शिवतत्त्ववर्णनम् (Śiva-tattva-varṇana) — “Description/Exposition of the Principle of Śiva”

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथाकर्ण्य नुर्तिविष्णुकृतां स्वस्य महेश्वरः । प्रादुर्बभूव सुप्रीतस्सवामं करुणानिधिः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ନିଜ ନିମିତ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁ କରିଥିବା ନୃତ୍ୟ ଶୁଣି କରୁଣାନିଧି ମହେଶ୍ୱର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବାମା ସହିତ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ।

Verse 2

पंचवक्त्रस्त्रिनयनो भालचन्द्रो जटाधरः । गौरवर्णो विशालाक्षो भस्मोद्धूलितविग्रहः

ସେ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ଓ ତ୍ରିନୟନ; ଭାଳରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଶୋଭିତ, ଜଟାଧର। ଗୌରବର୍ଣ୍ଣ, ବିଶାଳାକ୍ଷ; ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ଧୂଳିତ ଥିଲା।

Verse 3

दशबाहुर्नीलगल सर्वाभरणभूषितः । सर्वांगसुन्दरो भस्मत्रिपुण्ड्रांकितमस्तकः

ସେ ଦଶବାହୁ, ନୀଳକଣ୍ଠ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ। ସର୍ବାଙ୍ଗସୁନ୍ଦର; ତାଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ଭସ୍ମର ପବିତ୍ର ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଅଙ୍କିତ ଥିଲା।

Verse 4

तं दृष्ट्वा तादृशं देवं सवामं परमेश्वरम् । तुष्टाव पुनरिष्टाभिर्वाग्भिर्विष्णुर्मया सह

ସେହି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପରେ ବାମା ସହିତ ପ୍ରକଟ ପରମେଶ୍ୱର ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁ ମୋ ସହ ପୁନର୍ବାର ଇଷ୍ଟ ଓ ଚୟିତ ବାକ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 5

निगमं श्वासरूपेण ददौ तस्मै ततो हरः । विष्णवे च प्रसन्नात्मा महेशः करुणाकरः

ତାପରେ କରୁଣାକର ମହେଶ—ହର—ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ହୋଇ ତାହାକୁ ନିଗମ (ବେଦ) ନିଜ ଶ୍ୱାସସ୍ୱରୂପ ପରି ଦାନ କଲେ; ଏବଂ ସେହିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ।

Verse 6

ततो ज्ञानमदात्तस्मै हरये परमात्मने । परमात्मा पुनर्मह्यं दत्तवान्कृपया मुने

ତାପରେ ମୁଁ ପରମାତ୍ମା ହରିଙ୍କୁ ସେହି ଜ୍ଞାନ ଦେଲି। ହେ ମୁନି, ସେହି ପରମାତ୍ମା କୃପାକରି ସେଇ ଜ୍ଞାନ ପୁନଃ ମୋତେ ଦାନ କଲେ।

Verse 7

संप्राप्य निगमं विष्णुः पप्रच्छ पुनरेव तम् । कृतार्थस्सांजलिर्नत्वा मया सह महेश्वरम्

ନିଗମ (ବେଦ) ପ୍ରାପ୍ତ କରି ବିଷ୍ଣୁ ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। କୃତାର୍ଥ ହୋଇ ସେ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି, ମୋ ସହିତ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 8

विष्णुरुवाच । कथं च तुष्यसे देव मया पूज्यः कथं प्रभो । कथं ध्यानं प्रकर्तव्यं कथं व्रजसि वश्यताम्

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ଦେବ! ଆପଣ କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି? ହେ ପ୍ରଭୁ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କିପରି ପୂଜିବି? ଧ୍ୟାନ କିପରି କରିବା ଉଚିତ? ଏବଂ କେଉଁ ଉପାୟରେ ଆପଣ କୃପାକରି ସୁଲଭ ହୁଅନ୍ତି?

