विष्णु-ब्रह्म-विवाद-वर्णनम् (Description of the Viṣṇu–Brahmā Dispute and Brahmā’s Confusion)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । सुप्ते नारायणे देवे नाभौ पंकजमुत्तमम् । आविर्बभूव सहसा बहव संकरेच्छया

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଥିଲେ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କ ନାଭିରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ପଦ୍ମ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 2

अनंतयष्टिकायुक्तं कर्णिकारसमप्रभम् । अनंतयोजनायाममनंतोच्छ्रायसंयुतम्

ଏହା ଅନନ୍ତ ଦଣ୍ଡଯୁକ୍ତ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ପୁଷ୍ପ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ଅନନ୍ତ ଯୋଜନ ବ୍ୟାପୀ ଲମ୍ବା ଓ ଉଚ୍ଚ ଥିଲା।

Verse 3

कोटिसूर्यप्रतीकाशं सुंदर वचसंयुतम् । अत्यद्भुतं महारम्यं दर्शनीयमनुत्तमम्

ଏହା କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପରି ପ୍ରଭାଶାଳୀ, ସୁନ୍ଦର ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ત, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଅତୁଳନୀୟ ରମଣୀୟ ଥିଲା।

Verse 4

कृत्वा यत्नं पूर्ववत्स शंकरः परमेश्वरः । दक्षिणांगान्निजान्मां कैसाशीश्शंभुरजीजनत्

ତାପରେ ପରମେଶ୍ୱର ଶଙ୍କର ପୂର୍ବବତ୍ ପ୍ରୟାସ କରି ନିଜ ଦକ୍ଷିଣାଙ୍ଗରୁ ମୋତେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; କୈଳାସେଶ ଶମ୍ଭୁ ମୋତେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 6

एष पद्मात्ततो जज्ञे पुत्रोऽहं हेमगर्भकः । चतुर्मुखो रक्तवर्णस्त्रिपुड्रांकितमस्तकः

ତାପରେ ସେହି ପଦ୍ମରୁ ମୁଁ ପୁତ୍ରରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲି—ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ। ମୋର ଚାରି ମୁଖ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ମସ୍ତକରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର—ଶିବଭକ୍ତିର ଚିହ୍ନ—ଅଙ୍କିତ ଥିଲା।

Verse 7

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसं हितायां प्रथमखंडे विष्णुब्रह्मविवादवर्णनोनाम सप्तमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ପ୍ରଥମଖଣ୍ଡରେ ‘ବିଷ୍ଣୁ-ବ୍ରହ୍ମ ବିବାଦବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 8

कोहं वा कुत आयातः किं कार्य तु मदीयकम् । कस्य पुत्रोऽहमुत्पन्नः केनैव निर्मितोऽधुना

ମୁଁ କିଏ, ଏବଂ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? ମୁଁ କାହାର ପୁତ୍ର ହୋଇ ଜନ୍ମିଛି, ଏବଂ ଏମାତ୍ରେ ମୋତେ କିଏ ନିର୍ମାଣ କଲା?

Verse 9

इति संशयमापन्नं बुद्धिर्मां समपद्यत । किमर्थं मोहमायामि तज्ज्ञानं सुकरं खलु

ଏପରି ମୋର ବୁଦ୍ଧି ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ିଗଲା ଏବଂ ମନେ ଏହି ଚିନ୍ତା ଉଠିଲା—“ମୁଁ କାହିଁକି ମୋହରେ ପଡ଼ୁଛି? ନିଶ୍ଚୟ ତତ୍ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ ସୁଲଭ।”

Verse 10

एतत्कमलपुष्पस्य पत्रारोहस्थलं ह्यधः । मत्कर्ता च स वै तत्र भविष्यति न संशयः

“ଏହି କମଳପୁଷ୍ପର ତଳେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାହାର ପତ୍ର/ପାଖୁଡ଼ିର ମୂଳସ୍ଥାନ, ସେଠାରେ ମୋର କର୍ତ୍ତା (ସୃଷ୍ଟା) ନିଶ୍ଚୟ ଉଦ୍ଭବିବେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।”

