कैलासगमनं कुबेरसख्यं च — Śiva’s Journey to Kailāsa and His Friendship with Kubera

Verse 1

प्रत्यहं तस्य जननी सुतं गुणनिधिं मृदु । शास्ति स्नेहार्द्रहृदया ह्युपवेश्य स्म नारद

ହେ ନାରଦ, ତାଙ୍କର ମାତା ପ୍ରତିଦିନ ସେଇ ମୃଦୁ, ଗୁଣନିଧି ପୁତ୍ରକୁ ବସାଇ, ସ୍ନେହରେ ଦ୍ରବିତ ହୃଦୟରେ, ପ୍ରେମପୂର୍ବକ ଶିକ୍ଷା ଦେଇ ଶାସନ କରୁଥିଲେ।

Verse 2

नारद उवाच । कदागतो हि कैलासं शंकरो भक्तवत्सलः । क्व वा सखित्वं तस्यासीत्कुबेरेण महात्मना

ନାରଦ କହିଲେ— ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଶଙ୍କର କେବେ କୈଲାସକୁ ଆସିଲେ? ଏବଂ ମହାତ୍ମା କୁବେରଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ସଖ୍ୟ କେଉଁଠି ଓ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା?

Verse 3

किं चकार हरस्तत्र परिपूर्णः शिवाकृतिः । एतत्सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं मम

ସେଠାରେ ଶିବାକୃତିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହର କ’ଣ କଲେ? ଏ ସବୁ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହ, କାରଣ ମୋର କୌତୁହଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼।

Verse 4

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः । यथा जगाम कैलासं सखित्वं धनदस्य च

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ନାରଦ, ଶୁଣ। ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ରମୌଳି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଚରିତ କହୁଛି—ସେ କିପରି କୈଲାସକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଧନଦ (କୁବେର) ସହିତ ସଖ୍ୟ କିପରି ହେଲା।

Verse 5

असीत्कांपिल्यनगरे सोमयाजिकुलोद्भवः । दीक्षितो यज्ञदत्ताख्यो यज्ञविद्याविशारदः

କାଂପିଲ୍ୟ ନଗରରେ ସୋମଯାଜୀ କୁଳରେ ଜନ୍ମିତ, ଦୀକ୍ଷିତ ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ; ସେ ଯଜ୍ଞବିଦ୍ୟାରେ ବିଶାରଦ ଥିଲେ।

Verse 6

वेदवेदांगवित्प्राज्ञो वेदान्तादिषु दक्षिणः । राजमान्योऽथ बहुधा वदान्यः कीर्तिभाजनः

ସେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ଜ୍ଞାତା, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଏବଂ ବେଦାନ୍ତାଦି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ। ରାଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ସେ ବହୁପ୍ରକାର ଦାନଶୀଳ ହୋଇ ସୁକୀର୍ତ୍ତିର ପାତ୍ର ହେଲେ।

Verse 7

अग्निशुश्रूषणरतो वेदाध्ययनतत्परः । सुन्दरो रमणीयांगश्चन्द्रबिंबसमाकृतिः

ସେ ଅଗ୍ନିଶୁଶ୍ରୂଷାରେ ରତ ଏବଂ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ତତ୍ପର ଥିଲେ। ସେ ସୁନ୍ଦର, ରମଣୀୟ ଅଙ୍ଗଯୁକ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ଆକୃତିର ଥିଲେ।

Verse 8

आसीद्गुणनिधिर्नाम दीक्षितस्यास्य वै सुतः । कृतोपनयनस्सोष्टौ विद्या जग्राह भूरिशः । अथ पित्रानभिज्ञातो यूतकर्मरतोऽभवत्

ସେଇ ଦୀକ୍ଷିତଙ୍କର ଗୁଣନିଧି ନାମକ ଏକ ପୁତ୍ର ଥିଲା। ଉପନୟନ ସଂସ୍କାର କରି ସେ ବହୁ ପରିଶ୍ରମରେ ଅନେକ ବିଦ୍ୟା ଅଧ୍ୟୟନ କଲା; କିନ୍ତୁ ପରେ ପିତାଙ୍କ ଅଜ୍ଞାତରେ ଜୁଆ ଆଦି କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହେଲା।

