नारदप्रश्नवर्णन (Nāradapraśna-varṇana) — “Account of Nārada’s Inquiry”

Verse 1

सूत उवाच । अंतर्हिते हरौ विप्रा नारदो मुनिसत्तमः । विचचार महीं पश्यञ्छिवलिंगानि भक्तितः

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ହରି ଅନ୍ତର୍ହିତ ହେବା ପରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କରି ଭକ୍ତିରେ ଶିବଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 2

पृथिव्या अटनं कृत्वा शिवरूपाण्यनेकशः । ददर्श प्रीतितो विप्रा भुक्तिमुक्तिप्रदानि सः

ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କରି, ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ସେ ଆନନ୍ଦରେ ଶିବଙ୍କ ଅନେକ ରୂପ ଦର୍ଶନ କଲେ—ଯେଗୁଡ଼ିକ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଉଭୟ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 3

अथ तं विचरंतं कौ नारदं दिव्यदर्शनम् । ज्ञात्वा शंभुगणौ तौ तु सुचित्तमुपजग्मतुः

ତାପରେ ଦିବ୍ୟଦର୍ଶନରେ ଦୀପ୍ତ ଭାବେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ନାରଦଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସେଇ ଦୁଇ ଗଣ ଶାନ୍ତ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରା ଚିତ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ ନିକଟେ ଗଲେ।

Verse 4

शिरसा सुप्रणम्याशु गणावूचतुरादरात् । गृहीत्वा चरणौ तस्य शापोद्धारेच्छया च तौ

ସେଇ ଦୁଇ ଗଣ ଶୀଘ୍ର ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି ଆଦରରେ କହିଲେ; ଶାପ ଉଦ୍ଧାର ହେବାର ଇଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରିଲେ।

Verse 5

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने नारदप्रश्नवर्णनोनाम पञ्चमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ପ୍ରଥମ ଖଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟ୍ୟୁପାଖ୍ୟାନରେ ‘ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 6

आवां हरगणौ विप्र तवागस्कारिणौ मुने । स्वयम्बरे राजपुत्र्या मायामोहितचेतसा

ହେ ବିପ୍ର, ହେ ମୁନେ! ଆମେ ଦୁଇଜଣ ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ଗଣ; ଆପଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେବା କରିବାକୁ ଆସିଛୁ। ରାଜକନ୍ୟାର ସ୍ୱୟଂବରରେ ତାହାର ଚିତ୍ତ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇଛି।

Verse 7

त्वया दत्तश्च नौ शापः परेशप्रेरितेन ह । ज्ञात्वा कुसमयं तत्र मौनमेव हि जीवनम्

ଆପଣ ଆମ ପ୍ରତି ଦିଆ ଶାପ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ପରମେଶ (ଶିବ)ଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରୁ ହୋଇଥିଲା। ସେଠାର ସମୟ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ ବୋଲି ଜାଣି, ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ମୌନ ହିଁ ଜୀବନର ଉପାୟ।

Verse 8

स्वकर्मणः फलं प्राप्तं कस्यापि न हि दूषणम् । सुप्रसन्नो भव विभो कुर्वनुग्रहमद्य नौ

ଆମେ ଯାହା ପାଇଛୁ, ସେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ; କାହାରେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ନାହିଁ। ହେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ବିଭୋ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଆଜି ଆମ ଉପରେ ଅନୁଗ୍ରହ କର।

Verse 9

सूत उवाच । वच आकर्ण्य गणयोरिति भक्त्युक्तमादरात् । प्रत्युवाच मुनिः प्रीत्या पश्चात्तापमवाप्य सः

ସୂତ କହିଲେ—ଶିବଗଣଙ୍କ ଦୁଇ ସେବକ ଭକ୍ତି ଓ ଆଦର ସହ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି ମୁନି ହୃଦୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ; ଏବଂ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ସ୍ପର୍ଶିତ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର କହିଲେ।

Verse 10

नारद उवाच । शृणुतं मे महादेव गणा मान्यतमौ सताम् । वचनं सुखदं मोहनिर्मुक्तं च यथार्थकम्

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ମହାଦେବ, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ହେ ଗଣମାନେ, ତୁମେ ସତ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମାନ୍ୟ। ଏହି ବଚନ ସୁଖଦ, ମୋହମୁକ୍ତ ଓ ଯଥାର୍ଥ।

Verse 11

पुरा मम मतिर्भ्रष्टासीच्छिवेच्छावशात् युवम् । सर्वथा मोहमापन्नश्शप्तवान्वां कुशेमुषिः

ପୂର୍ବେ ଶିବେଚ୍ଛାବଶେ ମୋର ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋହରେ ପଡି ମୁଁ—କୁଶେମୁଷି—ତୁମ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇଥିଲି।

Verse 12

यदुक्तं तत्तथा भावि तथापि शृणुतां गणौ । शापोद्धारमहं वच्मि क्षमथा मघमद्य मे

ଯାହା କୁହାଯାଇଛି ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ତେଣୁହିଁ ହେବ; ତଥାପି ହେ ଗଣମାନେ, ଶୁଣ। ମୁଁ ଶାପୋଦ୍ଧାରର ଉପାୟ କହିବି; ତେଣୁ ଆଜି ମୋ ଅପରାଧ କ୍ଷମା କର।

Verse 13

वीर्यान्मुनिवरस्याप्त्वा राक्षसेशत्वमादिशम् । स्यातां विभवसंयुक्तौ बलिनो सुप्रतापिनौ

ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କର ବୀର୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେ ତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଅଧିପତ୍ୟ ଦେଲା। ତେଣୁ ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଐଶ୍ୱର୍ୟସଂଯୁକ୍ତ, ବଳବାନ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତାପୀ ହେଲେ।

Verse 14

सर्वब्रह्मांडराजानौ शिवभक्तौ जितेन्द्रियौ । शिवापरतनोर्मृत्युं प्राप्य स्वं पदमाप्स्यथः

ତୁମେ ଦୁହେଁ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅଧିରାଜ ହେବ—ଶିବଭକ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ। ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ, ଶିବପରାଶ୍ରିତ ହୋଇ, ନିଜ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।

Verse 15

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यं नारदस्य महात्मनः । उभौ हरगणौ प्रीतौ स्वं पदं जग्मतुर्मुदा

ସୂତ କହିଲେ—ମହାତ୍ମା ମୁନି ନାରଦଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ସେଇ ଦୁଇ ଗଣ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ହର୍ଷରେ ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ।

Verse 16

नारदोऽपि परं प्रीतो ध्यायञ्छिवमनन्यधीः । विचचार महीं पश्यञ्छिवतीर्थान्यभीक्ष्णशः

ନାରଦ ମଧ୍ୟ ପରମ ପ୍ରୀତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଅନନ୍ୟଚିତ୍ତେ ଶିବଧ୍ୟାନ କରି, ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କଲେ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଶିବତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 17

काशीं प्राप्याथ स मुनिः सर्वोपरि विराजिताम् । शिवप्रियां शंभुसुखप्रदां शम्भुस्वरूपिणीम्

ତାପରେ ସେ ମୁନି କାଶୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ—ଯାହା ସର୍ବୋପରି ବିରାଜିତ; ଶିବପ୍ରିୟା, ଶମ୍ଭୁସୁଖ ପ୍ରଦାୟିନୀ, ଏବଂ ଶମ୍ଭୁସ୍ୱରୂପିଣୀ।

Verse 18

दृष्ट्वा काशीं कृताऽर्थोभूत्काशीनाथं ददर्श ह । आनर्च परम प्रीत्या परमानन्दसंयुतः

କାଶୀକୁ ଦେଖି ସେ କୃତାର୍ଥ ହେଲେ। ପରେ କାଶୀନାଥଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି, ପରମ ପ୍ରୀତିରେ ଏବଂ ପରମାନନ୍ଦରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ।

Verse 19

स मुदः सेव्यतां काशीं कृतार्थो मुनिसत्तमः । नमन्संवर्णयन्भक्त्या संस्मरन्प्रेमविह्वलः

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆନନ୍ଦରେ କାଶୀରେ ବାସ କରି ସେବା କର; ତୁମେ କୃତାର୍ଥ। ଭକ୍ତିରେ ନମସ୍କାର କରି, (ଶିବଙ୍କ) ଗୁଣଗାନ କରି, ପ୍ରେମରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ରୁହ।

Verse 20

ब्रह्मलोकं जगामाथ शिवस्मरणसन्मतिः । शिवतत्त्वं विशेषेण ज्ञातुमिच्छुस्स नारदः

ତେବେ ଶିବସ୍ମରଣରେ ଦୃଢ଼ମତି ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଗଲେ; ଶିବତତ୍ତ୍ୱକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ସୂକ୍ଷ୍ମରେ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।

Verse 21

नत्वा तत्र विधिं भक्त्या स्तुत्वा च विविधैस्तवैः । पप्रच्छ शिवत्तत्वं शिवसंभक्तमानसः

ସେଠାରେ ସେ ଭକ୍ତିରେ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତବରେ ସ୍ତୁତି କଲେ; ପରେ ଶିବଭକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ନାରଦ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ପଚାରିଲେ।

Verse 22

नारद उवाच । ब्रह्मन्ब्रह्मस्वरूपज्ञ पितामह जगत्प्रभो । त्वत्प्रसादान्मया सर्वं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्

ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପଜ୍ଞ, ହେ ପିତାମହ ଜଗତ୍ପ୍ରଭୋ! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉତ୍ତମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିଛି।

Verse 23

भक्तिमार्गं ज्ञानमार्गं तपोमार्गं सुदुस्तरम् । दानमार्गञ्च तीर्थानां मार्गं च श्रुतवानहम्

ମୁଁ ଭକ୍ତିମାର୍ଗ, ଜ୍ଞାନମାର୍ଗ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର ତପୋମାର୍ଗ, ଦାନମାର୍ଗ ଏବଂ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ମାର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛି।

