙ୍କର ମୂର୍ଧା; ବିସ୍ତୃତ ଲଲାଟକୁ ତାହାର ଦୀର୍ଘ ରୂପ କୁହାଯାଏ। ‘ଇ’ ଅକ୍ଷର ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ନେତ୍ର, ଏବଂ ‘ଈ’ ଅକ୍ଷର ତାଙ୍କର ବାମ ନୟନ।
Verse 33
उकारो दक्षिणं श्रोत्रमूकारो वाम उच्यते । ऋकारो दक्षिणं तस्य कपोलं परमेष्ठिनः
‘ଉ’ ପରମେଷ୍ଠିଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ କାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ‘ଊ’ ବାମ କାନ; ଏବଂ ‘ଋ’ ସେହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ କପୋଳ ଭାବେ ଘୋଷିତ।
Verse 34
वामं कपोलमूकारो लृ लॄ नासापुटे उभे । एकारश्चोष्ठ ऊर्द्ध्वश्च ह्यैकारस्त्वधरो विभोः
‘ଉ’ ଧ୍ୱନି ବାମ ଗଣ୍ଡ; ‘ଲୃ’ ଓ ‘ଲୄ’ ଦୁଇ ନାସାପୁଟ। ‘ଏ’ ଉପର ଓଠ, ‘ଐ’ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ତଳ ଓଠ।
Verse 35
ओकारश्च तथौकारो दन्तपंक्तिद्वयं क्रमात् । अमस्तु तालुनी तस्य देवदेवस्य शूलिनः
କ୍ରମେ ‘ଓ’ ଓ ‘ଔ’ ଦୁଇ ଦନ୍ତପଙ୍କ୍ତି; ଏବଂ ‘ଅଂ’ ଧ୍ୱନି ଦେବଦେବ, ଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ଦୁଇ ତାଳୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 36
कादिपंचाक्षराण्यस्य पञ्च हस्ताश्च दक्षिणे । चादिपंचाक्षराण्येवं पंच हस्तास्तु वामतः
‘କ’ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ଅକ୍ଷର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱର ପାଞ୍ଚ ହସ୍ତରେ ସ୍ଥାପିତ; ଏହିପରି ‘ଚ’ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ଅକ୍ଷର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱର ପାଞ୍ଚ ହସ୍ତରେ।
Verse 37
टादिपंचाक्षरं पादास्तादिपंचाक्षरं तथा । पकार उदरं तस्य फकारः पार्श्व उच्यते
‘ଟ’ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ଅକ୍ଷର ପାଦରେ; ଏହିପରି ‘ତ’ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟ। ‘ପ’ ଅକ୍ଷର ତାଙ୍କ ଉଦର, ଏବଂ ‘ଫ’ ଅକ୍ଷର ତାଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 38
बकारो वामपार्श्वस्तु भकारः स्कंध उच्यते । मकारो हृदयं शंभोर्महादेवस्य योगिनः
‘ବ’ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ସୂଚାଏ, ‘ଭ’ ସ୍କନ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ‘ମ’ ଯୋଗୀ ମହାଦେବ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ହୃଦୟ।
Verse 39
यकारादिसकारान्ता विभोर्वै सप्तधातवः । हकारो नाभिरूपो हि क्षकारो घ्राण उच्यते
‘ୟ’ ଠାରୁ ‘ସ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁଙ୍କ ସପ୍ତଧାତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ହ’ ନାଭିରୂପ, ‘କ୍ଷ’ ଘ୍ରାଣ (ନାକ) ଅଟେ।
Verse 40
एवं शब्दमयं रूपमगुणस्य गुणात्मनः । दृष्ट्वा तमुमया सार्द्धं कृतार्थोऽभून्मया हरिः
ଏହିପରି ଗୁଣାତୀତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗୁଣର ସାର ଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶବ୍ଦମୟ ରୂପକୁ, ଉମା ସହିତ ଦେଖି ମୁଁ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) କୃତାର୍ଥ ହେଲି।
Verse 41
एवं दृष्ट्वा महेशानं शब्दब्रह्मतनुं शिवम् । प्रणम्य च मया विष्णुः पुनश्चापश्यदूर्द्ध्वतः
ଏହିପରି ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ-ତନୁ ଶିବ ମହେଶାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଣାମ କଲି; ପରେ ପୁନର୍ବାର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଦିଗକୁ ଚାହିଲି।
Verse 42
ओंकारप्रभवं मंत्रं कलापंचकसंयुतम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं शुभाष्टत्रिंशदक्षरम्
ଓଂକାରରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଞ୍ଚକଳା-ସଂଯୁକ୍ତ; ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ; ଅଷ୍ଟତ୍ରିଂଶତ୍ ଶୁଭ ଅକ୍ଷରରେ ଗଠିତ।
Verse 43
मेधाकारमभूद्भूयस्सर्वधर्मार्थसाधकम् । गायत्रीप्रभवं मंत्रं सहितं वश्यकारकम्
ପୁନର୍ବାର ମେଧାସ୍ୱରୂପ ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବିଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥସାଧନର ସାଧନ ହେଲା। ଗାୟତ୍ରୀଜନିତ ସେଇ ମନ୍ତ୍ର ବିଧିପୂର୍ବକ ଜପିଲେ ବଶ୍ୟତା ଦେଇଥାଏ।
Verse 44
चतुर्विंशतिवर्णाढ्यं चतुष्कालमनुत्तमम् । अथ पंचसितं मंत्रं कलाष्टक समायुतम्
ଏହା ଚତୁର୍ବିଂଶତି ଅକ୍ଷରରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଚାରି ପବିତ୍ର କାଳରେ ପ୍ରୟୋଗ୍ୟ ଓ ଅନୁତ୍ତମ। ପରେ ପାଞ୍ଚଶତ ଅକ୍ଷରବିଶିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର, ଅଷ୍ଟକଳାସହ ଯୁକ୍ତ।
Verse 45
आभिचारिकमत्यर्थं प्रायस्त्रिंशच्छुभाक्षरम् । यजुर्वेदसमायुक्तं पञ्चविंशच्छुभाक्षरम्
ଆଭିଚାରିକ (ପ୍ରତିକାର/ଉପଶମନ) କର୍ମରେ ମନ୍ତ୍ର ସାଧାରଣତଃ ତିରିଶ ଶୁଭାକ୍ଷରର। ଯଜୁର୍ବେଦୀୟ ପ୍ରୟୋଗ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଏହା ପଚିଶ ଶୁଭାକ୍ଷରର ହୁଏ।
Verse 46
कलाष्टकसमा युक्तं सुश्वेतं शांतिकं तथा । त्रयोदशकलायुक्तं बालाद्यैस्सह लोहितम्
ଅଷ୍ଟକଳାସହ ଯୁକ୍ତ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱେତ ଓ ଶାନ୍ତିଦାୟକ। ତ୍ରୟୋଦଶ କଳାସହ ଯୁକ୍ତ ଏହା ଲୋହିତବର୍ଣ୍ଣ, ବାଲା ଆଦି ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ଥାଏ।
Verse 47
बभूवुरस्य चोत्पत्तिवृद्धिसंहारकारणम् । वर्णा एकाधिकाः षष्टिरस्य मंत्रवरस्य तु
ଏହି ପରମ ମନ୍ତ୍ର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି/ବୃଦ୍ଧି ଓ ଲୟର କାରଣ ହେଲା। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣ ଏକଷଠି।
Verse 48
पुनर्मृत्युंजयं मन्त्रं पञ्चाक्षरमतः परम् । चिंतामणिं तथा मंत्रं दक्षिणामूर्ति संज्ञकम्
ପୁନଃ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ମନ୍ତ୍ର, ତାପରେ ପରମ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର; ଏବଂ ‘ଚିନ୍ତାମଣି’ ମନ୍ତ୍ର ଓ ‘ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି’ ନାମକ ମନ୍ତ୍ର (ଅଛି)।
Verse 49
ततस्तत्त्वमसीत्युक्तं महावाक्यं हरस्य च । पञ्चमंत्रांस्तथा लब्ध्वा जजाप भगवान्हरिः
ତାପରେ ‘ତତ୍ତ୍ୱମସି’ ଏହି ମହାବାକ୍ୟ କୁହାଗଲା, ଏବଂ ହରଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହେଲା। ସେଗୁଡ଼ିକ ପାଇ ଭଗବାନ୍ ହରି ଜପ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 50
अथ दृष्ट्वा कलावर्णमृग्यजुस्सामरूपिणम् । ईशानमीशमुकुटं पुरुषाख्यं पुरातनम्
ତେବେ ସେ ଈଶାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଯିଏ ଋକ୍, ଯଜୁଃ ଓ ସାମ ବେଦସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ କଳା ଓ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଭାସ୍ୱର, ସମସ୍ତ ଅଧିପତିଙ୍କ ମୁକୁଟସ୍ୱରୂପ, ପୁରାତନ ସନାତନ ପୁରୁଷ—ଏବଂ ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।
Verse 51
अघोरहृदयं हृद्यं सर्वगुह्यं सदाशिवम् । वामपादं महादेवं महाभोगीन्द्रभूषणम्
ତାଙ୍କର ବାମ ପାଦ ଅଘୋରର ହୃଦୟ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ହୃଦ୍ୟ, ପରମ ଗୁହ୍ୟ, ସ୍ୱୟଂ ସଦାଶିବ; ସେହି ପାଦ ମହାଦେବ, ମହା ନାଗରାଜଙ୍କ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ।
Verse 52
विश्वतः पादवन्तं तं विश्वतोक्षिकरं शिवम् । ब्रह्मणोऽधिपति सर्गस्थितिसंहारकारणम्
ମୁଁ ସେହି ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ—ଯାହାଙ୍କର ପାଦ ସର୍ବତ୍ର, ଚକ୍ଷୁ ଓ କର ମଧ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର; ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଧିପତି ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ସଂହାରର କାରଣ।
Verse 53
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिस्साम्बं वरदमीश्वरम् । मया च सहितो विष्णुर्भगवांस्तुष्टचेतसा
ଇଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରିୟ ବାକ୍ୟରେ ମୁଁ ବରଦ ସାମ୍ବ ଶିବ—ଇଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲି; ଏବଂ ମୋ ସହ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Frequently Asked Questions
A revelatory nāda arises as the sound “oṃ,” prompting Viṣṇu to investigate; he perceives the phonemic constituents of Oṃ in relation to the liṅga, framed within Brahmā’s narration of Śiva’s responsive grace.
A-kāra, u-kāra, m-kāra, and the concluding nāda are treated as a graded manifestation of śabda-brahman—linking phoneme, luminous imagery, and ontological levels that culminate in the partless (niṣkala) reality beyond turīya.
Śiva is emphasized as dayālu (compassionate), as the guardian of the humble, and as the remover of pride; metaphysically, the chapter highlights nāda/Oṃ and a crystal-pure, turīyātīta, non-dual ground beyond inner/outer distinctions.