सृष्टिक्रमवर्णनम् / Description of the Sequence of Creation

Verse 1

ब्रह्मोवाच । शब्दादीनि च भूतानि पंचीकृत्वाहमात्मना । तेभ्यः स्थूलं नभो वायुं वह्निं चैव जलं महीम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଶବ୍ଦାଦି ତନ୍ମାତ୍ରାମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପଞ୍ଚୀକରଣ କରି, ସେଠାରୁ ସ୍ଥୂଳ ଭୂତ—ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ—ସୃଷ୍ଟି କଲି।

Verse 2

पर्वतांश्च समुद्रांश्च वृक्षादीनपि नारद । कलादियुगपर्येतान्कालानन्यानवासृजम्

ହେ ନାରଦ, ମୁଁ ପର୍ବତ, ସମୁଦ୍ର ଓ ବୃକ୍ଷାଦି ସବୁକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲି; ଏବଂ କଳାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଳର ଅନ୍ୟ ବିଭାଗମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲି।

Verse 3

सृष्ट्यंतानपरांश्चापि नाहं तुष्टोऽभव न्मुने । ततो ध्यात्वा शिवं साम्बं साधकानसृजं मुने

ହେ ମୁନେ, ସୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ତଫଳକୁ ମାତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲିନି; ତେଣୁ ସାମ୍ବ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ହେ ମୁନେ, ମୁଁ ସାଧକମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲି।

Verse 4

मरीचिं च स्वनेत्राभ्यां हृदयाद्भृगुमेव च । शिरसोऽगिरसं व्यानात्पुलहं मुनिसत्तमम्

ନିଜ ଦୁଇ ନୟନରୁ ମରୀଚିଙ୍କୁ, ହୃଦୟରୁ ଭୃଗୁଙ୍କୁ, ଶିରରୁ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ, ଏବଂ ବ୍ୟାନ ପ୍ରାଣବାୟୁରୁ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଲହଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 5

उदानाच्च पुलस्त्यं हि वसिष्ठञ्च समानतः । क्रतुं त्वपानाच्छ्रोत्राभ्यामत्रिं दक्षं च प्राणतः

ଉଦାନରୁ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଏବଂ ସେହିପରି ବସିଷ୍ଠ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଅପାନରୁ କ୍ରତୁ, ଦୁଇ କାନରୁ ଅତ୍ରି, ଏବଂ ପ୍ରାଣରୁ ଦକ୍ଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 6

असृजं त्वां तदोत्संगाच्छायायाः कर्दमं मुनिम् । संकल्पादसृजं धर्मं सर्वसाधनसाधनम्

“ସେଇ ଛାୟାର କୋଳରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ—ମୁନି କର୍ଦମଙ୍କୁ—ସୃଷ୍ଟି କଲି। ଏବଂ କେବଳ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲି, ଯାହା ସମସ୍ତ ସାଧନାର ସାଧନ।”

Verse 7

एवमेतानहं सृष्ट्वा कृतार्थस्साधकोत्तमान् । अभवं मुनिशार्दूल महादेवप्रसादतः

ଏଭଳି ମୁଁ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧକମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲା ବୋଲି ଦେଖି, ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ, ମହାଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ କୃତାର୍ଥ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲି।

Verse 8

ततो मदाज्ञया तात धर्मः संकल्पसंभवः । मानवं रूपमापन्नस्साधकैस्तु प्रवर्तितः

ତାପରେ, ହେ ତାତ, ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଦିବ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପରୁ ଜନ୍ମିତ ଧର୍ମ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କଲା ଏବଂ ସେଇ ସାଧକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଚରଣରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା।

Verse 9

ततोऽसृजं स्वगात्रेभ्यो विविधेभ्योऽमितान्सुतान् । सुरासुरादिकांस्तेभ्यो दत्त्वा तां तां तनुं मुने

ତାପରେ ମୁଁ ମୋର ନିଜ ଦେହର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗରୁ ଅସଂଖ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲି; ହେ ମୁନେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବ, ଅସୁର ଆଦି ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କ-ତାଙ୍କ ଦେହ ଓ ଅବସ୍ଥା ଦେଲି।

Verse 10

ततोऽहं शंकरेणाथ प्रेरितोंऽतर्गतेन ह । द्विधा कृत्वात्मनो देहं द्विरूपश्चाभवं मुने

ତାପରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ନାଥ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ମୁଁ ମୋ ଦେହକୁ ଦୁଇଭାଗ କଲି; ହେ ମୁନେ, ଏବଂ ମୁଁ ଦ୍ୱିରୂପ ହେଲି।

Verse 11

अर्द्धेन नारी पुरुषश्चार्द्धेन संततो मुने । स तस्यामसृजद्द्वंद्वं सर्वसाधनमुत्तमम्

ହେ ମୁନେ, ସେ ଅର୍ଧେ ନାରୀ ଓ ଅର୍ଧେ ପୁରୁଷ ରୂପେ ସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ପରେ ତାହାଠାରୁ ସେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ-ଯୁଗଳ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକଜୀବନର କାର୍ଯ୍ୟସାଧନର ପରମ ଉତ୍ତମ ସାଧନ।

Verse 12

स्वायंभुवो मनुस्तत्र पुरुषः परसाधनम् । शतरूपाभिधा नारी योगिनी सा तपस्विनी

ସେଠାରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ପୁରୁଷ ଥିଲେ—ପରମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟସିଦ୍ଧିର ଉତ୍ତମ ସାଧନ। ଏବଂ ‘ଶତରୂପା’ ନାମକ ନାରୀ ଯୋଗିନୀ ଓ ତପସ୍ୱିନୀ ଥିଲେ।

Verse 13

सा पुनर्मनुना तेन गृहीतातीव शोभना । विवाहविधिना ताताऽसृजत्सर्गं समैथुनम्

ତାପରେ ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭନ କନ୍ୟାକୁ ସେଇ ମନୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ହେ ତାତ, ବିବାହବିଧି ଅନୁସାରେ ସେ ଦାମ୍ପତ୍ୟ-ସଂଯୋଗରେ ସୃଷ୍ଟିପ୍ରବାହକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲେ।

Verse 14

तस्यां तेन समुत्पन्नस्तनयश्च प्रियव्रतः । तथैवोत्तानपादश्च तथा कन्यात्रयं पुनः

ତାହାରୁ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ପୁନଃ ତିନି କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 15

आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुताः । आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम्

ସେମାନେ ଆକୂତି, ଦେବହୂତି ଓ ପ୍ରସୂତି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ମନୁ ଆକୂତିଙ୍କୁ ରୁଚିଙ୍କୁ ବିବାହରେ ଦେଲେ ଏବଂ ମଧ୍ୟମା ଦେବହୂତିଙ୍କୁ କର୍ଦମଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 16

ददौ प्रसूतिं दक्षायोत्तानपादानुजां सुताः । तासां प्रसूतिप्रसवैस्सर्वं व्याप्तं चराचरम्

ମନୁ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ଅନୁଜା କନ୍ୟା ପ୍ରସୂତିଙ୍କୁ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ଦେଲେ। ପ୍ରସୂତି ଓ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ-ପ୍ରସବରୁ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 17

आकूत्यां च रुचेश्चाभूद्वंद्वं यज्ञश्च दक्षिणा । यज्ञस्य जज्ञिरे पुत्रा दक्षिणायां च द्वादश

ଆକୂତି ଓ ରୁଚିଙ୍କଠାରୁ ଦିବ୍ୟ ଯୁଗଳ—ଯଜ୍ଞ ଓ ଦକ୍ଷିଣା—ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଦକ୍ଷିଣାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଯଜ୍ଞଙ୍କର ଦ୍ୱାଦଶ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 18

देवहूत्यां कर्दमाच्च बह्व्यो जातास्सुता मुने । दशाज्जाताश्चतस्रश्च तथा पुत्र्यश्च विंशतिः

ହେ ମୁନି, ଦେବହୂତି ଓ କର୍ଦମଙ୍କଠାରୁ ଅନେକ କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲେ। ଦଶ ପରେ ଆଉ ଚାରି; ଏହିପରି ମୋଟେ ବିଂଶତି କନ୍ୟା ହେଲେ।

Verse 19

धर्माय दत्ता दक्षेण श्रद्धाद्यास्तु त्रयोदश । शृणु तासां च नामानि धर्मस्त्रीणां मुनीश्वर

ଦକ୍ଷ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଆଦି ତ୍ରୟୋଦଶ କନ୍ୟାକୁ ଧର୍ମଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ନାମ ଏବେ ଶୁଣ।

Verse 20

श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया । वसुःर्बुद्धि लज्जा शांतिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदश

ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଧୃତି, ତୁଷ୍ଟି, ପୁଷ୍ଟି, ମେଧା ଓ କ୍ରିୟା; ବସୁ, ବୁଦ୍ଧି, ଲଜ୍ଜା, ଶାନ୍ତି, ସିଦ୍ଧି, କୀର୍ତ୍ତି—ଏହି ତ୍ରୟୋଦଶ।