Verse 9

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथम खण्डे सृष्ट्युपाख्याने शिवतत्त्ववर्णनो नाम नवमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବ ମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ—ରୁଦ୍ରସଂହିତା—ର ପ୍ରଥମ ଖଣ୍ଡ, ସୃଷ୍ଟ୍ୟୁପାଖ୍ୟାନରେ “ଶିବତତ୍ତ୍ୱବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ନବମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 10

एतत्सर्वं महाराज कृपां कृत्वाऽवयोः प्रभो । कथनीयं तथान्यच्च विज्ञाय स्वानुगौ शिव

ହେ ମହାରାଜ, ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆମ ଉଭୟଙ୍କୁ କୃପା କରି ଏ ସବୁ କହନ୍ତୁ; ହେ ଶିବ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗତ ଭକ୍ତ ବୋଲି ଜାଣି, ଯାହା ଆଉ କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ତାହା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ।

Verse 11

ब्रह्मोवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नो भगवान्हरः । उवाच वचनं प्रीत्या सुप्रसन्नः कृपानिधिः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ଭଗବାନ୍ ହର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। କୃପାର ନିଧି, ପରମ ପ୍ରସନ୍ନ, ସେ ପ୍ରୀତିରେ ହର୍ଷ ସହ ପ୍ରତିଉତ୍ତର କହିଲେ।

Verse 12

श्रीशिव उवाच । भक्त्या च भवतोर्नूनं प्रीतोहं सुरसत्तमौ । पश्यतं मां महादेवं भयं सर्वं विमुंचताम्

ଶ୍ରୀଶିବ କହିଲେ—ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠଦ୍ୱୟ! ତୁମ ଭକ୍ତିରେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରସନ୍ନ। ମୋତେ ମହାଦେବ ଭାବେ ଦର୍ଶନ କର; ସମସ୍ତ ଭୟ ତ୍ୟାଗ କର।

Verse 13

मम लिंगं सदा पूज्य ध्येयं चैतादृशं मम । इदानीं दृश्यते यद्वत्तथा कार्यं प्रयत्नतः

ମୋର ଲିଙ୍ଗ ସଦା ପୂଜ୍ୟ, ଏହି ମୋର ଏହି ରୂପରେ ଧ୍ୟାନଯୋଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ। ଏବେ ଯେପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ସେପରି ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 14

पूजितो लिंगरूपेण प्रसन्नो विविधं फलम् । दास्यामि सर्वलोकेभ्यो मनोभीष्टान्यनेकशः

ଲିଙ୍ଗରୂପେ ମୋର ପୂଜା ହେଲେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ଦେଉଛି; ସମସ୍ତ ଲୋକର ଜୀବମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମନୋଭୀଷ୍ଟ ଅନେକ ବର ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 15

यदा दुःखं भवेत्तत्र युवयोस्सुरसत्तमौ । पूजिते मम लिंगे च तदा स्याद्दुःखनाशनम्

ହେ ସୁରସତ୍ତମ ଦ୍ୱୟ! ଯେତେବେଳେ ତୁମ ଦୁହଙ୍କର ଦୁଃଖ ହୁଏ, ମୋର ଲିଙ୍ଗ ପୂଜିତ ହେଲେ ସେହି ପୂଜା ଦୁଃଖନାଶକ ହୁଏ।

Verse 16

युवां प्रसूतौ प्रकृतेर्मदीयाया महाबलौ । गात्राभ्यां सव्यसव्याभ्यां मम सर्वेश्वरस्य हि

ତୁମେ ଦୁହେଁ ମହାବଳୀ, ମୋର ନିଜ ପ୍ରକୃତିରୁ ପ୍ରସୂତ; ମୁଁ ସର୍ବେଶ୍ୱର—ମୋ ଦେହର ବାମ ଓ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ତୁମେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛ।

Verse 17

अयं मे दक्षिणात्पार्श्वाद्ब्रह्मा लोकपितामहः । वामपार्श्वाच्च विष्णुस्त्वं समुत्पन्नः परात्मनः

ମୋର ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏବଂ ମୋର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛ, ହେ ପରାତ୍ମନ।

Verse 18

प्रीतोहं युवयोस्सम्यग्वरं दद्यां यथेप्सितम् । मयि भक्तिर्दृढा भूयाद्युवयोरभ्यनुज्ञया

ମୁଁ ତୁମ ଦୁହଙ୍କ ଉପରେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ପ୍ରୀତ; ତୁମେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି ବର ମୁଁ ଦେବି। ତୁମ ଅନୁମତିରେ ମୋ ପ୍ରତି ତୁମର ଭକ୍ତି ସଦା ଦୃଢ଼ ହେଉ।

Verse 19

पार्थिवीं चैव मन्मूर्तिं विधाय कुरुतं युवाम् । सेवां च विविधां प्राज्ञौ कृत्वा सुखमवाप्स्यथ

ମୋର ମୂର୍ତ୍ତିର ପାର୍ଥିବ ପ୍ରତୀକ ତିଆରି କରି, ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଜ୍ଞାନୀ ତାହାକୁ ନାନାପ୍ରକାର ସେବା-ପୂଜା କର; ଏହାଦ୍ୱାରା ସୁଖ ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇବ।

Verse 20

ब्रह्मन्सृष्टिं कुरु त्वं हि मदाज्ञापरिपालकः । वत्स वत्स हरे त्वं च पालयैवं चराचरम्

ହେ ବ୍ରହ୍ମା! ତୁମେ ମୋ ଆଜ୍ଞାର ନିଷ୍ଠାବାନ ପାଳକ; ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ କର। ଆଉ ହେ ବତ୍ସ, ହେ ହରି! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପାଳନ-ରକ୍ଷା କର।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा नौ प्रभुरताभ्यां पूजाविधिमदाच्छुभाम् । येनैव पूजितश्शंभुः फलं यच्छत्यनेकशः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏପରି କହି ପ୍ରଭୁ ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଶୁଭ ପୂଜାବିଧି ଦାନ କଲେ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଶମ୍ଭୁ ନାନାପ୍ରକାରେ ନାନା ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 22

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभोर्मया च सहितो हरिः । प्रत्युवाच महेशानं प्रणिपत्य कृतांजलिः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ମୋ ସହିତ ହରି ମହେଶାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 23

विष्णुरुवाच । यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च नौ । भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि चाव्यभिचारिणी

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ଯଦି ତୁମ ହୃଦୟରେ ସତ୍ୟ ପ୍ରୀତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ଏବଂ ଯଦି ଆମକୁ ବର ଦେବାକୁ ହୁଏ, ତେବେ ତୁମ ପ୍ରତି ଆମର ଭକ୍ତି ନିତ୍ୟ ହେଉ—ଅବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ, କେବେ ତୁମଠାରୁ ନ ହଟୁ।

Verse 24

त्वमप्यवतरस्वाद्य लीलया निर्गुणोपि हि । सहायं कुरु नौ तात त्वं परः परमेश्वरः

ହେ ଆଦ୍ୟ ପ୍ରଭୁ! ତୁମେ ନିର୍ଗୁଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାରେ ଆଜି ଅବତର। ହେ ତାତ, ଆମକୁ ସହାୟ କର; ତୁମେ ପରମ ପରମେଶ୍ୱର।

Verse 25

आवयोर्देवदेवेश विवादमपि शोभनम् । इहागतो भवान्यस्माद्विवादशमनाय नौ

ହେ ଦେବଦେବେଶ! ଆମ ଦୁହଙ୍କର ଏହି ବିବାଦ ମଧ୍ୟ ଶୋଭନ। ଆପଣ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଆମ ବିରୋଧକୁ ଶମନ କରି ସମାଧାନ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।

Verse 26

ब्रह्मोवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह हरो हरिम् । प्रणिपत्य स्थितं मूर्ध्ना कृतांजलिपुटः स्वयम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ତାହାର ସେଇ ବଚନ ଶୁଣି ହର (ଶିବ) ପୁନଃ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେ ନିଜେ ମସ୍ତକ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି, ହାତ ଯୋଡ଼ି ଭକ୍ତିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ କହିଲେ।

Verse 27

श्रीमहेश उवाच । प्रलयस्थितिसर्गाणां कर्ताहं सगुणोऽगुणः । परब्रह्म निर्विकारी सच्चिदानंदलक्षणः

ଶ୍ରୀ ମହେଶ କହିଲେ: ପ୍ରଳୟ, ସ୍ଥିତି ଓ ସୃଷ୍ଟିର କର୍ତ୍ତା ମୁଁ—ସଗୁଣ ମଧ୍ୟ, ନିର୍ଗୁଣ ମଧ୍ୟ। ମୁଁ ପରବ୍ରହ୍ମ, ନିର୍ବିକାର; ମୋର ସ୍ୱରୂପ ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ।

Verse 28

त्रिया भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुहराख्यया । सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलोहं सदा हरे

ହେ ହରେ! ସୃଷ୍ଟି, ରକ୍ଷା ଓ ଲୟର ଗୁଣ ହେତୁ ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ହର—ଏହି ତିନି ନାମରେ ଭିନ୍ନ କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ମୁଁ ସଦା ନିଷ୍କଳ, ଅବିଭାଜ୍ୟ।

Verse 29

स्तुतोऽहं यत्त्वया विष्णो ब्रह्मणा मेऽवतारणे । प्रार्थनां तां करिष्यामि सत्यां यद्भक्तवत्सलः

ହେ ବିଷ୍ଣୁ! ମୋର ଅବତାର ସମୟରେ ତୁମେ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ସ୍ତୁତି କରିଛ; ତେଣୁ ମୁଁ ସେଇ ପ୍ରାର୍ଥନାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ କରିବି, କାରଣ ମୁଁ ସଦା ଭକ୍ତବତ୍ସଳ।

Verse 30

मद्रूपं परमं ब्रह्मन्नीदृशं भवदंगतः । प्रकटीभविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ମୋର ସ୍ୱରୂପ ଏହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ତୁମ ଦେହରୁ ଏହିପରି ପ୍ରକଟ ହେବ ଏବଂ ଲୋକେ ‘ରୁଦ୍ର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।

Verse 31

मदंशात्तस्य सामर्थ्यं न्यूनं नैव भविष्यति । योहं सोहं न भेदोस्ति पूजाविधिविधानतः

ସେ ମୋର ଅଂଶ ଥିବାରୁ ତାହାର ସାମର୍ଥ୍ୟ କେବେ ହ୍ରାସ ପାଇବ ନାହିଁ। ‘ସେ ମୁଁ, ମୁଁ ସେ’—ପୂଜାବିଧି ଓ ବିଧାନରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ।

Verse 32

यथा च ज्योतिषस्संगाज्जलादेः स्पर्शता न वै । तथा ममागुणस्यापि संयोगाद्बन्धनं न हि

ଯେପରି ଜ୍ୟୋତିର ସଙ୍ଗରେ ଜଳ ଆଦି ତାହାକୁ ସତ୍ୟରେ ‘ସ୍ପର୍ଶ’ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଗୁଣାତୀତ ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କେବଳ ସଂଯୋଗରୁ ବନ୍ଧନ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 33

शिवरूपं ममैतञ्च रुद्रोऽपि शिववत्तदा । न तत्र परभेदो वै कर्तव्यश्च महामुने

ମୋର ଏହି ରୂପ ନିଶ୍ଚୟ ଶିବ ଅଟେ; ଏବଂ ସେ ସମୟରେ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଶିବ ସମାନ। ତେଣୁ, ହେ ମହାମୁନେ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଭେଦ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 34

वस्तुतो ह्येकरूपं हि द्विधा भिन्नं जगत्युत । अतो न भेदा विज्ञेयः शिवे रुद्रे कदाचन

ବାସ୍ତବରେ ସେ ଏକେ ସ୍ୱରୂପ; କିନ୍ତୁ ଜଗତରେ ଯେନେ ଦୁଇ ରୂପରେ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ ଶିବ ଓ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଭେଦ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 35

सुवर्णस्य तथैकस्य वस्तुत्वं नैव गच्छति । अलंकृतिकृते देव नामभेदो न वस्तुतः

ଯେପରି ଏକେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ବାସ୍ତବତା ବଦଳେ ନାହିଁ, ସେପରି ହେ ଦେବ, ନାମଭେଦ କେବଳ ରୂପ-ଅଳଙ୍କାର ହେତୁ; ତତ୍ତ୍ୱତଃ ନୁହେଁ।

Verse 36

तथैकस्या मृदो भेदो नानापात्रे न वस्तुतः । कारणस्यैव कार्ये च सन्निधानं निदर्शनम्

ସେହିପରି ଏକେ ମାଟିର ଭେଦ ନାନା ପାତ୍ରରେ ବାସ୍ତବରେ ନୁହେଁ। ଏହା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ—କାରଣ ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ନିହିତ ରହେ, ଉତ୍ସର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଉପସ୍ଥିତି ପ୍ରକାଶ କରେ।

Verse 37

ज्ञातव्यं बुधवर्यैश्च निर्मलज्ञानिभिः सुरौ । एवं ज्ञात्वा भवभ्यां तु न दृश्यं भेदकार णम्

ହେ ଦେବଗଣ! ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ନିର୍ମଳ-ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଏଭଳି ଜାଣିଲେ ତୁମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦର କାରଣ ଆଉ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 38

