विष्णूत्पत्तिवर्णनम् (Description of the Origin/Manifestation of Viṣṇu)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । भो ब्रह्मन्साधु पृष्टोऽहं त्वया विबुधसत्तम । लोकोपकारिणा नित्यं लोकानां हितकाम्यया

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହେ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ମୋତେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; କାରଣ ତୁମେ ସଦା ଲୋକହିତ ଓ ସର୍ବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କର।

Verse 2

अचन्द्रमनहोरात्रमनग्न्यनिलभूजलम् । अप्रधानं वियच्छून्यमन्यतेजोविवर्जितम्

ସେତେବେଳେ ନ ଚନ୍ଦ୍ର ଥିଲା, ନ ଦିନ-ରାତି; ନ ଅଗ୍ନି, ନ ବାୟୁ, ନ ପୃଥିବୀ, ନ ଜଳ। ପ୍ରଧାନ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା; କେବଳ ଆକାଶ-ଶୂନ୍ୟ ପରି ବିସ୍ତାର, ଅନ୍ୟ ତେଜ ଶୂନ୍ୟ।

Verse 3

शिवतत्त्वं मया नैव विष्णुनापि यथार्थतः । ज्ञातश्च परमं रूपमद्भुतं च परेण न

ଶିବତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାର୍ଥରେ ନ ମୁଁ ଜାଣିଛି, ନ ବିଷ୍ଣୁ ଜାଣିଛନ୍ତି। ସେହି ପରମ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପକୁ ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅବଗତ ହୋଇନାହାନ୍ତି।

Verse 4

महाप्रलयकाले च नष्टे स्थावरजंगमे । आसीत्तमोमयं सर्वमनर्कग्रहतारकम्

ମହାପ୍ରଳୟକାଳେ ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସବୁକିଛି ତମୋମୟ ହୋଇଗଲା—ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନ ଗ୍ରହ, ନ ତାରା।

Verse 6

अदृष्टत्वादिरहितं शब्दस्पर्शसमुज्झितम् । अव्यक्तगंधरूपं च रसत्यक्तमदिङ्मुखम्

ତାହା ଦୃଶ୍ୟତା ଆଦିରୁ ରହିତ ଥିଲା ଏବଂ ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ଥିଲା; ଗନ୍ଧ ଓ ରୂପ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ରସ (ସ୍ୱାଦ) ନଥିଲା, ଦିଗ କିମ୍ବା ମୁଖ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା—ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରକଟତା ପୂର୍ବର ଅବିଭକ୍ତ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥା।

Verse 7

इत्थं सत्यंधतमसे सूचीभेद्यं निरंतरे । तत्सद्ब्रह्मेति यच्छ्रुत्वा सदेकं प्रतिपद्यते

ଏଭଳି ଘନ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ, ଯେତେବେଳେ ନିରନ୍ତର ଆବରଣ ସୂଚୀର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଭେଦିତ ହେବା ପରି ଛିଦ୍ରିତ ହୁଏ, ଏବଂ ‘ତତ୍ ହି ସତ୍—ବ୍ରହ୍ମ’ ବୋଲି ବୋଧ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସାଧକ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ତାରେ ନିବିଡ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Verse 8

इतीदृशं यदा नासीद्यत्तत्सदसदात्मकम् । योगिनोंतर्हिताकाशे यत्पश्यंति निरंतरम्

ଏପରି ଅବସ୍ଥା ଯେତେବେଳେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇନଥିଲା, ସେତେବେଳେ ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ସତ୍-ଅସତ୍—ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ—ଉଭୟର ସାର ଥିଲା। ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯୋଗୀମାନେ ଅନ୍ତର୍ହିତ ଆକାଶରେ, ଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗଗନରେ, ନିରନ୍ତର ଦେଖନ୍ତି।

