नारदतपोवर्णनम् (Nārada’s Austerities Described)

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्समये विप्रा नारदो मुनिसत्तमः । ब्रह्मपुत्रो विनीतात्मा तपोर्थं मन आदधे

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ସେ ସମୟରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର, ବିନୀତ ଓ ସଂୟମୀ ନାରଦ ତପସ୍ୟାର ନିମିତ୍ତେ ମନ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।

Verse 2

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने नारदतपोवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ପ୍ରଥମ ଖଣ୍ଡ, ସୃଷ୍ଟ୍ୟୁପାଖ୍ୟାନରେ ‘ନାରଦତପୋବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 3

तत्राश्रमो महादिव्यो नानाशोभासमन्वितः । तपोर्थं स ययौ तत्र नारदो दिव्यदर्शनः

ସେଠାରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଶୋଭାରେ ଭୂଷିତ ଏକ ପରମ ଦିବ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଥିଲା। ତପସ୍ୟା ଓ ସାଧନାର୍ଥେ ଦିବ୍ୟଦର୍ଶନସମ୍ପନ୍ନ ନାରଦମୁନି ସେଠାକୁ ଗଲେ।

Verse 4

तां दृष्ट्वा मुनिशार्दूलस्तेपे स सुचिरं तपः । बध्वासनं दृढं मौनी प्राणानायम्य शुद्धधीः

ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ ଦୀର୍ଘକାଳ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଦୃଢ଼ ଆସନ ବାନ୍ଧି, ମୌନ ଧାରଣ କରି, ପ୍ରାଣାୟାମରେ ପ୍ରାଣକୁ ନିୟମିତ କରି, ଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧି ହୋଇ ଶିବ-ସାକ୍ଷାତ୍କାରରେ ଅଚଳ ରହିଲେ।

Verse 5

चक्रे मुनिस्समाधिं तमहम्ब्रह्मेति यत्र ह । विज्ञानं भवति ब्रह्मसाक्षात्कारकरं द्विजाः

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ମୁନି ସେହି ସମାଧିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ‘ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମି’ ବୋଧ ଉଦିତ ହୁଏ। ସେଠାରୁ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ-ସାକ୍ଷାତ୍କାରକାରୀ ବିବେକମୟ ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

Verse 6

इत्थं तपति तस्मिन्वै नारदे मुनिसत्तमे । चकंपेऽथ शुनासीरो मनस्संतापविह्वलः

ଏଭଳି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ଶୁନାସୀର (ଇନ୍ଦ୍ର) ମନସ୍ସନ୍ତାପରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କମ୍ପିତ ହେଲେ।

Verse 7

मनसीति विचिंत्यासौ मुनिर्मे राज्यमिच्छति । तद्विघ्नकरणार्थं हि हरिर्यत्नमियेष सः

ମନେ ଏହିପରି ଭାବିଲେ—“ଏହି ମୁନି ମୋର ରାଜ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି”; ତେଣୁ ସେଇ ଇଚ୍ଛାରେ ବିଘ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ହରି ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 8

सस्मार स्मरं शक्रश्चेतसा देवनायकः । आजगाम द्रुतं कामस्समधीर्महिषीसुतः

ଦେବନାୟକ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ମନେ ମନେ ସ୍ମର (କାମଦେବ)ଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ସେହିକ୍ଷଣେ ରାଣୀପୁତ୍ର କାମ, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ, ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ସେଠାକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 9

अथागतं स्मरं दृष्ट्वा संबोध्य सुरराट् प्रभुः । उवाच तं प्रपश्याशु स्वार्थे कुटिलशेमुषिः

ତାପରେ ଆସିଥିବା ସ୍ମର (କାମ)କୁ ଦେଖି ଦେବରାଜ ପ୍ରଭୁ ତାକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ତୁରନ୍ତ କହିଲେ—ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ସ୍ୱାର୍ଥସିଦ୍ଧିରେ କୁଟିଳ ଥିଲା।

Verse 10

इन्द्र उवाच । मित्रवर्य्य महावीर सर्वदा हितकारक । शृणु प्रीत्या वचो मे त्वं कुरु साहाय्यमात्मना

ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: ହେ ମିତ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ମହାବୀର, ସଦା ହିତକାରୀ! ପ୍ରୀତିରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ମୋତେ ସାହାଯ୍ୟ କର।

Verse 11

त्वद्बलान्मे बहूनाञ्च तपोगर्वो विनाशितः । मद्राज्यस्थिरता मित्र त्वदनुग्रहतस्सदा

ତୁମ ବଳରେ ମୋର ଓ ଅନେକଙ୍କର ତପସ୍ୟାଜନିତ ଗର୍ବ ନଶିଗଲା। ହେ ମିତ୍ର, ମୋର ରାଜ୍ୟର ସ୍ଥିରତା ସଦା ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହରୁ ହିଁ।

Verse 12

हिमशैलगुहायां हि मुनिस्तपति नारदः । मनसोद्दिश्य विश्वेशं महासंयमवान्दृढः

ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ଗୁହାରେ ମୁନି ନାରଦ ତପ କଲେ। ମହାସଂଯମରେ ଦୃଢ ହୋଇ, ମନକୁ ଅନ୍ତରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପରେ ସ୍ଥିର କଲେ।

Verse 13

याचेन्न विधितो राज्यं स ममेति विशंकितः । अद्यैव गच्छ तत्र त्वं तत्तपोविघ्नमाचर

ସେ ଯଦି ବିଧିଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ଯାଚନା ନ କରେ, ତେବେ ‘ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋର’ ବୋଲି ସନ୍ଦେହ କରିବ। ତୁମେ ଆଜିହିଁ ସେଠାକୁ ଯାଇ, ତାହାର ସେଇ ତପସ୍ୟାରେ ବିଘ୍ନ ଘଟାଅ।

Verse 14

इत्याज्ञप्तो महेन्द्रेण स कामस्समधु प्रियः । जगाम तत्स्थलं गर्वादुपायं स्वञ्चकार ह

ମହେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଏପରି ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ, ବସନ୍ତ ଓ ମଧୁକୁ ପ୍ରିୟ କାମଦେବ ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲା। ଗର୍ବବଶେ ସେଠାରେ ନିଜ ଉପାୟ ରଚିଲା।

Verse 15

रचयामास तत्राशु स्वकलास्सकला अपि । वसंतोपि स्वप्रभावं चकार विविधं मदात्

ତାପରେ ସେ ସେଠାରେ ଶୀଘ୍ର ନିଜର ସମସ୍ତ କଳା (ଶକ୍ତି) ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ପ୍ରକାଶ କଲା। ଏବଂ ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇଥିବା ପରି ବସନ୍ତ ମଧ୍ୟ ନାନା ପ୍ରକାରେ ନିଜ ବିଶେଷ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଇଲା।

Verse 16

न बभूव मुनेश्चेतो विकृतं मुनिसत्तमाः । भ्रष्टो बभूव तद्गर्वो महेशानुग्रहेण ह

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେଇ ମୁନିଙ୍କ ଚିତ୍ତ ବିକୃତ ହେଲା ନାହିଁ; ମହେଶଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ତାଙ୍କ ଗର୍ବ ନଶିଗଲା।

Verse 17

शृणुतादरतस्तत्र कारणं शौनकादयः । ईश्वरानुग्रहेणात्र न प्रभावः स्मरस्य हि

ହେ ଶୌନକାଦି ଋଷିମାନେ, ସେଠାର କାରଣ ଆଦରରେ ଶୁଣ; ଏଠାରେ ଈଶ୍ୱର (ଶିବ)ଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରୁ ସ୍ମର (କାମ)ର ପ୍ରଭାବ ଥିଲା ନାହିଁ।

Verse 18

अत्रैव शम्भुनाऽकारि सुतपश्च स्मरारिणा । अत्रैव दग्धस्तेनाशु कामो मुनितपोपहः

ଏଠିଏ ସ୍ମରାରି ଶମ୍ଭୁ ଘୋର ତପ କରିଥିଲେ; ଏଠିଏ ମୁନିମାନଙ୍କ ତପକୁ ବିଘ୍ନ କରୁଥିବା କାମ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଦଗ୍ଧ ହେଲା।