वस्तुवत्सर्वदृश्यं च शिवरूपम्मतम्मम । अहं भवानजश्चैव रुद्रो योऽयं भविष्यति

ମୋ ମତରେ, ବସ୍ତୁରୂପେ ଯାହା କିଛି ଦୃଶ୍ୟ, ସେ ସବୁ ଶିବରୂପ ହିଁ। ମୁଁ, ତୁମେ ଓ ଅଜ (ବ୍ରହ୍ମା) ମଧ୍ୟ ଶିବ; ଏବଂ ଯେ ଆଗାମୀରେ ରୁଦ୍ର ହେବ, ସେ ମଧ୍ୟ ଶିବ ହିଁ।

Verse 39

एकरूपा न भेदस्तु भेदे वै बंधनं भवेत् । तथापि च मदीयं हि शिवरूपं सनातनम्

ମୁଁ ଏକରୂପ, ଅଖଣ୍ଡ ସ୍ୱଭାବ; ମୋରେ ଭେଦ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଭେଦ ମନାଯାଏ, ସେଠି ବନ୍ଧନ ହୁଏ। ତଥାପି ମୋର ନିଜ ଶିବରୂପ ସନାତନ।

Verse 40

मूलीभूतं सदोक्तं च सत्यज्ञानमनंतकम् । एवं ज्ञात्वा सदा ध्येयं मनसा चैव तत्त्वतः

ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତର ମୂଳକାରଣ, ସଦା ସତ୍ୟରୂପ, ସତ୍ୟ-ଚେତନାସ୍ୱରୂପ ଓ ଅନନ୍ତ ଭାବେ ଜାଣି—ଏଭଳି ବୁଝି ମନରେ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସଦା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 41

श्रूयतां चैव भो ब्रह्मन्यद्गोप्यं कथ्यते मया । भवंतौ प्रकृतेर्यातौ नायं वै प्रकृतेः पुनः

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଶୁଣ—ମୁଁ ଗୋଟିଏ ଗୁପ୍ତ କଥା କହୁଛି। ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; କିନ୍ତୁ ଏହିଜଣ (ପରମେଶ୍ୱର) ପ୍ରକୃତିରୁ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉନାହାନ୍ତି।

Verse 42

मदाज्ञा जायते तत्र ब्रह्मणो भ्रुकुटेरहम् । गुणेष्वपि यथा प्रोक्तस्तामसः प्रकृतो हरः

ସେଠାରେ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭ୍ରୁକୁଟିରୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭବ କରେ। ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଯଥା କୁହାଯାଇଛି, ମୁଁ—ହର—ପ୍ରକୃତିଅନୁସାରେ ତାମସ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 43

वैकारिकश्च विज्ञेयो योऽहंकार उदाहृतः । नामतो वस्तुतो नैव तामसः परिचक्ष्यते

ଯେ ଅହଂକାରକୁ ‘ବୈକାରିକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ସେହିପରି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ନା ନାମରେ, ନା ବସ୍ତୁତଃ—ତାହାକୁ ‘ତାମସ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 44

एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मन्करणीयमिदं त्वया । सृष्टिकर्ता भव ब्रह्मन्सृष्टेश्च पालको हरिः

ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ କରିବା ଉଚିତ—ତୁମେ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହେଉ; ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ପାଳକ-ଧାରକ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 45

मदीयश्च तथांऽशो यो लयकर्ता भविष्यति । इयं या प्रकृतिर्देवी ह्युमाख्या परमेश्वरी

ଏବଂ ମୋର ଏକ ଅଂଶ ଲୟକର୍ତ୍ତା ହେବ; ଏହି ଯେ ଦେବୀ ପ୍ରକୃତି, ସେଇ ‘ଉମା’ ନାମର ପରମେଶ୍ୱରୀ।

Verse 46

तस्यास्तु शक्तिर्वा देवी ब्रह्माणं सा भजिष्यति । अन्या शक्तिः पुनस्तत्र प्रकृतेः संभविष्यति

ତାହାର ଶକ୍ତି-ଦେବୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେବେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ପ୍ରକୃତିରୁ ପୁନର୍ବାର ଅନ୍ୟ ଏକ ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ।

Verse 47

समाश्रयिष्यति विष्णुं लक्ष्मीरूपेण सा तदा । पुनश्च काली नाम्ना सा मदंशं प्राप्स्यति ध्रुवम्

ତେବେ ସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀରୂପେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେବେ; ଏବଂ ପୁନଃ ‘କାଳୀ’ ନାମ ଧାରଣ କରି ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ଅଂଶ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ।