Verse 11

इति बुद्धिं समास्थाय कमलादवरोहयन् । नाले नालेगतस्तत्र वर्षाणां शतकं मुने

ଏପରି ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚିତ କରି ସେ କମଳରୁ ତଳକୁ ଅବରୋହଣ କଲା। ହେ ମୁନି! ନାଳରେ ନାଳରେ (ଖଣ୍ଡେ ଖଣ୍ଡେ) ଗତି କରି ସେଠାରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତବର୍ଷ କାଟିଲା।

Verse 12

न लब्धं तु मया तत्र कमलस्थानमुत्तमम् । संशयं च पुनः प्राप्तः कमले गन्तुमुत्सुकः

କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ମୋତେ ସେ ପରମ ଉତ୍ତମ କମଳ-ସ୍ଥାନ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ପୁନଃ ମୋ ମନେ ସନ୍ଦେହ ଉଠିଲା ଏବଂ ମୁଁ କମଳକୁ ଫେରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲି।

Verse 13

आरुरोहाथ कमलं नालमार्गेण वै मुने । कुड्मलं कमलस्याथ लब्धवान्न विमोहिताः

ହେ ମୁନେ, ସେତେବେଳେ ସେ ନାଳର ପଥ ଦ୍ୱାରା କମଳ ଉପରେ ଆରୋହଣ କଲା; ପରେ କମଳର କୁଡ୍ମଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ତଥାପି ସେ ମୋହିତ ହେଲା ନାହିଁ।

Verse 14

नालमार्गेण भ्रमतो गतं वर्षशतं पुनः । क्षणमात्र तदा तत्र ततस्तिष्ठन्विमोहितः

ସେହି ନଳମାର୍ଗରେ ପୁନଃପୁନଃ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ତାହାର ସହିତ ଶତବର୍ଷ କଟିଗଲା। ପରେ ସେ ତଥା କ୍ଷଣମାତ୍ର ଦାଁଡ଼ି ରହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋହିତ ହେଲା।

Verse 15

तदा वाणी समुत्पन्ना तपेति परमा शुभा । शिवेच्छया परा व्योम्नो मोहविध्वंसिनी मुने

ତେବେ ପରମ ଶୁଭ ଦିବ୍ୟବାଣୀ ଉଦ୍ଭବିଲା—“ତପ କର।” ଶିବେଚ୍ଛାରେ ସେହି ବାଣୀ ପରମ ବ୍ୟୋମରୁ ନିର୍ଗତ ହୋଇ, ହେ ମୁନେ, ମୋହକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଲା।

Verse 16

तच्छ्रुत्वा व्योमवचनं द्वादशाब्दं प्रयत्नतः । पुनस्तप्तं तपो घोरं द्रष्टुं स्वजनकं तदा

ସେହି ଆକାଶବାଣୀ ଶୁଣି ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ କଲା। ପରେ ନିଜ ଜନକ-କାରଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ସେ ପୁନଃ ଘୋର ତପ କଲା।

Verse 17

तदा हि भगवान्विष्णुश्चतुर्बाहुस्सुलोचनः । मय्येवानुग्रहं कर्तुं द्रुतमाविर्बभूव ह

ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ—ଚତୁର୍ବାହୁ ଓ ସୁଲୋଚନ—ମୋ ପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 18

शंखचक्रायुधकरो गदापद्मधरः परः । घनश्यामलसर्वांगः पीताम्बरधरः परः

ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଶଙ୍ଖ ଓ ଚକ୍ର ଆୟୁଧ ଥିଲା, ଏବଂ ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସର୍ବାଙ୍ଗ ଘନଶ୍ୟାମ ଥିଲା ଓ ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ ପରମ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।

Verse 19

मुकुटादिमहाभूषः प्रसन्नमुखपंकजः । कोटिकंदर्पसंकाशस्सन्दष्टो मोहितेन सः

ମୁକୁଟ ଆଦି ମହାଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ, ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ଦୀପ୍ତ ପଦ୍ମମୁଖ, କୋଟି କାମଦେବ ସଦୃଶ ଶୋଭାମୟ—ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦର୍ଶକ ବିସ୍ମୟ-ମୋହରେ ଆବୃତ ହେଲା।