Verse 9

आदायादाय बहुशो धनं मातुस्सकाशतः । समदाद्यूतकारेभ्यो मैत्रीं तैश्च चकार सः

ସେ ବାରମ୍ବାର ମାଆଙ୍କ ପାଖରୁ ଧନ ନେଇ ଜୁଆଡ଼ିମାନଙ୍କୁ ଦେଇଦେଉଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ମିତ୍ରତା ମଧ୍ୟ କଲା।

Verse 10

संत्यक्तब्राह्मणाचारः संध्यास्नानपराङ्मुखः । निंदको वेदशास्त्राणां देवब्राह्मणनिंदकः

ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ ଆଚାର ତ୍ୟାଗ କଲା, ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ ଓ ସ୍ନାନରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇଲା। ସେ ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିଲା—ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦା କରୁଥିଲା।

Verse 11

स्मृत्याचारविहीनस्तु गीतवाद्यविनोदभाक् । नटपाखंडभाण्डैस्तु बद्धप्रेमपरंपरः

ସ୍ମୃତିରେ କଥିତ ନିୟମାଚାର ଓ ସଦାଚାରରୁ ବିହୀନ ସେ ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ଆଦି ବିନୋଦରେ ରମେ। ନଟ, ପାଖଣ୍ଡୀ ଢୋଙ୍ଗୀ ଓ ଭାଣ୍ଡମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ସେ ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ସାଂସାରିକ ଆସକ୍ତିର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବନ୍ଧିଯାଏ।

Verse 12

प्रेरितोऽपि जनन्या स न ययौ पितुरंतिकम् । गृहकार्यांतरव्याप्तो दीक्षितो दीक्षितायिनीम्

ମାଆ ପ୍ରେରଣା ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇଲା ନାହିଁ। ଘରକାମର ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଦୀକ୍ଷିତ ପୁରୁଷ ଦୀକ୍ଷା କରାଉଥିବା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କଲା।

Verse 13

यदा यदैव तां पृच्छेदये गुणनिधिस्सुतः । न दृश्यते मया गेहे कल्याणि विदधाति किम्

ଗୁଣନିଧିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯେତେବେଳେ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରୁଥିଲା, ସେତେବେଳେ ସେ କହୁଥିଲା—“କଲ୍ୟାଣି! ମୋତେ ଘରେ କିଛିମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ତେବେ ତୁମେ ଏଠି କ’ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରୁଛ, କ’ଣ ସାଧୁଛ?”

Verse 14

तदा तदेति सा ब्रूयादिदानीं स बहिर्गतः । स्नात्वा समर्च्य वै देवानेतावंतमनेहसम्

ତେବେ ସେ “ତଥାସ୍ତୁ, ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହିବ—“ଏବେ ସେ ବାହାରକୁ ଯାଇଛି; ସ୍ନାନ କରି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରୁଛି”—ଏଭଳି କହି ସେ ଦୀର୍ଘ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସମୟକୁ ତ୍ୱରା ବିନା କାଟିବ।

Verse 15

अधीत्याध्ययनार्थं स द्विजैर्मित्रैस्समं ययौ । एकपुत्रेति तन्माता प्रतारयति दीक्षितम्

ଅଧ୍ୟୟନ ସମାପ୍ତ କରି ସେ ଅଧିକ ଶିକ୍ଷାର୍ଥେ ଦ୍ୱିଜ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଯାତ୍ରା କଲା। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମା “ଏହି ମୋର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର” ଭାବି, ଦୀକ୍ଷିତ ପୁତ୍ରକୁ ଯିବାରୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।

Verse 16

न तत्कर्म च तद्वृत्तं किंचिद्वेत्ति स दीक्षितः । सर्वं केशांतकर्मास्य चक्रे वर्षेऽथ षोडशे