Verse 48

ज्योती रूपेण सा तत्र कार्यार्थे संभविष्यति । एवं देव्यास्तथा प्रोक्ताश्शक्तयः परमाश्शुभाः

ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ ସେ ଜ୍ୟୋତିରୂପେ ପ୍ରକଟିତ ହେବେ; ଏଭଳି ଦେବୀଙ୍କ ପରମ ଶୁଭ ଶକ୍ତିମାନେ ଘୋଷିତ ହେଲା।

Verse 49

सृष्टिस्थितिलयानां हि कार्यं तासां क्रमाद्ध्रुवम् । एतस्याः प्रकृत्तेरंशा मत्प्रियायास्सुरौत्तम

ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ଲୟ—ଏହି ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା କ୍ରମାନୁସାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଘଟେ। ହେ ଦେବୋତ୍ତମ, ମୋ ପ୍ରିୟା ଦେବୀ ଏହି ପ୍ରକୃତିର ଏକ ଅଂଶ।

Verse 50

त्वं च लक्ष्मीमुपाश्रित्य कार्यं कर्तुमिहार्हसि । ब्रह्मंस्त्वं च गिरां देवीं प्रकृत्यंशामवाप्य च

ଏବଂ ତୁମେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ତଥା ବାଣୀଦେବୀ (ସରସ୍ୱତୀ) ଓ ପ୍ରକୃତିର ଅଂଶ ପାଇ, ନିଜ ନିୟତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯଥାବିଧି କର।

Verse 51

सृष्टिकार्यं हृदा कर्तुम्मन्निदेशादिहार्हसि । अहं कालीं समाश्रित्य मत्प्रियांशां परात्पराम्

ଏଠାରେ ମୋ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟରେ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ। ମୁଁ ପରାତ୍ପରା, ମୋ ପ୍ରିୟାଂଶ କାଳୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମର୍ଥ କରିବି।

Verse 52

रुद्ररूपेण प्रलयं करिष्ये कार्यमुत्तमम् । चतुर्वर्णमयं लोकं तत्सर्वैराश्रमै ध्रुवम्

ରୁଦ୍ରରୂପ ଧାରଣ କରି ମୁଁ ପ୍ରଳୟ କରିବି—ଏହା ପରମ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ। ଏବଂ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ସହିତ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଧ୍ରୁବ ବିଧାନରୂପେ ସ୍ଥାପନ କରିବି।

Verse 53

तदन्यैर्विविधैः कार्यैः कृत्वा सुखमवाप्स्यथः । ज्ञानविज्ञानसंयुक्तो लोकानां हितकारकः

ତାପରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ କରି ତୁମେ ସୁଖ ପାଇବ—ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଜ୍ଞାନରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଲୋକମାନଙ୍କର ହିତକାରୀ ହେବ।

Verse 54

मुक्तिदोऽत्र भवानद्य भव लोके मदाज्ञया । मद्दर्शने फलं यद्वत्तदेव तव दर्शने

ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମେ ଏବେ ଏହି ଲୋକରେ ମୋକ୍ଷଦାତା ହୋଇ ରୁହ। ମୋ ଦର୍ଶନରେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେଇ ଫଳ ତୁମ ଦର୍ଶନରେ ମଧ୍ୟ ମିଳିବ।

Verse 55

इति दत्तो वरस्तेद्य सत्यं सत्यं न संशयः । ममैव हृदये विष्णुर्विष्णोश्च हृदये ह्यहम्

ଏହିପରି ଆଜି ତୁମକୁ ଏହି ବର ଦିଆଗଲା—ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବିଷ୍ଣୁ ମୋ ହୃଦୟରେ ବସନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସେ।

Verse 56

उभयोरंतरं यो वै न जानाति मनो मम । वामांगजो मम हरिर्दक्षिणांगोद्भवो विधिः

ଯେ ମୋ ମନ ଅନୁସାରେ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅନ୍ତର୍ଭେଦକୁ ସତ୍ୟରୂପେ ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେ ଏହା ଜାଣୁ—ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ମୋ ବାମ ଅଙ୍ଗରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି ଏବଂ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା) ମୋ ଡାହାଣ ଅଙ୍ଗରୁ ଉଦ୍ଭବିଛନ୍ତି।

Verse 57

महाप्रलयकृद्रुद्रो विश्वात्मा हृदयोद्भवः । त्रिधा भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुभवाख्यया