Verse 9

अमनोगोचरम्वाचां विषयन्न कदाचन । अनामरूपवर्णं च न च स्थूलं न यत्कृशम्

ସେ ମନର ଅଗୋଚର; ବାଣୀର ବିଷୟ କେବେ ନୁହେଁ। ସେ ନାମ-ରୂପ-ବର୍ଣ୍ଣରହିତ; ନ ସ୍ଥୂଳ, ନ କୃଶ—ଏପରି ପରାତ୍ପର ପତି ପରମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 10

अह्रस्वदीर्घमलघुगुरुत्वपरिवर्जितम् । न यत्रोपचयः कश्चित्तथा नापचयोऽपि च

ସେ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ହ୍ରସ୍ୱ-ଦୀର୍ଘ ଓ ଲଘୁ-ଗୁରୁ ଭେଦରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ। ସେଠାରେ କୌଣସି ବୃଦ୍ଧି ନାହିଁ, ତେଣୁ କ୍ଷୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 11

अभिधत्ते स चकितं यदस्तीति श्रुतिः पुनः । सत्यं ज्ञानमनंतं च परानंदम्परम्महः

ଶ୍ରୁତି ପୁନଃ ଆଶ୍ଚର୍ୟସହ ନିଶ୍ଚୟରେ କହେ—‘ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛନ୍ତି।’ ସେ ପରମ ମହଃ ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନନ୍ତ; ସେହି ପରମାନନ୍ଦ ଓ ପରାତ୍ପର ମହାଜ୍ୟୋତି।

Verse 12

अप्रमेयमनाधारमविकारमनाकृति । निर्गुणं योगिगम्यञ्च सर्वव्याप्येककारकम्

ସେ ଅପ୍ରମେୟ, ନିରାଧାର, ଅବିକାର ଓ ନିରାକାର। ସେ ନିର୍ଗୁଣ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଗମ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏବଂ ସମସ୍ତର ଏକମାତ୍ର ପରମ କାରଣ।

Verse 13

निर्विकल्पं निरारंभं निर्मायं निरुपद्रवम् । अद्वितीयमनाद्यन्तमविकाशं चिदात्मकम्

ସେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ନିରାରମ୍ଭ, ନିର୍ମାୟ ଓ ନିରୁପଦ୍ରବ। ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ, ଅବିକାଶ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଚିଦାତ୍ମସ୍ୱରୂପ।

Verse 14

यस्येत्थं संविकल्पंते संज्ञासंज्ञोक्तितः स्म वै । कियता चैव कालेन द्वितीयेच्छाऽभवत्किल

ଏହିପରି ତାହାରେ ସଂଜ୍ଞା ଓ ସଂଜ୍ଞୋକ୍ତି (ନାମ ଓ ନାମିତ)ର ବ୍ୟବହାରଦ୍ୱାରା ଏମିତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ପରେ କିଛି କାଳ ପରେ, କୁହାଯାଏ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଇଚ୍ଛା-ପ୍ରେରଣା ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 15

अमूर्तेन स्वमूर्तिश्च तेनाकल्पि स्वलीलया । सर्वैश्वर्यगुणोपेता सर्वज्ञानमयी शुभा

ଅମୂର୍ତ୍ତ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିଜ ଲୀଳାସଙ୍କଳ୍ପରେ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରକଟ ହେଲା। ସେ ଶୁଭସ୍ୱରୂପିଣୀ, ସର୍ବୈଶ୍ୱର୍ୟଗୁଣଯୁକ୍ତା ଓ ସର୍ବଜ୍ଞାନମୟୀ ଥିଲେ।

Verse 16

सर्वगा सर्वरूपा च सर्वदृक्सर्वकारिणी । सर्वेकवंद्या सर्वाद्या सर्वदा सर्वसंस्कृतिः

ସେ ସର୍ବଗା, ସର୍ବରୂପା, ସର୍ବଦୃକ୍ ଓ ସର୍ବକାରିଣୀ। ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସର୍ବବନ୍ଦ୍ୟା; ସେ ଆଦିସ୍ରୋତ, ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସତ୍ତାର ପବିତ୍ର ସଂସ୍କାର-କ୍ରମ।

Verse 17

परिकल्येति तां मूर्तिमैश्वरीं शुद्धरूपिणीम् । अद्वितीयमनाद्यंतं सर्वाभासं चिदात्मकम् । अंतर्दधे पराख्यं यद्ब्रह्म सर्वगमव्ययम्

ଏଭଳି ଶୁଦ୍ଧରୂପିଣୀ ଈଶ୍ୱରୀ-ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ପ୍ରକଟ କରି, ‘ପରା’ ନାମକ ପରବ୍ରହ୍ମ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା—ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଆଭାସର ଆଧାର, ଚିଦାତ୍ମକ, ସର୍ବଗତ ଓ ଅବ୍ୟୟ।

Verse 18

अमूर्ते यत्पराख्यं वै तस्य मूर्तिस्सदाशिवः । अर्वाचीनाः पराचीना ईश्वरं तं जगुर्बुधाः

ଅମୂର୍ତ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯାହା ‘ପରା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତାହାର ମୂର୍ତ୍ତି ସଦାଶିବ। ବାହ୍ୟମୁଖ କି ଅନ୍ତର୍ମୁଖ—ବୁଧଜନ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ଈଶ୍ୱର ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।

Verse 19

शक्तिस्तदैकलेनापि स्वैरं विहरता तनुः । स्वविग्रहात्स्वयं सृष्टा स्वशरीरानपायिनी

ସେଇ ଶକ୍ତି ଏକମାତ୍ର ଦେହରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ବିହରୁଥିଲେ। ନିଜ ସ୍ୱରୂପରୁ ସ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଭୂତା ସେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ କେବେ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ; ଶିବଙ୍କ ସହ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ।

Verse 20

प्रधानं प्रकृति तां च मायां गुणवतीं पराम् । बुद्धितत्त्वस्य जननीमाहुर्विकृतिवर्जिताम्

ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନ, ପ୍ରକୃତି ଏବଂ ଗୁଣମୟ ପରମ ମାୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱର ଜନନୀ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱୟଂ ବିକାରରହିତା।

Verse 21

सा शक्तिरम्बिका प्रोक्ता प्रकृतिस्सकलेश्वरी । त्रिदेवजननी नित्या मूलकारणमित्युत

ସେ ଶକ୍ତି ‘ଅମ୍ବିକା’ ବୋଲି ପ୍ରକାଶିତ; ସେଇ ପ୍ରକୃତି, ସକଳର ଈଶ୍ୱରୀ। ସେ ତ୍ରିଦେବଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଜନନୀ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 22

अस्या अष्टौ भुजाश्चासन्विचित्रवदना शुभा । राकाचन्द्रसहस्रस्य वदने भाश्च नित्यशः

ତାଙ୍କର ଆଠଟି ଭୁଜା ଥିଲା, ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଶୁଭ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ସଦା ହଜାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାଚନ୍ଦ୍ର ସମ ପ୍ରଭା ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା।

Verse 23

नानाभरणसंयुक्ता नानागतिसमन्विता । नानायुधधरा देवी फुल्लपंकजलोचना

ଦେବୀ ନାନାପ୍ରକାର ଆଭୂଷଣରେ ସୁଶୋଭିତ, ନାନା ମନୋହର ଗତିରେ ସମନ୍ୱିତ ଥିଲେ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ଆୟୁଧ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ନୟନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଟିଥିବା ପଦ୍ମ ସଦୃଶ ଥିଲା।

Verse 24

अचिंत्यतेजसा युक्ता सर्वयोनिस्समुद्यता । एकाकिनी यदा माया संयोगाच्चाप्यनेकिका

ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ତେଜରେ ଯୁକ୍ତ ସେଇ ମାୟା—ସମସ୍ତ ଯୋନିର ଜନନୀ—ଉଦିତ ହେଲା। ସ୍ୱଭାବରେ ସେ ଏକା ଓ ଏକ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁଶକ୍ତିର ସଂଯୋଗରେ ବହୁରୂପିଣୀ ହୁଏ।

Verse 25

परः पुमानीश्वरस्स शिवश्शंभुरनीश्वरः । शीर्षे मन्दाकिनीधारी भालचन्द्रस्त्रिलोचनः

ସେ ପରମ ପୁରୁଷ, ଈଶ୍ୱର—ସେଇ ଶିବ, ଶମ୍ଭୁ, କାହାର ଅଧୀନ ନୁହେଁ ଏମିତି ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରଭୁ। ତାଙ୍କ ଶିରେ ମନ୍ଦାକିନୀ (ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା) ବିରାଜେ, ଭାଳରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ଏବଂ ସେ ତ୍ରିଲୋଚନ।

Verse 26

पंचवक्त्रः प्रसन्नात्मा दशबाहुस्त्रिशूलधृक् । कर्पूरगौरसुसितो भस्मोद्धूलितविग्रहः

ସେ ମଙ୍ଗଳମୟ ପ୍ରଭୁ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର, ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା, ଦଶବାହୁ ଓ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। କର୍ପୂର ସମ ଗୌର-ଶୁଭ୍ର, ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ଲେପିତ ଥିଲା।

Verse 27

युगपच्च तया शक्त्या साकं कालस्वरूपिणा । शिवलोकाभिधं क्षेत्रं निर्मितं तेन ब्रह्मणा

ତାପରେ ଏକାସାଥି, ସେଇ ଶକ୍ତି ସହ ଏବଂ କାଳସ୍ୱରୂପ ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମା ‘ଶିବଲୋକ’ ନାମକ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ନିର୍ମାଣ କଲେ।

Verse 28

तदेव काशिकेत्येतत्प्रोच्यते क्षेत्रमुत्तमम् । परं निर्वाणसंख्यानं सर्वोपरि विराजितम्

ସେଇ ଉତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ‘କାଶିକା’ (କାଶୀ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ପରମ ନିର୍ବାଣ—ମୁକ୍ତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମ—ଯାହା ସବୁଠାରୁ ଉପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 29

ताभ्यां च रममाणाभ्यां च तस्मिन्क्षेत्रे मनोरमे । परमानंदरूपाभ्यां परमानन्दरूपिणी

ସେଇ ମନୋରମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପରମାନନ୍ଦ-ସ୍ୱରୂପ ସେଇ ଦୁଇଜଣ ଏକାସାଥି ଲୀଳା କରୁଥିଲେ; ଏବଂ ପରମାନନ୍ଦ-ସ୍ୱରୂପିଣୀ ଦେବୀ (ଶକ୍ତି) ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ଦିବ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଏକାତ୍ମ ରହିଲେ।

Verse 30

मुने प्रलयकालेपि न तत्क्षेत्रं कदाचन । विमुक्तं हि शिवाभ्यां यदविमुक्तं ततो विदुः

ହେ ମୁନେ, ପ୍ରଳୟକାଳରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର କେବେ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯାହାକୁ ଶିବ ଓ ଶିବା କଦାପି ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ସେହିପାଇଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାହାକୁ ‘ଅବିମୁକ୍ତ’—‘କେବେ ନ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା’—ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 31

अस्यानन्दवनं नाम पुराकारि पिनाकिना । क्षेत्रस्यानंदहेतुत्वादविमुक्तमनंतरम्

ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଏହି ବନ ପୂର୍ବେ ପିନାକୀ (ପିନାକଧାରୀ ଶିବ) ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ, ତେଣୁ ଏହା ‘ଆନନ୍ଦବନ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆନନ୍ଦର କାରଣ ହେବାରୁ, ଅନାଦିକାଳରୁ ଏହା ‘ଅବିମୁକ୍ତ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 32

अथानन्दवने तस्मिञ्च्छिवयो रममाणयोः । इच्छेत्यभूत्सुरर्षे हि सृज्यः कोप्यपरः किल

ତାପରେ, ହେ ସୁରର୍ଷି, ସେଇ ଆନନ୍ଦବନରେ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତି ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ‘ଇଚ୍ଛା’ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପ ଉଦିତ ହେଲା; ସୃଷ୍ଟିଯୋଗ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଏକ ସତ୍ତା ପ୍ରକଟ ହେଲା ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ।

Verse 33

यस्मिन्यस्य महाभारमावां स्वस्वैरचारिणौ । निर्वाणधारणं कुर्वः केवलं काशिशायिनौ

ସେଇ ଅବସ୍ଥାରେ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ ଭାବେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲୁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱର ମହାଭାର ବହନ କରୁଥିଲୁ; ତଥାପି ନିର୍ବାଣଧାରଣର ଅବସ୍ଥା ରକ୍ଷା କରି କେବଳ କାଶୀରେ ଶୟନ-ନିବାସୀ ଥିଲୁ।

Verse 34

स एव सर्वं कुरुतां स एव परिपातु च । स एव संवृणोत्वं ते मदनुग्रहतस्सदा

ସେଇ ଏକା ସବୁ କରୁନ୍ତୁ, ସେଇ ଏକା ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ; ମୋର ଅନୁଗ୍ରହରେ ସେଇ ଏକା ସଦା ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆବୃତ କରି ସୁରକ୍ଷିତ ରଖୁନ୍ତୁ।

Verse 35

चेतस्समुद्रमाकुंच्य चिंताकल्लोललोलितम् । सत्त्वरत्नं तमोग्राहं रजोविद्रुमवल्लितम्

ଚିନ୍ତାର ତରଙ୍ଗରେ ଡୋଳୁଥିବା ମନ-ସମୁଦ୍ରକୁ ସଂକୋଚ କରି (ବିଚାର କର)—ତାହାରେ ସତ୍ତ୍ୱର ରତ୍ନ ଅଛି, ତମସର ଗ୍ରାହ ଅଛି, ରଜସର ପ୍ରବାଳ ଚାରିପଟେ ଘେରିଛି।

Verse 36

यस्य प्रसादात्तिष्ठावस्सुखमानंदकानने । परिक्षिप्तमनोवृत्तौ बहिश्चिंतातुरे सुखम्

ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଜୀବ ଆନନ୍ଦକାନନରେ ସୁଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ; ମନୋବୃତ୍ତି ଛିଟିଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଓ ବାହ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଆତୁର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ସୁଖ ମିଳେ।

Verse 37

संप्रधार्य्येति स विभुस्तया शक्त्या परेश्वरः । सव्ये व्यापारयांचक्रे दशमेंऽगेसुधासवम्

ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରେଶ୍ୱର ସେଇ ଶକ୍ତି ସହ ଅମୃତସଦୃଶ ସାରକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲେ; ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମର ଦଶମ ଅଙ୍ଗରେ ତାହାକୁ ନିଜ ବାମଭାଗରେ କ୍ରିୟାଶୀଳ କରିଲେ।

Verse 38

ततः पुमानाविरासीदेकस्त्रैलोक्यसुंदरः । शांतस्सत्त्वगुणोद्रिक्तो गांभीर्य्यामितसागरः

ତାପରେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ସୁନ୍ଦର ଲାଗୁଥିବା ଏକ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ସ୍ୱଭାବେ ଶାନ୍ତ, ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଅପାର ସାଗର ପରି ଗମ୍ଭୀର।

Verse 39

तथा च क्षमया युक्तो मुनेऽलब्धोपमो ऽभवत् । इन्द्रनीलद्युतिः श्रीमान्पुण्डरीकोत्तमेक्षणः

ଏପରି, ହେ ମୁନି, କ୍ଷମାରେ ଯୁକ୍ତ ସେ ଅନୁପମ ହେଲେ—ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ ମଣି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶ୍ରୀମାନ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ୍ମ ସଦୃଶ ନୟନବାନ।

Verse 40

सुवर्णकृतिभृच्छ्रेष्ठ दुकूलयुगलावृतः । लसत्प्रचंडदोर्दण्डयुगलोह्यपराजितः

ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାରକ, ଉତ୍ତମ ଦୁକୂଳର ଯୁଗଳରେ ଆବୃତ; ଦୀପ୍ତିମାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଦୁଇ ଭୁଜା ସହ ଅପରାଜିତ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।

Verse 41

ततस्स पुरुषश्शंभुं प्रणम्य परमेश्वरम् । नामानि कुरु मे स्वामिन्वद कर्मं जगाविति

ତାପରେ ସେ ପୁରୁଷ ପରମେଶ୍ୱର ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ—“ସ୍ୱାମୀ, ମୋତେ ନାମ ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ମୋର ନିୟତ କର୍ମ କହନ୍ତୁ।”

Verse 42

तच्छ्रुत्वा वचनम्प्राह शंकरः प्रहसन्प्रभुः । पुरुषं तं महेशानो वाचा मेघगभीरया

ସେହି କଥା ଶୁଣି ପ୍ରଭୁ ଶଙ୍କର ହସି କହିଲେ। ମହେଶାନ ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ ସେ ପୁରୁଷକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 43

शिव उवाच । विष्ण्वितिव्यापकत्वात्ते नाम ख्यातं भविष्यति । बहून्यन्यानि नामानि भक्तसौख्यकराणि ह

ଶିବ କହିଲେ—ତୁମ ସର୍ବବ୍ୟାପକତା ହେତୁ ତୁମ ନାମ ‘ବିଷ୍ଣୁ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ। ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସୁଖ-ଶାନ୍ତି ଦେଇଥିବା ଅନେକ ଅନ୍ୟ ନାମ ମଧ୍ୟ ତୁମର ହେବ।

Verse 44

तपः कुरु दृढो भूत्वा परमं कार्यसाधनम् । इत्युक्त्वा श्वासमार्गेण ददौ च निगमं ततः

ଦୃଢ ହୋଇ ତପ କର; ଏହାହିଁ କାର୍ଯ୍ୟସାଧନର ପରମ ଉପାୟ। ଏମିତି କହି ସେ ଶ୍ୱାସମାର୍ଗରେ ନିଗମ (ବେଦୀୟ ପ୍ରକାଶ) ଦାନ କଲେ।

Verse 46

दिव्यं द्वादश साहस्रं वर्षं तप्त्वापि चाच्युतः । न प्राप स्वाभिलषितं सर्वदं शंभुदर्शनम्

ଦ୍ୱାଦଶ ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ତପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଚ୍ୟୁତ ସର୍ବଦାତା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ଦର୍ଶନ ପାଇଲେ ନାହିଁ।

Verse 47

तत्तत्संशयमापन्नश्चिंतितं हृदि सादरम् । मयाद्य किं प्रकर्तव्यमिति विष्णुश्शिवं स्मरन्

ବାରମ୍ବାର ସନ୍ଦେହରେ ପଡି ସେ ହୃଦୟରେ ଆଦରସହ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏବେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?”—ଏଭଳି ଭାବି ବିଷ୍ଣୁ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।

Verse 48

एतस्मिन्नंतरे वाणी समुत्पन्ना शिवाच्छुभा । तपः पुनः प्रकर्त्तव्यं संशयस्यापनुत्तये

ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶିବଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଭ ବାଣୀ ଉଦ୍ଭବିଲା— “ସନ୍ଦେହ ନିବାରଣ ପାଇଁ ପୁନର୍ବାର ତପ କର।”

Verse 49

ततस्तेन च तच्छ्रुत्वा तपस्तप्तं सुदारुणम् । बहुकालं तदा ब्रह्मध्यानमार्गपरेण हि

ତାପରେ ସେହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ତପ କଲେ, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଧ୍ୟାନବିଧି ଅନୁସାରେ ବ୍ରହ୍ମଧ୍ୟାନ ମାର୍ଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବିଷ୍ଟ ରହିଲେ।

Verse 50

ततस्स पुरुषो विष्णुः प्रबुद्धो ध्यानमार्गतः । सुप्रीतो विस्मयं प्राप्तः किं यत्तव महा इति

ତେବେ ସେ ପୁରୁଷ—ବିଷ୍ଣୁ—ଧ୍ୟାନମାର୍ଗରୁ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ହେଲେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବିସ୍ମୟ ପାଇ କହିଲେ— “ଏହା କ’ଣ? ତୁମର ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ?”

Verse 51

परिश्रमवतस्तस्य विष्णोः स्वाङ्गेभ्य एव च । जलधारा हि संयाता विविधाश्शिवमायया

ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିଶ୍ରମ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିଜ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଜଳଧାରା ନିଶ୍ଚୟ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଶିବମାୟାରେ ତାହା ନାନାପ୍ରକାର ଭାବେ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା।

Verse 52

अभिव्याप्तं च सकलं शून्यं यत्तन्महामुने । ब्रह्मरूपं जलमभूत्स्पर्शनात्पापनाशनम्

ହେ ମହାମୁନେ, ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶୂନ୍ୟ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଲାବେଳେ, ଜଳ ବ୍ରହ୍ମରୂପ ହୋଇ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ତାହାର ସ୍ପର୍ଶରେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ।

Verse 53

तदा श्रांतश्च पुरुषो विष्णुस्तस्मिञ्जले स्वयम् । सुष्वाप परम प्रीतो बहुकालं विमोहितः

ତେବେ ସେହି ପୁରୁଷ—ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ—ସେଇ ଜଳରେ ଶ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ପରମ ତୃପ୍ତି ସହ ନିଦ୍ରାଗତ ହୋଇ, ବହୁକାଳ ମୋହାବିଷ୍ଟ ରହିଲେ।

Verse 54

नारायणेति नामापि तस्यसीच्छ्रुतिसंमतम् । नान्यत्किंचित्तदा ह्यासीत्प्राकृतं पुरुषं विना

ସେହି (ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ) ପାଇଁ ‘ନାରାୟଣ’ ନାମ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୁତି-ସମ୍ମତ ଭାବେ ଗ୍ରହୀତ ହେଲା। କାରଣ ସେତେବେଳେ ଆଦ୍ୟ ପ୍ରାକୃତ ପୁରୁଷ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ଥିଲା ନାହିଁ।

Verse 55

एतस्मिन्नन्तरे काले तत्त्वान्यासन्महात्मनः । तत्प्रकारं शृणु प्राज्ञ गदतो मे महामते

ଏହି ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ମହାତ୍ମା ପରମେଶ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ମୁଁ କହୁଥିବା ପରି ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ପ୍ରକାର ଶୁଣ, ହେ ମହାମତେ।

Verse 56

प्रकृतेश्च महानासीन्महतश्च गुणास्त्रयः । अहंकारस्ततो जातस्त्रिविधो गुणभेदतः

ପ୍ରକୃତିରୁ ମହାନ୍ (ମହତ୍) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ମହତ୍ ଠାରୁ ତିନି ଗୁଣ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ପରେ ଗୁଣଭେଦ ଅନୁସାରେ ତ୍ରିବିଧ ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନେଲା।

Verse 58

तत्त्वानामिति संख्यानमुक्तं ते ऋषिसत्तम । जडात्मकञ्च तत्सर्वं प्रकृतेः पुरुषं विना

ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କହିଦେଲି। ସେସବୁ ଜଡସ୍ୱରୂପ; ପ୍ରକୃତି ବ୍ୟତୀତ ସେଠାରେ ପୁରୁଷ (ଚେତନ ତତ୍ତ୍ୱ) ନାହିଁ।

Verse 59

तत्तदैकीकृतं तत्त्वं चतुर्विंशतिसंख्यकम् । शिवेच्छया गृहीत्वा स सुष्वाप ब्रह्मरूपके

ଏଭଳି ଚତୁର୍ବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଏକତ୍ର କରି, ଶିବେଚ୍ଛାରେ ସେ ସବୁକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଗ୍ରହଣ କଲା ଏବଂ ପରେ ବ୍ରହ୍ମାରୂପ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଦ୍ରାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।