Verse 19

कामजीवनहेतोर्हि रत्या संप्रार्थितैस्सुरैः । सम्प्रार्थित उवाचेदं शंकरो लोकशंकरः

କାମଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବନ ଦେବା ନିମିତ୍ତେ ରତି ଓ ଦେବଗଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ; ଲୋକକଲ୍ୟାଣକର ଶଙ୍କର ସେହି ପ୍ରାର୍ଥନାର ଉତ୍ତରରେ ଏହିପରି କହିଲେ।

Verse 20

कंचित्समयमासाद्य जीविष्यति सुराः स्मरः । परं त्विह स्मरोपायश्चरिष्यति न कश्चन

“ହେ ଦେବମାନେ! କିଛି ସମୟ ପରେ ସ୍ମର (କାମ) ପୁନଃ ଜୀବିତ ହେବ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଏବେ ତାହାକୁ ଜୀବନ୍ତ କରିବା ଉପାୟ କେହି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବେ ନାହିଁ।”

Verse 21

इह यावद्दृश्यते भूर्जनैः स्थित्वाऽमरास्सदा । कामबाणप्रभावोत्र न चलिष्यत्यसंशयम्

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଲୋକମାନେ ଦେଖିବେ ଏବଂ ଅମରମାନେ ସ୍ଥିର ରହିବେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ କାମବାଣର ପ୍ରଭାବ ଚାଲିବ ନାହିଁ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 22

इति शंभूक्तितः कामो मिथ्यात्मगतिकस्तदा । नारदे स जगामाशु दिवमिन्द्रसमीपतः

ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଏହି ବଚନରେ, ମିଥ୍ୟାସ୍ୱରୂପ ଗତି ଥିବା କାମ ସେତେବେଳେ ନାରଦଙ୍କ ପାଖରୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମୀପ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲା।

Verse 23

आचख्यौ सर्ववृत्तांतं प्रभावं च मुनेः स्मरः । तदाज्ञया ययौ स्थानं स्वकीयं स मधुप्रियः

ସ୍ମର (କାମ) ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଓ ମୁନିଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲା। ପରେ ସେହି ମୁନିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମଧୁପ୍ରିୟ ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲା।

Verse 24

विस्मितोभूत्सुराधीशः प्रशशंसाथ नारदम् । तद्वृत्तांतानभिज्ञो हि मोहितश्शिवमायया

ସୁରାଧୀଶ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ ଏବଂ ପରେ ନାରଦଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; କାରଣ ସେହି ଘଟଣାର ସତ୍ୟ ଗତି ଅଜାଣା ଥିବାରୁ ଶିବମାୟାରେ ମୋହିତ ଥିଲେ।

Verse 25

दुर्ज्ञेया शांभवी माया सर्वेषां प्राणिनामिह । भक्तं विनार्पितात्मानं तया संमोह्यते जगत्

ଏହି ଲୋକରେ ଶାମ୍ଭବୀ ମାୟା—ଶିବଶକ୍ତି—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଜ୍ଞେୟ। ଭକ୍ତି ବିନା ଓ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ ନଥିବାକୁ ସେହି ମାୟା ସମଗ୍ର ଜଗତ ସହ ମୋହିତ କରେ।

Verse 26

नारदोऽपि चिरं तस्थौ तत्रेशानुग्रहेण ह । पूर्णं मत्वा तपस्तत्स्वं विरराम ततो मुनिः

ଈଶାନ (ଭଗବାନ ଶିବ)ଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ନାରଦ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରହିଲେ। ପରେ ନିଜ ତପସ୍ୟା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ବୋଲି ଭାବି ସେ ମୁନି ତପରୁ ବିରତ ହେଲେ।

Verse 27

कामोप्यजेयं निजं मत्वा गर्वितोऽभून्मुनीश्वरः । वृथैव विगतज्ञानश्शिवमायाविमोहितः

କାମ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଅଜେୟ ଭାବି ଗର୍ବିତ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ତାହାର ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା, କାରଣ ସେ ଶିବମାୟାରେ ବିମୋହିତ ହେଲା।