Verse 21

ताभ्यां शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिस्सत्पथसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा

ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କନିଷ୍ଠାଙ୍କ ପାଖରେ ଏକାଦଶ ସୁଲୋଚନା କନ୍ୟା ରହିଲେ—ଖ୍ୟାତି, ସତ୍ପଥସମ୍ଭୂତି, ସ୍ମୃତି, ପ୍ରୀତି ଓ କ୍ଷମା।

Verse 22

सन्नतिश्चानुरूपा च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा । भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवांगिरा मुनिः

ସନ୍ନତି ଓ ଅନୁରୂପା; ତଥା ଊର୍ଜା, ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା। (ଏବଂ) ଭୃଗୁ, ଭବ, ମରୀଚି ଓ ମୁନି ଅଙ୍ଗିରା ମଧ୍ୟ (ପ୍ରକଟ ହେଲେ)।

Verse 23

पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्चर्षिवरस्तथा । अत्रिर्वासिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम्

ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ପୁଲହ, କ୍ରତୁ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି; ଅତ୍ରି ଓ ବସିଷ୍ଠ, ତଥା ବହ୍ନି (ଅଗ୍ନି) ଓ ପିତୃଗଣ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଯଥାକ୍ରମେ ଜ୍ଞେୟ।

Verse 24

ख्यातास्ता जगृहुः कन्या भृग्वाद्यास्साधका वराः । ततस्संपूरितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

ସେଇ ଖ୍ୟାତ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଭୃଗୁ ଆଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧ ସାଧକମାନେ ବିବାହରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ତାପରେ ଚରାଚର ସହିତ ସମଗ୍ର ତ୍ରିଲୋକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।

Verse 25

एवं कर्मानुरूपेण प्रणिनामंबिकापते । आज्ञया बहवो जाता असंख्याता द्विजर्षभाः

ହେ ଅମ୍ବିକାପତି ଶିବ! ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନିଜ ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ବହୁ ଜୀବ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ଅସଂଖ୍ୟ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 26

कल्पभेदेन दक्षस्य षष्टिः कन्याः प्रकीर्तिताः । तासां दश च धर्माय शशिने सप्तविंशतिम्

କଳ୍ପଭେଦ ଅନୁସାରେ ଦକ୍ଷଙ୍କର ଷଷ୍ଟି କନ୍ୟା ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦଶଜଣଙ୍କୁ ଧର୍ମଙ୍କୁ ଏବଂ ସପ୍ତବିଂଶତିକୁ ଶଶି (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ଦେଲେ।

Verse 27

विधिना दत्तवान्दक्षः कश्यपाय त्रयोदश । चतस्रः पररूपाय ददौ तार्क्ष्याय नारद

ହେ ନାରଦ! ବିଧିପୂର୍ବକ ଦକ୍ଷ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ତ୍ରୟୋଦଶ (କନ୍ୟା) ଦେଲେ; ଏବଂ ଉତ୍ତମ ରୂପବତୀ ଚତୁର୍ଥିକୁ ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ (ଅରୁଣ/ଗରୁଡ)ଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।

Verse 28

भृग्वंगिरः कृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे कन्ये च दत्तवान् । ताभ्यस्तेभ्यस्तु संजाता बह्वी सृष्टिश्चराचरा

ଭୃଗୁ ଓ ଅଙ୍ଗିରା କୃଶାଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଦୁଇ ଦୁଇ କନ୍ୟା ଦେଲେ। ସେହି କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ (ସଂଯୋଗରୁ) ଚରାଚର ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 29

त्रयोदशमितास्तस्मै कश्यपाय महात्मने । दत्ता दक्षेण याः कन्या विधिवन्मुनिसत्तम

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦକ୍ଷ ଯଥାବିଧି ସେଇ ମହାତ୍ମା କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ବିବାହାର୍ଥେ ତ୍ରୟୋଦଶ କନ୍ୟା ଦାନ କଲେ।

Verse 30

तासां प्रसूतिभिर्व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । स्थावरं जंगमं चैव शून्य नैव तु किंचन

ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନଦ୍ୱାରା ଚରାଚର ସହିତ ସମଗ୍ର ତ୍ରିଲୋକ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲା। ସ୍ଥାବର କି ଜଙ୍ଗମ, କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ କିଛି ରହିଲା ନାହିଁ।

Verse 31

देवाश्च ऋषयश्चैव दैत्याश्चैव प्रजज्ञिरे । वृक्षाश्च पक्षिणश्चैव सर्वे पर्वतवीरुधः

ତାପରେ ଦେବମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ, ଏବଂ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ। ବୃକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀ, ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ଓ ଲତା-ଗୁଳ୍ମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 32

दक्षकन्याप्रसूतैश्च व्याप्तमेवं चराचरम् । पातालतलमारभ्य सत्यलोकावधि ध्रुवम्

ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲା—ପାତାଳତଳରୁ ସତ୍ୟଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ନିଶ୍ଚୟ।

Verse 33

ब्रह्मांडं सकलं व्याप्तं शून्यं नैव कदाचन । एवं सृष्टिः कृता सम्यग्ब्रह्मणा शंभुशासनात्

ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲା; କେବେ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହେଲା ନାହିଁ। ଏଭଳି ଶମ୍ଭୁ (ଭଗବାନ ଶିବ)ଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 34

सती नाम त्रिशूलाग्रे सदा रुद्रेण रक्षिता । तपोर्थं निर्मिता पूर्वं शंभुना सर्वविष्णुना

ସେ ‘ସତୀ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧା—ରୁଦ୍ରଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳାଗ୍ରେ ସଦା ରକ୍ଷିତା। ତପସ୍ୟାର ନିମିତ୍ତେ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶମ୍ଭୁ—ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରାତ୍ମା—ପୂର୍ବେ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ମାଣ କଲେ।

Verse 35

सैव दक्षात्समुद्भूता लोककार्यार्थमेव च । लीलां चकार बहुशो भक्तोद्धरणहेतवे

ସେଇ ଦକ୍ଷଙ୍କଠାରୁ ଉଦ୍ଭୂତା, ଏବଂ କେବଳ ଲୋକକାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ। ଭକ୍ତୋଦ୍ଧାର ହେତୁ ସେ ବହୁବାର ପବିତ୍ର ଲୀଳା କଲେ।

Verse 36

वामांगो यस्य वैकुंठो दक्षिणांगोऽहमेव च । रुद्रो हृदयजो यस्य त्रिविधस्तु शिवः स्मृतः

ଯାହାଙ୍କ ବାମାଙ୍ଗ ବୈକୁଣ୍ଠ (ବିଷ୍ଣୁ), ଦକ୍ଷିଣାଙ୍ଗ ମୁଁ (ବ୍ରହ୍ମା); ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ରୁଦ୍ର ଜନ୍ମେ—ସେ ପ୍ରଭୁ ତ୍ରିବିଧ ପ୍ରକାଶରେ ‘ଶିବ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 37

अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणास्त्रय उदाहृताः । स्वयं सदा निर्गुणश्च परब्रह्माव्ययश्शिवः

‘ମୁଁ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ର—ଏମାନେ ତିନି ଗୁଣ ଭାବେ କଥିତ। କିନ୍ତୁ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ ସଦା ନିର୍ଗୁଣ—ଅବ୍ୟୟ ପରବ୍ରହ୍ମ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଓ ଅଚଳ।’

Verse 38

विष्णुस्सत्त्वं रजोऽहं च तमो रुद्र उदाहृतः । लोकाचारत इत्येवं नामतो वस्तुतोऽन्यथा

ବିଷ୍ଣୁକୁ ସତ୍ତ୍ୱ, ମୋତେ (ବ୍ରହ୍ମାକୁ) ରଜ, ଏବଂ ରୁଦ୍ରକୁ ତମ କୁହାଯାଏ—ଏହା ଲୋକାଚାର ଅନୁସାରେ। କିନ୍ତୁ ଏ ଭେଦ କେବଳ ନାମର; ତତ୍ତ୍ୱତଃ ବାସ୍ତବ ଅନ୍ୟ (ଅତୀତ)।

Verse 39

अंतस्तमो बहिस्सत्त्वो विष्णूरुद्रस्तथा मतः । अंतस्सत्त्वस्तमोबाह्यो रजोहं सर्वेथा मुने

ହେ ମୁନେ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଏପରି ମନାଯାଏ—ଅନ୍ତରେ ତମସ, ବାହାରେ ସତ୍ତ୍ୱ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସର୍ବଥା ରଜସ—ଅନ୍ତରେ ସତ୍ତ୍ୱ, ବାହାରେ ତମସ।

Verse 40

राजसी च सुरा देवी सत्त्वरूपात्तु सा सती । लक्ष्मीस्तमोमयी ज्ञेया विरूपा च शिवा परा

ସୁରା ଦେବୀ ରାଜସୀ ସ୍ୱଭାବର; ସେହି ସତୀ ସତ୍ତ୍ୱରୂପା। ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ତମୋମୟୀ ବୋଲି ଜାଣ; ଏ ସବୁଠାରୁ ପରେ ବିରୂପା ପରାଶିବା ଅଛନ୍ତି।

Verse 41

एवं शिवा सती भूत्वा शंकरेण विवाहिता । पितुर्यज्ञे तनुं त्यक्त्वा नादात्तां स्वपदं ययौ

ଏଭଳି ଶିବାତ୍ମିକା ସତୀ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସହ ବିବାହିତ ହେଲେ। ପରେ ପିତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ଦେହ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; ସେ ନିଜ ପରମ ପଦକୁ ଗଲେ।

Verse 42

पुनश्च पार्वती जाता देवप्रार्थनया शिवा । तपः कृत्वा सुविपुलं पुनश्शिवमुपागता

ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଶିବା ପୁନର୍ବାର ପାର୍ବତୀ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଅତିବିଶାଳ ତପ କରି ସେ ପୁନଃ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 43

तस्या नामान्यनेकानि जातानि च मुनीश्वर । कालिका चंडिका भद्रा चामुंडा विजया जया

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ଅନେକ ନାମ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି—କାଳିକା, ଚଣ୍ଡିକା, ଭଦ୍ରା, ଚାମୁଣ୍ଡା, ବିଜୟା ଓ ଜୟା।

Verse 44

जयंती भद्रकाली च दुर्गा भगवतीति च । कामाख्या कामदा ह्यम्बा मृडानी सर्वमंगला

ସେ ଜୟନ୍ତୀ, ଭଦ୍ରକାଳୀ, ଦୁର୍ଗା ଓ ଭଗବତୀ ବୋଲି ପରିଚିତ; ତାହା ସହ କାମାଖ୍ୟା, କାମଦା, ଅମ୍ବା, ମୃଡାନୀ ଓ ସର୍ବମଙ୍ଗଳା ମଧ୍ୟ।

Verse 45

नामधेयान्यनेकानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । गुणकर्मानुरूपाणि प्रायशस्तत्र पार्वती

ହେ ପାର୍ବତୀ! ସେଠାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅନେକ ନାମ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ତାଙ୍କ ଗୁଣ ଓ କର୍ମ ଅନୁରୂପ।

Verse 46

गुणमय्यस्तथा देव्यो देवा गुणमयास्त्रयः । मिलित्वा विविधं सृष्टेश्चक्रुस्ते कार्यमुत्तमम्

ସେହିପରି ଦେବୀମାନେ ଗୁଣମୟୀ ଥିଲେ, ଏବଂ ତିନି ଦେବତା ମଧ୍ୟ ଗୁଣମୟ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଗୁଣଲୀଳାନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।

Verse 47

एवं सृष्टिप्रकारस्ते वर्णितो मुनिसत्तम । शिवाज्ञया विरचितो ब्रह्मांडस्य मयाऽखिलः

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହିପରି ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରକାର ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା। ଏହି ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବ୍ୟବସ୍ଥା ମୁଁ କେବଳ ଶିବାଜ୍ଞାରେ ରଚିଛି।

Verse 48

परं ब्रह्म शिवः प्रोक्तस्तस्य रूपास्त्रयः सुराः । अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणभेदानुरूपतः

ଶିବଙ୍କୁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାଙ୍କର ତିନି ଦିବ୍ୟ ରୂପ—ମୁଁ (ବ୍ରହ୍ମା), ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ର—ଗୁଣଭେଦ ଅନୁରୂପ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 49

शिवया रमते स्वैरं शिवलोके मनोरमे । स्वतंत्रः परमात्मा हि निर्गुणस्सगुणोऽपि वै

ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ଶିବଲୋକରେ ସେ ଶିବା (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କ ସହ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ବିହାର କରନ୍ତି। କାରଣ ପରମାତ୍ମା ସତ୍ୟରେ ସ୍ୱାଧୀନ—ସେ ନିର୍ଗୁଣ ମଧ୍ୟ, ସଗୁଣ ମଧ୍ୟ।

Verse 50

तस्य पूर्णवतारो हिं रुद्रस्साक्षाच्छिवः स्मृतः । कैलासे भवनं रम्यं पंचवक्त्रश्चकार ह । ब्रह्मांडस्य तथा नाशे तस्य नाशोस्ति वै न हि

ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବତାର; ରୁଦ୍ର ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ। କୈଲାସରେ ସେ ରମ୍ୟ ଭବନ ନିର୍ମାଣ କରି ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ନାଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନାଶ ନାହିଁ।