Verse 20

तद्दृष्ट्वा सुन्दरं रूपं विस्मयं परमं गतः । कालाभं कांचनाभं च सर्वात्मानं चतुर्भुजम्

ସେହି ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଦେଖି ସେ ପରମ ବିସ୍ମୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା—ଚତୁର୍ଭୁଜ, କାଳାଭ (ଶ୍ୟାମ) ଓ କାଞ୍ଚନାଭ (ସୁବର୍ଣ୍ଣଦୀପ୍ତ), ସର୍ବାତ୍ମା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି।

Verse 21

तथाभूतमहं दृष्ट्वा सदसन्मयमात्मना । नारायणं महाबाहु हर्षितो ह्यभवं तदा

ହେ ମହାବାହୋ! ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଆତ୍ମାରେ ତାଙ୍କୁ ସତ୍-ଅସତ୍ ଉଭୟର ସାରରୂପେ ଅନୁଭବ କରି, ମୁଁ ସେତେବେଳେ ହର୍ଷରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲି।

Verse 22

मायया मोहितश्शम्भोस्तदा लीलात्मनः प्रभोः । अविज्ञाय स्वजनकं तमवोचं प्रहर्षितः

ସେତେବେଳେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ଲୀଳାସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଜ ଜନକ ବୋଲି ନ ଚିହ୍ନି, ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲି।

Verse 23

ब्रह्मोवाच । कस्त्वं वदेति हस्तेन समुत्थाप्य सनातनम् । तदा हस्तप्रहारेण तीव्रेण सुदृढेन तु

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ତୁମେ କିଏ?” ଏହିପରି କହି ସେ ସନାତନଙ୍କ ଉପରେ ହାତ ଉଠାଇଲେ; ପରେ ତୀବ୍ର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ହସ୍ତପ୍ରହାରରେ ଆଘାତ କଲେ।

Verse 24

प्रबुद्ध्योत्थाय शयनात्समासीनः क्षणं वशी । ददर्श निद्राविक्लिन्ननीरजामललोचनः

ସେ ଜାଗି ଶୟନରୁ ଉଠି କ୍ଷଣମାତ୍ର ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ବସିଲେ। ନିଦ୍ରାରେ ଅଳ୍ପ ଭିଜା, ପଦ୍ମସଦୃଶ ନିର୍ମଳ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ସେ ଚାରିଦିଗ ଦେଖିଲେ।

Verse 25

मामत्र संस्थितं भासाध्यासितो भगवान्हरिः । आह चोत्थाय ब्रह्माणं हसन्मां मधुरं सकृत्

ମୁଁ ସେଠାରେ ବସିଥିବାବେଳେ ଭସ୍ମବିଭୂଷିତ ଭଗବାନ୍ ହରି ଉଠି, ହସିହସି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଓ ମୋତେ ଏକବାର ମଧୁର ବଚନ କହିଲେ।

Verse 26

विष्णुरुवाच । स्वागतं स्वागतं वत्स पितामह महाद्युते । निर्भयो भव दास्येऽहं सर्वान्कामान्न संशयः

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—“ସ୍ୱାଗତ, ସ୍ୱାଗତ, ବତ୍ସ! ହେ ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ ପିତାମହ, ନିର୍ଭୟ ହୁଅ। ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ କାମନା ଦେବି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।”

Verse 27

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स्मितपूर्वं सुरर्षभः । रजसा बद्धवैरश्च तमवोचं जनार्दनम्

ତାହାର ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ଦେବମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଣେ ପ୍ରଥମେ ମୃଦୁ ହସିଲେ; ପରେ ରଜୋଗୁଣରେ ବନ୍ଧା ବୈରଭାବ ନେଇ ଜନାର୍ଦନ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 28

ब्रह्मोवाच । भाषसे वत्स वत्सेति सर्वसंहारकारणम् । मामिहाति स्मितं कृत्वा गुरुश्शिष्यमिवानघ

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ନିର୍ମଳ! ହେ ସର୍ବସଂହାରର କାରଣ! ତୁମେ ଏଠାରେ ମୋତେ ‘ବତ୍ସ, ବତ୍ସ’ ବୋଲି କହୁଛ, ଏବଂ ହସିମୁଖେ ଏମିତି ନିକଟକୁ ଆସୁଛ ଯେନେ ତୁମେ ଗୁରୁ ଓ ମୁଁ ଶିଷ୍ୟ।

Verse 29

कर्तारं जगतां साक्षात्प्रकृतेश्च प्रवर्तकम् । सनातनमजं विष्णुं विरिंचिं विष्णुसंभवम्

ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜଗତମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତା ଓ ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ—ସନାତନ, ଅଜ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ବିରିଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା) ମଧ୍ୟ।

Verse 30

विश्वात्मानं विधातारं धातारम्पंकजेक्षणम् । किमर्थं भाषसे मोहाद्वक्तुमर्हसि सत्वरम्

ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ବିଧାତା-ଧାତା, ପଦ୍ମନୟନ ପ୍ରଭୁ ବିଷୟରେ ତୁମେ ମୋହବଶେ କାହିଁକି ଏପରି କହୁଛ? ଶୀଘ୍ର ସତ୍ୟବାକ୍ୟ କହିବା ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।

Verse 31

वेदो मां वक्ति नियमात्स्वयंभुवमजं विभुम् । पितामहं स्वराजं च परमेष्ठिनमुत्तमम्

ବେଦ ନିଜ ନିୟମାନୁସାରେ ମୋତେ ସ୍ୱୟଂଭୂ, ଅଜ, ବିଭୁ—ପିତାମହ, ସ୍ୱରାଜ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ପରମେଷ୍ଠୀ—ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ।

Verse 32

इत्याकर्ण्य हरिर्वाक्यं मम क्रुद्धो रमापतिः । सोऽपि मामाह जाने त्वां कर्तारमिति लोकतः

ମୋର ଏହି କଥା ଶୁଣି ହରି—ରମାପତି—କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ସେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ କହିଲେ: ‘ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧି ଅନୁସାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କର୍ତ୍ତା ବୋଲି ଜାଣେ।’

Verse 33

विष्णुरुवाच । कर्तुं धर्त्तुं भवानंगादवतीर्णो ममाव्ययात् । विस्मृतोऽसि जगन्नाथं नारायणमनामयम्

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—କରିବା ଓ ଧାରଣ କରିବା ପାଇଁ ତୁମେ ମୋର ଅବ୍ୟୟ ଅଙ୍ଗରୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଜଗନ୍ନାଥ, ନିରାମୟ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଭୁଲିଗଲ।

Verse 34

पुरुषं परमात्मानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् । विष्णुमच्युतमीशानं विश्वस्य प्रभवोद्भवम्

ମୁଁ ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ—ଯିଏ ସର୍ବତ୍ର ଆହୂତ ଓ ମହାସ୍ତୁତ; ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ, ଅଚ୍ୟୁତ ଓ ଈଶାନ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଏବଂ ଯାହାଠାରୁ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଭବିତ ଓ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ।

Verse 35

नारायणं महाबाहुं सर्वव्याप कमीश्वरम् । मन्नाभिपद्मतस्त्वं हि प्रसूतो नात्र संशयः

ହେ ମହାବାହୁ ନାରାୟଣ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଈଶ୍ୱର! ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ନାଭିପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମିତ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 36

तवापराधो नास्त्यत्र त्वयि मायाकृतं मम । शृणु सत्यं चतुर्वक्त्र सर्वदेवेश्वरो ह्यहम्

ଏଥିରେ ତୁମର କୌଣସି ଅପରାଧ ନାହିଁ; ମୋ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛ। ହେ ଚତୁର୍ମୁଖ, ସତ୍ୟ ଶୁଣ—ମୁଁ ହିଁ ସର୍ବଦେବେଶ୍ୱର।

Verse 37

कर्ता हर्ता च भर्ता च न मयास्तिसमो विभुः । अहमेव परं ब्रह्म परं तत्त्वं पितामह

ମୁଁ ହିଁ କର୍ତ୍ତା, ହର୍ତ୍ତା ଓ ଭର୍ତ୍ତା; ମୋ ସମାନ କୌଣସି ବିଭୁ ନାହିଁ। ହେ ପିତାମହ, ମୁଁ ହିଁ ପରବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ।

Verse 38

अहमेव परं ज्योतिः परमात्मा त्वहं विभुः । अद्य दृष्टं श्रुतं सर्वं जगत्यस्मिंश्चराचरम्

ମୁଁ ହିଁ ପରମ ଜ୍ୟୋତି; ମୁଁ ହିଁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମାତ୍ମା, ପ୍ରଭୁ ଶିବ। ଆଜି ଯାହା ଦେଖା-ଶୁଣା ହେଲା—ଏହି ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ—ମୋ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 39

तत्तद्विद्धि चतुर्वक्त्र सर्वं मन्मयमित्यथ । मया सृष्टं पुरा व्यक्तं चतुर्विंशतितत्त्वकम्

ହେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା, ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣ—ଏ ସବୁ ମନ୍ମୟ, ମୋଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ। ପୂର୍ବେ ମୁଁ ହିଁ ଚବିଶ ତତ୍ତ୍ୱଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରକଟ କରିଥିଲି।

Verse 40

नित्यं तेष्वणवो बद्धास्सृष्टक्रोधभयादयः । प्रभावाच्च भवानंगान्यनेकानीह लीलया

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଣୁଜୀବ ନିତ୍ୟ ବଦ୍ଧ ରହନ୍ତି—ସୃଷ୍ଟ କ୍ରୋଧ, ଭୟ ଆଦି ପାଶରେ। ଏବଂ ହେ ଦେବ, ନିଜ ପ୍ରଭାବରେ ଆପଣ ଏଠାରେ ଲୀଳାମାତ୍ର ଅନେକ ଅଙ୍ଗ-ରୂପ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି।

Verse 41

सृष्टा बुद्धिर्मया तस्यामहंकारस्त्रिधा ततः । तन्मात्रं पंकजं तस्मान्मनोदेहेन्द्रियाणि च

ତାହାରୁ ମୁଁ ବୁଦ୍ଧିକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲି; ପରେ ସେଠାରୁ ତ୍ରିବିଧ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାହାରୁ ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ‘ପଦ୍ମ’ (କମଳଜ ତତ୍ତ୍ୱ) ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଏବଂ ସେଠାରୁ ମନ, ଦେହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 42

आकाशादीनि भूतानि भौतिकानि च लीलया । इति बुद्ध्वा प्रजानाथ शरणं व्रज मे विधे

ଆକାଶ ଆଦି ଭୂତମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ବସ୍ତୁ ଲୀଳାମାତ୍ରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଏହା ବୁଝି, ହେ ପ୍ରଜାନାଥ, ହେ ବିଧାତା, ମୋର ଶରଣକୁ ଆସ।

Verse 43

अहं त्वां सर्वदुःखेभ्यो रक्षिष्यामि न संशयः । ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मा क्रोधसमन्वितः । को वा त्वमिति संभर्त्स्माब्रुवं मायाविमोहितः

“ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷା କରିବି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ତାକୁ ତିରସ୍କାର କରି “ତୁମେ କିଏ?” ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 44

किमर्थं भाषसे भूरि वह्वनर्थकरं वचः । नेश्वरस्त्वं परब्रह्म कश्चित्कर्ता भवेत्तव

ତୁମେ କାହିଁକି ଏତେ ଅଧିକ ଭାବେ ଅନେକ ଅନର୍ଥକାରୀ ବଚନ କହୁଛ? ହେ ପରବ୍ରହ୍ମ! ତୁମେ ଈଶ୍ୱର ନୁହ; ତେବେ ତୁମ ଉପରେ କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା ନିୟନ୍ତା କେହି କିପରି ହେବ?