ସେଇ ଦୀକ୍ଷିତ ନିଜ ପୂର୍ବକର୍ମ କିମ୍ବା ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ ବିଷୟରେ କିଛିମଧ୍ୟ ଜାଣୁନଥିଲା। ତାପରେ ତାଙ୍କ ଷୋଡଶ ବର୍ଷରେ, କେଶାନ୍ତ-ସଂସ୍କାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାରକ୍ରିୟା ତାଙ୍କ ପାଇଁ କରାଗଲା।

Verse 17

अथो स दीक्षितो यज्ञदत्तः पुत्रस्य तस्य च । गृह्योक्तेन विधानेन पाणिग्राहमकारयम्

ତାପରେ ଦୀକ୍ଷିତ ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ ଗୃହ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ଉକ୍ତ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଣିଗ୍ରହଣ (ବିବାହ) ସଂସ୍କାରକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ କରାଇଲେ।

Verse 19

क्रोधनस्तेऽस्ति तनय स महात्मा पितेत्यलम् । यदि ज्ञास्यति ते वृत्तं त्वां च मां ताडयिष्यति

ପୁତ୍ର, ତୋର ପିତା—ସେଇ ମହାତ୍ମା—କ୍ରୋଧରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର; ଏତେ ଯଥେଷ୍ଟ। ଯଦି ସେ ତୋର ଆଚରଣ ଜାଣିବେ, ତେବେ ତୋତେ ଓ ମୋତେ—ଦୁହେଁକୁ—ପିଟିବେ।

Verse 20

आच्छादयामि ते नित्यं पितुरग्रे कुचेष्टितम् । लोकमान्योऽस्ति ते तातस्सदाचारैर्न वै धनैः

ତୋର ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତୋର କୁଚେଷ୍ଟାକୁ ମୁଁ ସଦା ଢାକି ରଖିବି। ପ୍ରିୟ, ତୋର ପିତା ଲୋକମାନ୍ୟ—ଧନରେ ନୁହେଁ, ସଦାଚାରରେ।

Verse 21

ब्राह्मणानां धनं तात सद्विद्या साधुसंगमः । किमर्थं न करोषि त्वं सुरुचिं प्रीतमानसः

ତାତ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ଧନ ହେଉଛି ସଦ୍ବିଦ୍ୟା ଓ ସାଧୁସଙ୍ଗ। ତେବେ ପ୍ରୀତମନେ ତୁମେ ଉତ୍ତମ ରୁଚି ଓ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରବୃତ୍ତି କାହିଁକି ଗଢ଼ୁନାହ?

Verse 22

सच्छ्रोत्रियास्तेऽनूचाना दीक्षितास्सोमयाजिनः । इति रूढिमिह प्राप्तास्तव पूर्वपितामहाः

ତୋର ପୂର୍ବପିତାମହମାନେ ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ—ବେଦପାଠରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦୀକ୍ଷିତ ଓ ସୋମଯାଜୀ ଥିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ସେମାନେ ଏ ଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରୂଢି ଓ ସମ୍ମାନିତ ପରମ୍ପରା ପାଇଥିଲେ।

Verse 23

त्यक्त्वा दुर्वृत्तसंसर्गं साधुसंगरतो भव । सद्विद्यासु मनो धेहि ब्राह्मणाचारमाचर

ଦୁର୍ବୃତ୍ତଙ୍କ ସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ କରି ସାଧୁସଙ୍ଗରେ ରତ ହେଉ। ସଦ୍ବିଦ୍ୟାରେ ମନ ନିବେଶ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣୋକ୍ତ ଧର୍ମାଚାର ପାଳନ କର।

Verse 24

तातानुरूपो रूपेण यशसा कुलशीलतः । ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां स्वकाम्

ରୂପ, ଯଶ, କୁଳ ଓ ଶୀଳ—ସବୁଦିଗରେ ତୁମେ ପିତାଙ୍କ ସଦୃଶ। ତେବେ ତୁମେ ଲଜ୍ଜା କାହିଁକି ଅନୁଭବ କରୁନାହ? କଣ ଅଭାବ? ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଧରିