हंस-वराह-रूपग्रहण-कारणम् (The Reason for Assuming the Swan and Boar Forms)

Verse 1

नारद उवाच । विधे विधे महाभाग धन्यस्त्वं सुरसत्तम । श्राविताद्याद्भुता शैवकथा परमपावनी

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ବିଧେ, ହେ ବିଧେ! ହେ ମହାଭାଗ, ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ଧନ୍ୟ; କାରଣ ଆଜି ତୁମେ ମୋତେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ, ପରମପାବନ ଶୈବକଥା ଶୁଣାଇଲ।

Verse 2

तत्राद्भुता महादिव्या लिंगोत्पत्तिः श्रुता शुभा । श्रुत्वा यस्याः प्रभावं च दुःखनाशो भवेदिह

ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗପ୍ରାକଟ୍ୟର ଅଦ୍ଭୁତ, ମହାଦିବ୍ୟ ଓ ଶୁଭ କଥା ଶ୍ରବଣ ହୁଏ। ତାହା ଶୁଣି ତାହାର ପ୍ରଭାବ ଜାଣିଲେ, ଏହି ଜୀବନରେ ଦୁଃଖନାଶ ହୁଏ।

Verse 3

अनंतरं च यज्जातं माहात्म्यं चरितं तथा । सृष्टेश्चैव प्रकारं च कथय त्वं विशेषतः

ତାପରେ ଯାହା ଘଟିଲା ତାହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଚରିତ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି କିପରି ହେଲା ସେ ପ୍ରକାରକୁ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ବିଶେଷଭାବେ ବିସ୍ତାରରେ କହ।

Verse 4

ब्रह्मोवाच । सम्यक् पृष्टे च भवता यज्जातं तदनंतरम् । कथयिष्यामि संक्षेपाद्यथा पूर्वं श्रुतं मया

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ତାହା ପରେ ସତ୍ୱର ଯାହା ଘଟିଲା, ସେ ବିଷୟରେ ଆପଣ ଭଲଭାବେ ପଚାରିଛନ୍ତି। ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲି, ସେପରି ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।

Verse 5

अंतर्हिते तदा देवे शिवरूपे सनातने । अहं विष्णुश्च विप्रेन्द्र अधिकं सुखमाप्तवान्

ଶିବରୂପ ସନାତନ ଦେବ ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ତର୍ହିତ ହେଲେ, ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଅଧିକ ଶାନ୍ତି ଓ ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ କଲୁ।

Verse 6

मया च विष्णुना रूपं हंसवाराहयोस्तदा । संवृतं तु ततस्ताभ्यां लोकसर्गावनेच्छया

ତେବେ ଲୋକସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୋକରକ୍ଷାର ଇଚ୍ଛାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମୁଁ ହଂସ ଏବଂ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେହି ରୂପରେ ଆବୃତ ହେଲୁ।

Verse 7

नारद उवाच । विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ संशयो हृदि मे महान् । कृपां कृत्वातुलां शीघ्रं तं नाशयितुमर्हसि

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମନ୍, ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ମୋ ହୃଦୟରେ ମହା ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ଅତୁଳ କୃପା କରି ଶୀଘ୍ର ତାହା ନାଶ କରନ୍ତୁ।

Verse 8

हंसवाराहयो रूपं युवाभ्यां च धृतं कथम् । अन्यद्रूपं विहायैव किमत्र वद कारणम्

ଆପଣମାନେ ଦୁଇଜଣ କିପରି ହଂସ ଓ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ? ଅନ୍ୟ ରୂପ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ ଏହାର କାରଣ କ’ଣ—କହନ୍ତୁ।

Verse 9

सूत उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः । स्मृत्वा शिवपदांभोजं ब्रह्मा सादरमब्रवीत्

ସୂତ କହିଲେ—ମହାତ୍ମା ନାରଦଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ଶିବଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ସାଦରରେ କହିଲେ।

Verse 10

ब्रह्मोवाच । हंसस्य चोर्द्ध्वगमने गतिर्भवति निश्चला । तत्त्वातत्त्वविवेकोऽस्ति जलदुग्धविभागवत्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହଂସ (ପରମାର୍ଥସାଧକ ଆତ୍ମା) ଯେତେବେଳେ ଊର୍ଧ୍ୱଗମନ କରେ, ତାହାର ଗତି ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ। ତାହାରେ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅତତ୍ତ୍ୱର ବିବେକ ଜାଗେ—ଜଳରୁ ଦୁଧ ବିଭାଗ ଭଳି।

Verse 11

अज्ञानज्ञानयोस्तत्त्वं विवेचयति हंसकः । हंसरूपं धृतं तेन ब्रह्मणा सृष्टिकारिणा

ହଂସ (ବିବେକୀ ଆତ୍ମା) ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞାନର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବିଚାର କରି ଭେଦ କରେ। ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ହଂସରୂପ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 12

विवेको नैव लब्धश्च यतो हंसो व्यलीयत । शिवस्वरूपतत्त्वस्य ज्योतिरूपस्य नारद

ସତ୍ୟ ବିବେକ ଲାଭ ନ ହେବାରୁ ହଂସ ଲୟ ହେଲା। ହେ ନାରଦ, ଜ୍ୟୋତିରୂପ ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ-ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଭବ ନ ହେଲେ ଏହିପରି ହୁଏ।

Verse 13

सृष्टिप्रवृत्तिकामस्य कथं ज्ञानं प्रजायते । यतो लब्धो विवेकोऽपि न मया हंसरूपिणा

ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରିବାର କାମନାରେ ଚାଳିତ ଲୋକଙ୍କର ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ କିପରି ଜନ୍ମେ? ମୁଁ ମଧ୍ୟ—ହଂସରୂପ ହୋଇଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା—ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାର୍ଥ ଜଣାଇବା ସେହି ବିବେକ ପାଇଲି ନାହିଁ।

Verse 14

गमनेऽधो वराहस्य गतिर्भवति निश्चला । धृतं वाराहरूपं हि विष्णुना वनचारिणा

ବରାହ ଅଧୋଗମନ କରିବା ସମୟରେ ତାହାର ଗତି ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଅଡ଼ିଗ ହେଲା। ପ୍ରକୃତରେ ବନଚାରୀ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଅବତରଣାର୍ଥେ ବରାହରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

Verse 15

अथवा भवकल्पार्थं तद्रूपं हि प्रकल्पितम् । विष्णुना च वराहस्य भुवनावनकारिणा

କିମ୍ବା ଭବକଳ୍ପକୁ ଧାରଣ କରିବା ପାଇଁ ସେଇ ରୂପ ଯୋଜିତ ହେଲା—ଭୁବନର ପାଳକ ବିଷ୍ଣୁ ବରାହରୂପ ଧାରଣ କରି।

Verse 16

यद्दिनं हि समारभ्य तद्रूपं धृतवान्हरिः । तद्दिनं प्रति कल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञकः

ଯେଦିନ ହରି ସେଇ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ସେହି ଦିନଠାରୁ ଏହି କଳ୍ପ ଗଣାଯାଏ; ଏହି କଳ୍ପ ‘ବରାହ କଳ୍ପ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 17

तदिच्छा वा यदा जाता ताभ्यां रूपं हि धारणे । तद्दिनं प्रतिकल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञक्

ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଇଚ୍ଛା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା, ସୃଷ୍ଟିଧାରଣାର୍ଥେ ସେ ଦୁଇଜଣ ଏକ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ସେହି ଦିନ ‘ପ୍ରତିକଳ୍ପ’ ହେଲା, ଯାହା ‘ବରାହ କଳ୍ପ’ ନାମରେ ପରିଚିତ।

Verse 18

इति प्रश्नोत्तरं दत्तं प्रस्तुतं शृणु नारद । स्मृत्वा शिवपदांभोजं वक्ष्ये सृष्टिविधिं मुने

ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଦେଇ, ଏବେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା ଶୁଣ, ହେ ନାରଦ। ଶିବଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି, ହେ ମୁନି, ମୁଁ ସୃଷ୍ଟିବିଧି କହିବି।

Verse 19

अंतर्हिते महादेवे त्वहं लोकपितामहः । तदीयं वचनं कर्तुमध्यायन्ध्यानतत्परः

ମହାଦେବ ଅନ୍ତର୍ହିତ ହେଲେ ପରେ ମୁଁ—ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା—ତାଙ୍କ ବଚନ ପାଳନ ପାଇଁ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ତତ୍ପର ହେଲି।

Verse 20

नमस्कृत्य तदा शंभुं ज्ञानं प्राप्य हरेस्तदा । आनंदं परमं गत्वा सृष्टिं कर्तुं मनो दधे

ତେବେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଏବଂ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ପାଇ, ସେ ପରମ ଆନନ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ପରେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ମନ ଧରିଲେ।

Verse 21

विष्णुश्चापि तदा तत्र प्रणिपत्य सदाशिवम् । उपदिश्य च मां तात ह्यंतर्धानमुपागतः

ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ହେ ତାତ, ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 22

ब्रह्माण्डाच्च बहिर्गत्वा प्राप्य शम्भोरनुग्रहम् । वैकुंठनगरं गत्वा तत्रोवास हरिस्सदा

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ବାହାରକୁ ଯାଇ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇ, ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ବୈକୁଣ୍ଠନଗରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ସଦା ବସିଲେ।

Verse 23

अहं स्मृत्वा शिवं तत्र विष्णुं वै सृष्टिकाम्यया । पूर्वं सृष्टं जलं यच्च तत्रांजलिमुदाक्षिपम्

ସୃଷ୍ଟିକାମନାରେ ମୁଁ ସେଠାରେ ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲି; ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଜଳକୁ ଅଞ୍ଜଳିରେ ଧରି ସେଠାରେ ଉପରକୁ ଉଠାଇଲି।

Verse 24

अतोऽण्डमभवत्तत्र चतुर्विंशतिसंज्ञ कम् । विराड्रूपमभूद्विप्र जलरूपमपश्यतः

ତଦନନ୍ତରେ ସେଠାରେ ‘ଚତୁର୍ବିଂଶତି’ ନାମକ ଅଣ୍ଡ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—ଅର୍ଥାତ୍ ଚବିଶ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ। ହେ ବିପ୍ର! ତାହା ବିରାଟ୍‌ରୂପ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ଜଳରୂପ ପରି ଲାଗିଲା।

Verse 25

ततस्संशयमापन्नस्तपस्तेपे सुदारुणम् । द्वादशाब्दमहं तत्र विष्णुध्यानपरायणः

ତେବେ ସନ୍ଦେହରେ ପଡି ମୁଁ ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ତପ କଲି। ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଧ୍ୟାନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାୟଣ ରହିଲି।

Verse 26

तस्मिंश्च समये तात प्रादुर्भूतो हरिस्स्वयम् । मामुवाच महाप्रीत्या मदंगं संस्पृशन्मुदा

ସେହି ସମୟରେ, ହେ ତାତ, ସ୍ୱୟଂ ହରି ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ମହାପ୍ରୀତିରେ, ଆନନ୍ଦପୂର୍ବକ ମୋ ଦେହକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ମୋତେ କହିଲେ।

Verse 27

विष्णुरुवाच । वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि नादेयो विद्यते तव । ब्रह्मञ्छंभुप्रसादेन सर्वं दातुं समर्थकः

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—“ବର ମାଗ; ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ତୋ ପାଇଁ ଅଦେୟ କିଛି ନାହିଁ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ସବୁକିଛି ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ।”

Verse 28

ब्रह्मोवाच । युक्तमेतन्महाभाग दत्तोऽहं शंभुना च ते । तदुक्तं याचते मेऽद्य देहि विष्णो नमोऽस्तु ते

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ହେ ମହାଭାଗ, ଏହା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ। ଶମ୍ଭୁ ମୋତେ ତୁମ ହସ୍ତେ ଅର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଆଜି ମୁଁ ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କଥାକୁ ଯାଚୁଛି; ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଦିଅ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।”

Verse 29

विराड्रूपमिदं ह्यंडं चतुर्विंशतिसंज्ञकम् । न चैतन्यं भवत्यादौ जडीभूतं प्रदृश्यते

ବିରାଟ୍ ରୂପ ଥିବା ଏହି ଅଣ୍ଡ ‘ଚତୁର୍ବିଂଶତି’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଆରମ୍ଭରେ ଏଥିରେ ଚେତନା ନଥାଏ; ଏହା ଜଡ ରୂପେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ।

Verse 30

प्रादुर्भूतो भवानद्य शिवानुग्रहतो हरे । प्राप्तं शंकरसंभूत्या ह्यण्डं चैतन्यमावह

ହେ ହରି, ଆଜି ତୁମେ ଶିବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲ। ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡ ଲଭ୍ୟ ହୋଇଛି; ଏବେ ସେଠାରେ ଚେତନା ଆଣ।

Verse 31

इत्युक्ते च महाविष्णुश्शंभोराज्ञापरायणः । अनंतरूपमास्थाय प्रविवेश तदंडकम्

ଏପରି କୁହାଯାଇଲା ପରେ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପରାୟଣ ମହାବିଷ୍ଣୁ ଅନନ୍ତରୂପ ଧାରଣ କରି ସେଇ ଅଣ୍ଡରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 32

सहस्रशीर्षा पुरुषस्सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं सर्वतस्पृत्वा तदण्डं व्याप्तवानिति

ସହସ୍ରଶିର, ସହସ୍ରନେତ୍ର ଓ ସହସ୍ରପାଦ ଥିବା ସେଇ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସେଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାପିଲେ।

Verse 33

प्रविष्टे विष्णुना तस्मिन्नण्डे सम्यक्स्तुतेन मे । सचेतनमभूदण्डं चतुर्विंशतिसंज्ञकम्

ବିଷ୍ଣୁ ସେଇ ଅଣ୍ଡରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମୋତେ ଯଥାବିଧି ସ୍ତୁତି କରିବା ପରେ, ଅଣ୍ଡଟି ସଚେତନ ହେଲା ଏବଂ ‘ଚତୁର୍ବିଂଶତି’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା।

Verse 34

पातालादि समारभ्य सप्तलोकाधिपः स्वयम् । राजते स्म हरिस्तत्र वैराजः पुरुषः प्रभुः

ପାତାଳରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସପ୍ତଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସ୍ୱୟଂ ହରି—ସର୍ବଲୋକାଧିପ ପ୍ରଭୁ—ସେଠାରେ ବୈରାଜ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷରୂପେ ପରମ ଶାସକ ପରି ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ବିରାଜିଲେ।

Verse 35

कैलासनगरं रम्यं सर्वोपरि विराजितम् । निवासार्थं निजस्यैव पंचवक्त्र श्चकार ह

ନିଜ ନିବାସାର୍ଥେ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ପ୍ରଭୁ ରମ୍ୟ କୈଲାସନଗର ନିର୍ମାଣ କଲେ; ତାହା ସର୍ବୋପରି ଅତିଶୟ ଶୋଭାୟମାନ ଥିଲା।

Verse 36

ब्रह्मांडस्य तथा नाशे वैकुण्ठस्य च तस्य च । कदाचिदेव देवर्षे नाशो नास्ति तयोरिह

ହେ ଦେବର୍ଷି! ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପ୍ରଳୟକାଳରେ ମଧ୍ୟ ବୈକୁଣ୍ଠ ଓ ସେ ପରମଧାମ କେବେ ନଶେ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ସେ ଦୁଇଟିର ବିନାଶ ନାହିଁ—ପ୍ରଳୟ ତଳ ଲୋକମାନଙ୍କର ହୁଏ।

Verse 37

सत्यं पदमुपाश्रित्य स्थितोऽहं मुनिसत्तम । सृष्टिकामोऽभवं तात महादेवाज्ञया ह्यहम्

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସତ୍ୟ ଅବିନାଶୀ ପଦକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ମୁଁ ସେଠାରେ ସ୍ଥିତ ରହିଲି। ପରେ, ହେ ତାତ, ମହାଦେବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟିକାମୀ ହେଲି।

Verse 38

सिसृक्षोरथ मे प्रादुरभवत्पापसर्गकः । अविद्यापंचकस्तात बुद्धिपूर्वस्तमोपमः

ହେ ତାତ! ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବା ସମୟରେ, ମୋଠାରୁ ‘ପାପସର୍ଗ’ ନାମକ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା। ତାହା ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ପଞ୍ଚବିଧ ଅବିଦ୍ୟା, ଘନ ଅନ୍ଧକାର ସଦୃଶ ଥିଲା।

Verse 39

ततः प्रसन्नचित्तोऽहमसृजं स्थावराभिधम् । मुख्यसर्गं च निस्संगमध्यायं शंभुशासनात्

ତାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ମୁଁ ‘ସ୍ଥାବର’ ନାମକ ଅଚଳ ସୃଷ୍ଟିକୁ ସୃଜିଲି; ଏବଂ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ନିସ୍ସଙ୍ଗ ମୁଖ୍ୟସର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲି।

Verse 40

तं दृष्ट्वा मे सिसृक्षोश्च ज्ञात्वा साधकमात्मनः । सर्गोऽवर्तत दुःखाढ्यस्तिर्यक्स्रोता न साधकः

ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଓ ସେ ମୋ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ସାଧକ ବୋଲି ଜାଣି, ସର୍ଗ ଚାଲିଲା; କିନ୍ତୁ ତାହା ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ତିର୍ୟକ୍‌ (ତମସ୍-ବଦ୍ଧ) ସ୍ରୋତରେ ବହିଲା ଏବଂ ସାଧନାକୁ ଅନୁକୂଳ ରହିଲା ନାହିଁ।

Verse 41

तं चासाधकमाज्ञाय पुनश्चिंतयतश्च मे । अभवत्सात्त्विकस्सर्ग ऊर्ध्वस्रोता इति द्रुतम्

ତାକୁ ମଧ୍ୟ ଅସାଧକ ବୋଲି ଜାଣି, ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସମୟରେ ଶୀଘ୍ର ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସର୍ଗ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ତାହାକୁ ‘ଊର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 42

देवसर्गः प्रतिख्यातस्सत्योऽतीव सुखावहः । तमप्यसाधकं मत्वाऽचिंतयं प्रभुमात्मनः

ଦେବସର୍ଗ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖଦାୟକ ଥିଲା। ତଥାପି ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅସାଧକ ବୋଲି ଭାବି, ସେ ନିଜ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ପ୍ରଭୁ—ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କଲା।

Verse 43

प्रादुरासीत्ततस्सर्गो राजसः शंकराज्ञया । अवाक्स्रोता इति ख्यातो मानुषः परसाधकः

ତାପରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ରାଜସ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା। ତାହା ‘ଅବାକ୍ସ୍ରୋତା’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ—ମାନବାକାର ଓ ପରମ ସାଧନାରେ ସମର୍ଥ।

Verse 44

महादेवाज्ञया सर्गस्ततो भूतादिकोऽभवत् । इति पंचविधा सृष्टिः प्रवृत्ता वै कृता मया

ମହାଦେବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା; ତାପରେ ଭୂତାଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏହିପରି ପଞ୍ଚବିଧ ସୃଷ୍ଟି ମୋ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବୃତ୍ତ ଓ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 45

त्रयस्सर्गाः प्रकृत्याश्च ब्रह्मणः परिकीर्तिताः । तत्राद्यो महतस्सर्गो द्वितीयः सूक्ष्मभौतिकः

ପ୍ରକୃତିରୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ତିନି ସର୍ଗ କୁହାଯାଇଛି। ସେଥିରେ ପ୍ରଥମ ‘ମହତ୍’ ସର୍ଗ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୌତିକ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ସର୍ଗ।

Verse 46

वैकारिकस्तृतीयश्च इत्येते प्रकृतास्त्रयः । एवं चाष्टविधास्सर्गाः प्रकृतेर्वेकृतैः सह

ତୃତୀୟଟି ‘ବୈକାରିକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହି ତିନିଟି ପ୍ରାକୃତ ସର୍ଗ। ଏଭଳି ବୈକୃତ ସର୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରକୃତିର ସର୍ଗ ଅଷ୍ଟବିଧ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 47

कौमारो नवमः प्रोक्तः प्राकृतो वैकृतश्च सः । एषामवांतरो भेदो मया वक्तुं न शक्यते

ନବମ ସୃଷ୍ଟି ‘କୌମାର’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପ୍ରାକୃତ ଓ ବୈକୃତ। ଏମାନଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନ୍ତର୍ଭେଦ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 48

अल्पत्वादुपयोगस्य वच्मि सर्गं द्विजात्मकम् । कौमारः सनकादीनां यत्र सर्गो महानभूत्

ଉପଯୋଗ ଅଳ୍ପ ଥିବାରୁ ମୁଁ ଦ୍ୱିଜାତ୍ମକ (ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ-ଜନ୍ମ) ସୃଷ୍ଟିକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି। ଏହି ହେଉଛି କୌମାର ସୃଷ୍ଟି, ଯେଉଁଠାରେ ସନକ ଆଦି କୁମାରମାନଙ୍କର ମହାନ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 49

सनकाद्याः सुता मे हि मानसा ब्रह्मसंमिताः । महावैराग्यसंपन्ना अभवन्पंच सुव्रताः

ସନକ ଆଦି ମୋର ମାନସପୁତ୍ର ଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମସମ ପବିତ୍ରତା ଓ ମହିମାରେ ସମ୍ମିତ। ମହାବୈରାଗ୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ସେହି ପାଞ୍ଚଜଣ ସୁବ୍ରତୀ ହୋଇ ଦୃଢ଼ ହେଲେ।

Verse 50

मयाज्ञप्ता अपि च ते संसारविमुखा बुधाः । शिवध्यानैकमनसो न सृष्टौ चक्रिरे मतिम्

ମୋର ଆଜ୍ଞା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସଂସାରରୁ ବିମୁଖ ରହିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମନ ଏକମାତ୍ର ଶିବଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିଲା; ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ ଲଗାଇଲେ ନାହିଁ।

Verse 51

प्रत्युत्तरं च तदनु श्रुत्वाहं मुनिसत्तम । अकार्षं क्रोधमत्युग्रं मोहमाप्तश्च नारद

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେହି ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଶୁଣି ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଆବେଶିତ ହେଲି ଏବଂ ମୋହରେ ପଡ଼ିଗଲି, ହେ ନାରଦ।

Verse 52

कुद्धस्य मोहितस्याथ विह्वलस्य मुने मम । क्रोधेन खलु नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिंदवः

ହେ ମୁନେ! ମୁଁ କ୍ରୋଧରେ ମୋହିତ ଓ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇଉଠିଲି; ସେହି କ୍ରୋଧବେଗରୁ ମୋର ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁରୁ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ଝରିପଡ଼ିଲା।

Verse 53

तस्मिन्नवसरे तत्र स्मृतेन मनसा मया । प्रबोधितोहं त्वरितमागतेना हि विष्णुना

ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେଠାରେ, ମୁଁ ମନେ ସ୍ମରଣ କରିବାସାଥି, ଶୀଘ୍ର ଆସିଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ମୋତେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରବୋଧିତ କଲେ।

Verse 54

तपः कुरु शिवस्येति हरिणा शिक्षितोऽप्यहम् । तपोकारी महद्घोरं परमं मुनिसत्तम

‘ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ତପ କର’—ଏହିପରି ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତାପରେ ମୁଁ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ପରମ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର, ମହାତପ କଲି।

Verse 55

तपस्यतश्च सृष्ट्यर्थं भ्रुवोर्घ्राणस्य मध्यतः । अविमुक्ताभिधाद्देशात्स्वकीयान्मे विशेषतः

ସୃଷ୍ଟିର ନିମିତ୍ତେ ତପ କରୁଥିବାବେଳେ, ଭୌହ ଓ ନାସିକାର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ—ବିଶେଷତଃ ମୋର ନିଜ ‘ଅବିମୁକ୍ତ’ ନାମକ ପବିତ୍ର ଦେଶରୁ—ଏକ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ହେଲା।

Verse 56

त्रिमूर्तीनां महेशस्य प्रादुरासीद्घृणानिधिः । आर्द्धनारीश्वरो भूत्वा पूर्णाशस्सकलेश्वरः

ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହେଶ—କରୁଣାର ନିଧି—ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ସେ ଅର୍ଦ୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ହୋଇ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶ୍ରୟସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ରୂପ ଓ ଶକ୍ତିର ଈଶ୍ୱର ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।

Verse 57

तमजं शंकरं साक्षात्तेजोराशिमुमापतिम् । सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नीललोहितसंज्ञकम्

ତେବେ ସେ ଅଜ, ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଦେଖିଲା—ଦିବ୍ୟ ତେଜର ମହାରାଶି, ଉମାପତି; ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବକର୍ତ୍ତା, ‘ନୀଲଲୋହିତ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 58

दृष्ट्वा नत्वा महाभक्त्या स्तुत्वाहं तु प्रहर्षितः । अवोचं देवदेवेशं सृज त्वं विविधाः प्रजाः

ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ମହାଭକ୍ତିରେ ନମସ୍କାର କଲି; ସ୍ତୁତି କରୁ କରୁ ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲି। ପରେ ଦେବଦେବେଶଙ୍କୁ କହିଲି—“ଆପଣ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତୁ।”

Verse 59

श्रुत्वा मम वचस्सोथ देवदेवो महेश्वरः । ससर्ज स्वात्मनस्तुल्यान्रुद्रो रुद्रगणान्बहून

ମୋ ବଚନ ଶୁଣି, ଦେବଦେବ ମହେଶ୍ୱର ରୁଦ୍ର ନିଜ ସ୍ୱଭାବସମ ଅନେକ ରୁଦ୍ରଗଣ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 60

अवोचं पुनरेवेशं महारुद्रं महेश्वरम् । जन्ममृत्युभयाविष्टास्सृज देव प्रजा इति

ତାପରେ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ସେଇ ଈଶ—ମହାରୁଦ୍ର ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲି: ‘ହେ ଦେବ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁଭୟାବିଷ୍ଟ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କର।’

Verse 61

एवं श्रुत्वा महादेवो मद्वचः करुणानिधिः । प्रहस्योवाच मां सद्यः प्रहस्य मुनिसत्तम

ଏପରି ମୋ ବଚନ ଶୁଣି କରୁଣାନିଧି ମହାଦେବ ହସିଲେ ଏବଂ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ୱର ହସିହସି ମୋତେ କହିଲେ।

Verse 62

महादेव उवाच । जन्ममृत्युभयाविष्टा नाहं स्रक्ष्ये प्रजा विधे । अशोभनाः कर्मवशा विमग्ना दुःखवारिधौ

ମହାଦେବ କହିଲେ—‘ହେ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା), ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁଭୟାବିଷ୍ଟ, ଅଶୁଭ ସ୍ୱଭାବର, କର୍ମବଶେ ଅସହାୟ ଓ ଦୁଃଖସାଗରେ ନିମଗ୍ନ ପ୍ରଜାକୁ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରିବି ନାହିଁ।’

Verse 63

अहं दुःखोदधौ मग्ना उद्धरिष्यामि च प्रजाः । सम्यक्ज्ञानप्रदानेन गुरुमूर्तिपरिग्रहः

ଦୁଃଖ-ସମୁଦ୍ରରେ ନିମଗ୍ନ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଉଦ୍ଧାର କରିବି। ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ ପାଇଁ ମୁଁ ଗୁରୁମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରେ।

Verse 64

त्वमेव सृज दुःखाढ्याः प्रजास्सर्वाः प्रजापते । मदाज्ञया न बद्धस्त्वं मायया संभविष्यसि

ହେ ପ୍ରଜାପତେ! ମୋର ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମେ ହିଁ ଦୁଃଖରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କର। ତୁମେ ମାୟାରେ ବନ୍ଧିତ ହେବ ନାହିଁ; ଅସଙ୍ଗ ରହି ସ୍ରଷ୍ଟା ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେବ।

Verse 65

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मां स भगवान्सुश्रीमान्नीललोहितः । सगणः पश्यतो मे हि द्रुतमंतर्दधे हरः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି କହି ସେ ଭଗବାନ୍, ଶୁଭଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ ନୀଲଲୋହିତ, ଗଣମାନଙ୍କ ସହିତ, ମୋ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ; ଏଭଳି ହର ନିଜକୁ ଗୁପ୍ତ କଲେ।