Verse 45

मायया मोहितश्चाहं युद्धं चक्रे सुदारुणम् । हरिणा तेन वै सार्द्धं शंकरस्य महाप्रभोः

ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲି—ସେହି ହରିଙ୍କ ସହିତ—ମହାପ୍ରଭୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ବିରୋଧରେ।

Verse 46

एवं मम हरेश्चासीत्संगरो रोमहर्षणः । प्रलयार्णवमध्ये तु रजसा बद्धवैरयोः

ଏପରି ମୋ ଓ ହରିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରୋମହର୍ଷକ ସଂଗ୍ରାମ ହେଲା—ପ୍ରଳୟ-ସମୁଦ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ—ଯେଉଁଠାରେ ରଜୋଗୁଣର ବଳରେ ଆମେ ଉଭୟ ପରସ୍ପର ବୈରରେ ବନ୍ଧିତ ଥିଲୁ।

Verse 47

एतस्मिन्नंतरे लिंगमभवच्चावयोः पुरः । विवादशमनार्थं हि प्रबोधार्थं तथाऽऽवयोः

ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହେଲା—ବିବାଦ ଶମନ କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ ଆମ ଉଭୟଙ୍କୁ ସତ୍ୟବୋଧ ଜଗାଇବା ପାଇଁ।

Verse 48

ज्लामालासहस्राढ्यं कालानलशतोपमम् । क्षयवृद्धि विनिर्मुक्तमादिमध्यांतवर्जितम्

ତାହା ସହସ୍ର ଜ୍ୱାଲାମାଳାରେ ଶୋଭିତ, କାଳର ପ୍ରଳୟାଗ୍ନିର ଶତ ଅଗ୍ନି ସମାନ; କ୍ଷୟ-ବୃଦ୍ଧିରୁ ମୁକ୍ତ, ଆଦି-ମଧ୍ୟ-ଅନ୍ତ ବିହୀନ।

Verse 49

अनौपम्यमनिर्देश्यमव्यक्तं विश्वसंभवम् । तस्य ज्वालासहस्रेण मोहितो भगवान्हरिः

ତାହା ଅନୁପମ, ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱୋତ୍ପତ୍ତିର ମୂଳ; ତାହାର ସହସ୍ର ଜ୍ୱାଲାରେ ଭଗବାନ୍ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ମଧ୍ୟ ମୋହିତ ହେଲେ।

Verse 50

मोहितं चाह मामत्र किमर्थं स्पर्द्धसेऽधुना । आगतस्तु तृतीयोऽत्र तिष्ठतां युद्धमावयोः

ତାପରେ ସେ ମୋତେ ଏଠାରେ କହିଲେ—“ମୋହିତ ହୋଇ ଏବେ କାହିଁକି ସ୍ପର୍ଧା କରୁଛ? ଏଠାରେ ତୃତୀୟ ଜଣେ ଆସିଛନ୍ତି; ସେ ରହୁନ୍ତୁ—ଏବେ ଯୁଦ୍ଧ ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହେଉ।”

Verse 51

कुत एवात्र संभूतः परीक्षावो ऽग्निसंभवम् । अधो गमिष्याम्यनलस्तंभस्यानुपमस्य च

ଏଠାରେ ଏହି ଅଗ୍ନିଜନ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଏହି ଅନୁପମ ଜ୍ୱାଲାସ୍ତମ୍ଭର ସୀମା ଜାଣିବାକୁ ମୁଁ ତଳକୁ ଯିବି।

Verse 52

परीक्षार्थं प्रजानाथ तस्य वै वायुवेगतः । भवानूर्द्ध्वं प्रयत्नेन गंतुमर्हति सत्वरम्

ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ସେହି ପ୍ରକଟତାର ସତ୍ୟତା ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଆପଣ ବାୟୁବେଗରେ, ପ୍ରୟାସପୂର୍ବକ, ଶୀଘ୍ର ଉପରକୁ ଯିବା ଉଚିତ।