ମୁଁ ରୁଦ୍ର—ମହାପ୍ରଳୟର କର୍ତ୍ତା, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ହୃଦୟରୁ ଉଦ୍ଭବିତ। ମୁଁ ହିଁ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଭବ (ଶିବ) ନାମରେ ମୁଁ ତ୍ରିରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Verse 58

सर्गरक्षालयकरस्त्रिगुणैरज आदिभिः । गुणभिन्नश्शिवस्साक्षात्प्रकृते पुरुषात्परः

ତ୍ରିଗୁଣ ଓ ଅଜ (ବ୍ରହ୍ମା) ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ପ୍ରଳୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବ ହିଁ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଶିବ ଗୁଣାତୀତ—ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଉଭୟରୁ ପରେ ପରମ।

Verse 59

परं ब्रह्माद्वयो नित्योऽनन्तः पूर्णो निरंजनः । अंतस्तमो वहिस्सत्त्वस्त्रिजगत्पालको हरिः

ସେ ପରବ୍ରହ୍ମ—ଅଦ୍ୱୟ, ନିତ୍ୟ, ଅନନ୍ତ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିରଞ୍ଜନ। ଅନ୍ତରେ ସେ ତମସ୍‌ର ଅତୀତ, ବାହାରେ ସତ୍ତ୍ୱରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ; ହରି ରୂପେ ସେ ତ୍ରିଜଗତ୍‌କୁ ପାଳନ-ରକ୍ଷଣ କରନ୍ତି।

Verse 60

अंतस्सत्त्वस्तमोबाह्यस्त्रिजगल्लयकृद्धरः

ସେ ଅନ୍ତରେ ସତ୍ତ୍ୱମୟ, ବାହାରେ ତମସ୍‌ର ଅତୀତ; ସେଇ ଧର ତ୍ରିଜଗତ୍‌କୁ ପାଳନ କରନ୍ତି ଓ ଲୟ କରନ୍ତି।

Verse 61

अंतर्बहीरजाश्चैव त्रिजगत्सृष्टिकृद्विधिः । एवं गुणास्त्रिदेवेषु गुणभिन्नः शिवः स्मृतः

ଅନ୍ତରେ ଓ ବାହାରେ ରଜୋଗୁଣଯୁକ୍ତ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା) ତ୍ରିଜଗତ୍‌ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ଏଭଳି ତ୍ରିଦେବ ଗୁଣସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ; କିନ୍ତୁ ଶିବ ଗୁଣଭିନ୍ନ, ଗୁଣାତୀତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 62

विष्णो सृष्टिकरं प्रीत्या पालयैनं पितामहम् । संपूज्यस्त्रिषु लोकेषु भविष्यसि मदाज्ञया

ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏହି ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ପ୍ରୀତିରେ ପାଳନ-ରକ୍ଷଣ କର। ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମେ ତିନି ଲୋକରେ ପୂଜ୍ୟ ହେବ।

Verse 63

तव सेव्यो विधेश्चापि रुद्र एव भविष्यति । शिवपूर्णावतारो हि त्रिजगल्लयकारकः

ଯାହାକୁ ତୁମେ ସେବା-ଉପାସନା କର, ଏବଂ ଯାହାକୁ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ପୂଜନ୍ତି, ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ରୁଦ୍ର ହେବେ। ସେ ଶିବଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣାବତାର, ତ୍ରିଜଗତର ଲୟକାରକ।

Verse 64

पाद्मे भविष्यति सुतः कल्पे तव पितामहः । तदा द्रक्ष्यसि मां चैव सोऽपि द्रक्ष्यति पद्मजः

ପଦ୍ମକଳ୍ପରେ ତୁମ ପୁତ୍ର ତୁମ ପିତାମହ ହେବ। ସେତେବେଳେ ତୁମେ ମୋତେ ଦର୍ଶନ କରିବ, ଏବଂ ସେହି ପଦ୍ମଜ (ବ୍ରହ୍ମା) ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦର୍ଶନ କରିବ।

Verse 65

एवमुक्त्वा महेशानः कृपां कृत्वातुलां हरः । पुनः प्रोवाच सुप्रीत्या विष्णुं सर्वेश्वरः प्रभुः

ଏଭଳି କହି ମହେଶାନ ହର ଅତୁଳ କୃପା ପ୍ରଦାନ କଲେ। ପରେ ସର୍ବେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ ମହାପ୍ରୀତିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର କହିଲେ।