Verse 24

न ज्ञातं शिवतत्त्वं च पूजाविधिमतः क्रमात् । चरित्रं विविधं तस्य निवेदय मम प्रभो

ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିନାହିଁ, ନ ମଧ୍ୟ ବିଧିଅନୁସାରେ ପୂଜାକ୍ରମକୁ। ହେ ପ୍ରଭୋ, ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର ଚରିତ୍ର ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 25

निर्गुणोऽपि शिवस्तात सगुणश्शंकरः कथम् । शिवतत्त्वं न जानामि मोहितश्शिवमायया

ହେ ପ୍ରିୟ, ଶିବ ନିର୍ଗୁଣ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶଙ୍କର ସଗୁଣ କିପରି? ଶିବମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ମୁଁ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିନି।

Verse 26

सृष्टेः पूर्वं कथं शंभुस्स्वरूपेण प्रतिष्ठितः । सृष्टिमध्ये स हि कथं क्रीडन्संवर्तते प्रभुः

ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ଶମ୍ଭୁ କିପରି ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିଲେ? ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିମଧ୍ୟରେ ସେ ପରମ ପ୍ରଭୁ କିପରି ଲୀଳା କରି କରି ସଂବର୍ତ୍ତ (ପ୍ରଳୟ) ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି?

Verse 27

तदन्ते च कथं देवस्स तिष्ठति महेश्वरः । कथं प्रसन्नतां याति शंकरो लोकशंकरः

ତାହାର ଶେଷରେ ସେ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର କିପରି ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି? ଏବଂ ଲୋକମଙ୍ଗଳକାରୀ ଶଙ୍କର କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି?

Verse 28

संतुष्टश्च स्वभक्तेभ्यः परेभ्यश्च महेश्वरः । किं फलं यच्छति विधे तत्सर्वं कथयस्व मे

ମହେଶ୍ୱର ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ହେ ବିଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା), ସେ କେଉଁ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି? ସେ ସବୁ ମୋତେ କହ।

Verse 29

सद्यः प्रसन्नो भगवान्भवतीत्यनुसंश्रुतम् । भक्तप्रयासं स महान्न पश्यति दयापरः

ଶ୍ରୁତିରେ ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ସତ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଭଗବାନ ଶିବ ତତ୍କ୍ଷଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଦୟାପର ସେ ମହାନ ପ୍ରଭୁ ଭକ୍ତର କଷ୍ଟ-ପ୍ରୟାସ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; କେବଳ ଭକ୍ତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

Verse 30

ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च त्रयो देवाश्शिवांशजाः । महेशस्तत्र पूर्णांशस्स्वयमेव शिवः परः

ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ—ଏହି ତିନି ଦେବ ଶିବଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହେଶ ପୂର୍ଣ୍ଣାଂଶ; ସେଇ ସ୍ୱୟଂ ପରମ ଶିବ।

Verse 31

तस्याविर्भावमाख्याहि चरितानि विशेषतः । उमाविर्भावमाख्याहि तद्विवाहं तथा विभो

ହେ ବିଭୋ, ତାଙ୍କ (ଶିବଙ୍କ) ଆବିର୍ଭାବ ଓ ପବିତ୍ର ଚରିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶେଷଭାବେ କହନ୍ତୁ। ଉମାଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ବିବାହକଥା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ।

Verse 32

तद्गार्हस्थ्यं विशेषेण तथा लीलाः परा अपि । एतत्सर्वं तथान्यच्च कथनीयं त्वयानघ

ତାଙ୍କର ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟଜୀବନକୁ ବିଶେଷଭାବେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପରମ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ। ହେ ନିର୍ମଳ, ଏ ସବୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯାହା ସମ୍ପର୍କିତ, ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 33

तदुत्पत्तिं विवाहं च शिवायास्तु विशेषतः । प्रब्रूहि मे प्रजानाथ गुहजन्म तथैव च

ହେ ପ୍ରଜାନାଥ, ତାଙ୍କ (ଦେବୀଙ୍କ) ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଶିବଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ବିବାହକୁ ବିଶେଷଭାବେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ଏବଂ ଗୁହ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ)ଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ।

Verse 34

बहुभ्यश्च श्रुतं पूर्वं न तृप्तोऽस्मि जगत्प्रभो । अतस्त्वां शरणं प्राप्तः कृपां कुरु ममोपरि

ହେ ଜଗତ୍ପ୍ରଭୋ, ପୂର୍ବରୁ ଅନେକଙ୍କଠାରୁ ଅନେକ କଥା ଶୁଣିଛି, ତଥାପି ମୁଁ ତୃପ୍ତ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି—ମୋପରେ କୃପା କରନ୍ତୁ।

Verse 35

इति श्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्यांगजस्य हि । उवाच वचनं तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः

ନିଜ ମାନସପୁତ୍ର ନାରଦଙ୍କ ବଚନ ଏପରି ଶୁଣି, ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସେଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।