Verse 53

ब्रह्मोवाच । एवं व्याहृत्य विश्वात्मा स्वरूपमकरोत्तदा । वाराहमहप्याशु हंसत्वं प्राप्तवान्मुने

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ଏଭଳି କହି ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ସେତେବେଳେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ—ବରାହରୂପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ହେ ମୁନି, ଶୀଘ୍ର ହଂସତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲି।”

Verse 54

तदा प्रभृति मामाहुर्हंसहंसो विराडिति । हंसहंसेति यो ब्रूयात्स हंसोऽथ भविष्यति

ସେତେବେଳୁ ଲୋକେ ମୋତେ “ହଂସ-ହଂସ” ଓ “ବିରାଟ୍” ବୋଲି କହିଲେ। ଯେ “ହଂସ-ହଂସ” ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ମନନ କରେ, ସେ ଶିବାନୁଗ୍ରହରେ ନିଶ୍ଚୟ ହଂସ—ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମୁକ୍ତ—ହୋଇଯାଏ।

Verse 55

सुश्वे ह्यनलप्रख्यो विश्वतः पक्षसंयुतः । मनोनिलजवो भूत्वा गत्वोर्द्ध्वं चोर्द्ध्वतः पुरा

ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ; ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପକ୍ଷଯୁକ୍ତ। ମନ ଓ ପବନର ବେଗ ସମ ଦ୍ରୁତ ହୋଇ, ପୁରାକାଳରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠିଲେ—ଉଚ୍ଚ ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିରନ୍ତର ଆରୋହଣ କଲେ।

Verse 56

नारायणोऽपि विश्वात्मा सुश्वेतो ह्यभवत्तदा । दश योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्

ତେବେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେ ବିରାଟ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ—ଦଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଶତ ଯୋଜନ ଆୟତ।

Verse 57

मेरुपर्वतवर्ष्माणं गौरतीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणम् । कालादित्यसमाभासं दीर्घघोणं महास्वनम्

ତାଙ୍କ ଦେହ ମେରୁ ପର୍ବତ ସଦୃଶ ବିଶାଳ; ସେ ଗୌରବର୍ଣ୍ଣ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯୁକ୍ତ। ପ୍ରଳୟକାଳୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ, ଦୀର୍ଘ ଘୋଣ ଓ ମହାଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନାଯୁକ୍ତ ଥିଲେ।

Verse 58

ह्रस्वपादं विचित्रांगं जैत्रं दृढमनौपमम् । वाराहाकारमास्थाय गतवांस्तदधौ जवात्

ହ୍ରସ୍ୱପାଦ, ବିଚିତ୍ରାଙ୍ଗ, ଜୟଶୀଳ, ଦୃଢ଼ ଓ ଅନୁପମ—ଏମିତି ବରାହାକାର ଧାରଣ କରି ସେ ଶୀଘ୍ର ତାହାର ତଳକୁ (ପାତାଳ ଗଭୀରତାକୁ) ଗଲା।

Verse 59

एवम्बर्षसहस्रं च चरन्विष्णुरधो गतः । तथाप्रभृति लोकेषु श्वेतवाराहसंज्ञकः

ଏଭଳି ବିଷ୍ଣୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଚାଲି ତଳକୁ ଗଲେ। ସେହି ଦିନଠାରୁ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ଶ୍ୱେତବରାହ’ ନାମରେ ଜାଣିଲେ।

Verse 60

कल्पो बभूव देवर्षे नराणां कालसंज्ञकः । बभ्राम बहुधा विष्णुः प्रभविष्णुरधोगतः

ହେ ଦେବର୍ଷି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘କାଳ’ ନାମକ କଳ୍ପ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସେହି କଳ୍ପରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ବହୁପ୍ରକାରେ ଭ୍ରମଣ କରି ଅଧୋଲୋକକୁ ଅବତରିଲେ।