Verse 28

धन्या धन्या महामाया शांभवी मुनिसत्तमाः । तद्गतिं न हि पश्यंति विष्णुब्रह्मादयोपि हि

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଇ ଶାମ୍ଭବୀ ମହାମାୟା ଧନ୍ୟ, ଧନ୍ୟ; କାରଣ ତାହାର ଗତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟରୀତିକୁ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 29

तया संमोहितोतीव नारदो मुनिसत्तमः । कैलासं प्रययौ शीघ्रं स्ववृत्तं गदितुं मदी

ତାହାଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୋହିତ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ନିଜ ଅନୁଭବର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ମୋତେ କହିବାକୁ ଶୀଘ୍ର କୈଲାସକୁ ଗଲେ।

Verse 30

रुद्रं नत्वाब्रवीत्सर्वं स्ववृत्तङ्गर्ववान्मुनिः । मत्वात्मानं महात्मानं स्वप्रभुञ्च स्मरञ्जयम्

ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ସେ ଗର୍ବିତ ମୁନି ନିଜ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିଲେ; ନିଜକୁ ମହାତ୍ମା ଭାବି, ନିଜ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ସ୍ମରି, ବିଜୟ ଚାହିଲେ।

Verse 31

तच्छ्रुत्वा शंकरः प्राह नारदं भक्तवत्सलः । स्वमायामोहितं हेत्वनभिज्ञं भ्रष्टचेतसम्

ତାହା ଶୁଣି ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଶଙ୍କର ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ—ଯିଏ ନିଜ ମାୟାରେ ମୋହିତ, ସତ୍ୟ କାରଣ ଅଜ୍ଞ, ଏବଂ ଯାହାର ଚେତନା ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା।

Verse 32

रुद्र उवाच । हे तात नारद प्राज्ञ धन्यस्त्वं शृणु मद्वचः । वाच्यमेवं न कुत्रापि हरेरग्रे विशेषतः

ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ତାତ ନାରଦ, ତୁମେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଓ ଧନ୍ୟ; ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଏହି ବିଷୟ କେଉଁଠିମଧ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବିଶେଷକରି ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କଦାପି ନୁହେଁ।

Verse 33

पृच्छमानोऽपि न ब्रूयाः स्ववृत्तं मे यदुक्तवान् । गोप्यं गोप्यं सर्वथा हि नैव वाच्यं कदाचन

କେହି ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ନିଜ ବିଷୟରେ ତୁମେ ମୋତେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା କହିବ ନାହିଁ। ଏହା ସର୍ବଥା ଗୁପ୍ତ; କେବେ ବି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 34

शास्म्यहं त्वां विशेषेण मम प्रियतमो भवान् । विष्णुभक्तो यतस्त्वं हि तद्भक्तोतीव मेऽनुगः

ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଶେଷଭାବେ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛି, କାରଣ ତୁମେ ମୋର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତ ହେବାରୁ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟଧିକ ଅନୁଗତ।

Verse 35

शास्तिस्मेत्थञ्च बहुशो रुद्रस्सूतिकरः प्रभुः । नारदो न हितं मेने शिवमायाविमोहितः

ଏଭଳି ସୃଷ୍ଟିକାରଣ ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ତାଡ଼ନା କଲେ। କିନ୍ତୁ ଶିବମାୟାରେ ବିମୋହିତ ନାରଦ ହିତକର କଥାକୁ ମାନିଲେ ନାହିଁ।

Verse 36

प्रबला भाविनी कर्म गतिर्ज्ञेया विचक्षणैः । न निवार्या जनैः कैश्चिदपीच्छा सैव शांकरी

ବିଚକ୍ଷଣମାନେ ଜାଣନ୍ତୁ—କର୍ମର ଗତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ଫଳଦାୟିନୀ। ତାହାକୁ କେହି ରୋକିପାରେ ନାହିଁ; ସେଇ ଅଜେୟ ଇଚ୍ଛା ହିଁ ଶାଙ୍କରୀ—ଶିବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବିଧାନ।

Verse 37

ततस्स मुनिवर्यो हि ब्रह्मलोकं जगाम ह । विधिं नत्वाऽब्रवीत्कामजयं स्वस्य तपोबलात्

ତାପରେ ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଗଲେ। ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ—ମୋର ତପୋବଳରେ ମୁଁ କାମକୁ ଜୟ କରିଛି।

Verse 38

तदाकर्ण्य विधिस्सोथ स्मृत्वा शम्भुपदाम्बुजम् । ज्ञात्वा सर्वं कारणं तन्निषिषेध सुतं तदा

ଏହା ଶୁଣି ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କଲେ। ସର୍ବର ସତ୍ୟ କାରଣ ଜାଣି ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପୁତ୍ରକୁ ସେହି କର୍ମରୁ ନିବାରଣ କଲେ।

Verse 39

मेने हितन्न विध्युक्तं नारदो ज्ञानिसत्तमः । शिवमायामोहितश्च रूढचित्तमदांकुरः

ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ଯାହା ପ୍ରକୃତରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନରେ ବିଧିତ ନ ଥିଲା, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ହିତକର ଭାବିଲେ; କାରଣ ଶିବମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତରେ ମଦର ଅଙ୍କୁର ଦୃଢ଼ ହୋଇଥିଲା।

Verse 40

शिवेच्छा यादृशी लोके भवत्येव हि सा तदा । तदधीनं जगत्सर्वं वचस्तंत्यांत स्थितं यतः

ଲୋକରେ ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଯେପରି ହୁଏ, ସେପରି ହିଁ ତେବେ ଘଟେ। କାରଣ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ତାଙ୍କ ଅଧୀନ; ତାଙ୍କ ଶାସନ-ବଚନର ତନ୍ତୁର ଶେଷରେ ଏହା ସ୍ଥିତ।

Verse 41

नारदोऽथ ययौ शीघ्रं विष्णुलोकं विनष्टधीः । मदांकुरमना वृत्तं गदितुं स्वं तदग्रतः

ତାପରେ ବିବେକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ନାରଦ ଶୀଘ୍ରେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଗଲେ। ମଦର ଅଙ୍କୁରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ନେଇ ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିବାକୁ ଚାହିଲେ।

Verse 42

आगच्छंतं मुनिन्दृष्ट्वा नारदं विष्णुरादरात् । उत्थित्वाग्रे गतोऽरं तं शिश्लेषज्ञातहेतुकः

ଆସୁଥିବା ମୁନି ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଷ୍ଣୁ ଆଦରରେ ଉଠି ସାମ୍ନାକୁ ଯାଇ ସ୍ୱାଗତ କଲେ ଏବଂ ଆଗମନର କାରଣ ନ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।

Verse 43

स्वासने समुपावेश्य स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । हरिः प्राह वचस्तथ्यं नारदं मदनाशनम्

ମଦନନାଶକ ନାରଦଙ୍କୁ ନିଜ ଆସନରେ ବସାଇ, ହରି ଶିବପାଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ନାରଦଙ୍କୁ ସତ୍ୟବଚନ କହିଲେ।

Verse 44

विष्णुरुवाच । कुत आगम्यते तात किमर्थमिह चागतः । धन्यस्त्वं मुनिशार्दूल तीर्थोऽहं तु तवागमात्

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—“ତାତ, ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? କେଉଁ କାରଣରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ; ତୁମ ଆଗମନରେ ଏହି ସ୍ଥାନ ମୋ ପାଇଁ ତୀର୍ଥ ହେଲା।”

Verse 45

विष्णुवाक्यमिति श्रुत्वा नारदो गर्वितो मुनिः । स्ववृत्तं सर्वमाचष्ट समदं मदमोहितः

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଗର୍ବରେ ଫୁଲିଥିବା ମୁନି ନାରଦ, ମଦ ଓ ଅହଂକାରରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ନିଜ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିଲେ।

Verse 46

श्रुत्वा मुनिवचो विष्णुस्समदं कारणं ततः । ज्ञातवानखिलं स्मृत्वा शिवपादाम्बुजं हृदि

ମୁନିଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ବିଷ୍ଣୁ ସେହି ମଦର ସତ୍ୟ କାରଣ ବୁଝିଲେ; ହୃଦୟରେ ଶିବପାଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଲେ।

Verse 47

तुष्टाव गिरिशं भक्त्या शिवात्मा शैवराड् हरिः । सांजलिर्विसुधीर्नम्रमस्तकः परमेश्वरम्

ଶିବଭାବରେ ଲୀନ ଓ ଶୈବଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ହରି ଭକ୍ତିରେ ଗିରୀଶଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିରେ ଅଞ୍ଜଳି ଧରି, ମସ୍ତକ ନମାଇ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ।

Verse 48

विष्णुरुवाच । देवदेव महादेव प्रसीद परमेश्वर । धन्यस्त्वं शिव धन्या ते माया सर्व विमोहिनी

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ମହାଦେବ, ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ। ହେ ଶିବ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ; ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋହିତ କରୁଥିବା ତୁମ ମାୟା ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟ।

Verse 49

इत्यादि स स्तुतिं कृत्वा शिवस्य परमात्मनः । निमील्य नयने ध्यात्वा विरराम पदाम्बुजम्

ଏପରି ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରି, ସେ ଚକ୍ଷୁ ନିମିଳି ଧ୍ୟାନ କଲା; ପରେ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ରହିଲା।

Verse 50

यत्कर्तव्यं शंकरस्य स ज्ञात्वा विश्वपालकः । शिवशासनतः प्राह हृदाथ मुनिसत्तमम्

ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଜାଣି, ବିଶ୍ୱପାଳକ (ବିଷ୍ଣୁ) ଶିବାଜ୍ଞାନୁସାରେ ହୃଦୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 51

विष्णुरुवाच । धन्यस्त्वं मुनिशार्दूल तपोनिधिरुदारधीः । भक्तित्रिकं न यस्यास्ति काममोहादयो मुने

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ; ତପସ୍ୟାର ନିଧି ଏବଂ ଉଦାର ବୁଦ୍ଧିର ଧାରକ। ହେ ମୁନେ, ଯାହାରେ ତ୍ରିବିଧ ଭକ୍ତି ନାହିଁ, ତାହାରେ କାମ, ମୋହ ଆଦି ନିଶ୍ଚୟ ଜନ୍ମେ।

Verse 52

विकारास्तस्य सद्यो वै भवंत्यखिलदुःखदाः । नैष्ठिको ब्रह्मचारी त्वं ज्ञानवैराग्यवान्सदा

ତାହାରେ ବିକାର ତୁରନ୍ତ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଦାତା ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ନୈଷ୍ଠିକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ—ସଦା ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟଯୁକ୍ତ।

Verse 53

कथं कामविकारी स्या जन्मना विकृतस्सुधीः । इत्याद्युक्तं वचो भूरि श्रुत्वा स मुनिसत्तमः

“କାମବିକାରରେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ କିପରି ବିକୃତ ହେବ? ଜନ୍ମଦ୍ୱାରା କିପରି ବିକଳ ହେବ?”—ଏପରି ଅନେକ କଥା ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣି ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାବଧାନରେ ଶୁଣିଲେ।

Verse 54

विजहास हृदा नत्वा प्रत्युवाच वचो हरिम् । नारद उवाच । किं प्रभावः स्मरः स्वामिन्कृपा यद्यस्ति ते मयि

ହୃଦୟରୁ ପ୍ରଣାମ କରି ହସି ସେ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ। ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ସ୍ୱାମୀ, ଯଦି ମୋପରେ ଆପଣଙ୍କ କୃପା ଥାଏ, ତେବେ କହନ୍ତୁ, ସ୍ମର (କାମଦେବ)ଙ୍କ ପ୍ରଭାବ କ’ଣ?

Verse 55

इत्युक्त्वा हरिमानम्य ययौ यादृच्छिको मुनिः

ଏପରି କହି ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ମୁନି ଭକ୍ତିସହିତ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।