Verse 61

नापश्यदल्पमप्यस्य मूलं लिंगस्य सूकरः । तावत्कालं गतश्चोर्द्ध्वमहमप्यरिसूदन

ବରାହରୂପେ ସେ ଲିଙ୍ଗର ମୂଳର ଅଳ୍ପମାତ୍ର ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିଲା ନାହିଁ। ଏବଂ ସେହି ଦୀର୍ଘ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହେ ଅରିସୂଦନ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଶିଖର ଖୋଜି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଗଲି।

Verse 62

सत्वरं सर्वयत्नेन तस्यान्तं ज्ञातुमिच्छया । श्रान्तो न दृष्ट्वा तस्यांतमहं कालादधोगतः

ତାହାର ସୀମା ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ମୁଁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ କଲି। କିନ୍ତୁ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅନ୍ତ ଦେଖିଲି ନାହିଁ; ଦୀର୍ଘ କାଳ ପରେ ମୁଁ ଅଧୋମୁଖେ ଅବତରିଲି।

Verse 63

तथैव भगवान्विष्णुश्चांतं कमललोचनः । सर्वदेवनिभस्तूर्णमुत्थितस्स महावपुः

ସେହିପରି ଶାନ୍ତ, କମଳଲୋଚନ, ସର୍ବଦେବସମ ତେଜସ୍ବୀ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ମହାବପୁ ସହ ଶୀଘ୍ର ଉଠିଲେ।

Verse 64

समागतो मया सार्द्धं प्रणिपत्य भवं मुहुः । मायया मोहितश्शंभोस्तस्थौ संविग्नमानसः

ସେ ମୋ ସହ ଆସି, ଭବ (ଭଗବାନ ଶିବ)ଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କରି, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ମନରେ ସେଠି ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ।

Verse 65

पृष्ठतः पार्श्वतश्चैव ह्यग्रतः परमेश्वरम् । प्रणिपत्य मया सार्द्धं सस्मार किमिदं त्विति

ପଛରୁ, ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଓ ସାମ୍ନାରୁ—ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମୋ ସହ ପ୍ରଣାମ କରି ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ: “ଏହା ସତ୍ୟରେ କ’ଣ?”

Verse 66

अनिर्देश्यं च तद्रूपमनाम कर्मवर्जितम् । अलिंगं लिंगतां प्राप्तं ध्यानमार्गेप्यगोचरम्

ସେହି ତତ୍ତ୍ୱର ରୂପ ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ; ତାହା ନାମାତୀତ ଓ କର୍ମସ୍ପର୍ଶରହିତ। ସ୍ୱୟଂ ଅଲିଙ୍ଗ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶାର୍ଥେ ଲିଙ୍ଗତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ତଥାପି ଧ୍ୟାନମାର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଅଗୋଚର।

Verse 67

स्वस्थं चित्तं तदा कृत्वा नमस्कार परायणो । बभूवतुरुभावावामहं हरिरपि ध्रुवम्

ତେବେ ଚିତ୍ତକୁ ସ୍ଥିର କରି ନମସ୍କାରରେ ପରାୟଣ ହୋଇ, ମୁଁ ଓ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ସେହି ଭାବରେ ହେଲୁ।

Verse 68

जानीवो न हि ते रूपं योऽसियोऽसि महाप्रभो । नमोऽस्तु ते महेशान रूपं दर्शय नौ त्वरन्

ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱରୂପକୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣୁନାହିଁ—ଆପଣ ଯେପରି ଅଛନ୍ତି ସେପରି। ହେ ମହେଶାନ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଶୀଘ୍ର ଆମକୁ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶାନ୍ତୁ।

Verse 69

एवं शरच्छतान्यासन्नमस्कारं प्रकुर्वतोः । आवयोर्मुनिशार्दूल मदमास्थितयोस्तदा

ଏଭଳି ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଶତଶତ ବର୍ଷ ଧରି ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର କରୁଥିଲୁ। କିନ୍ତୁ ସେ ସମୟରେ, ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ, ଆମ ଉଭୟଙ୍କୁ ଗର୍ବ ଆବର୍ଜିତ କରିଥିଲା।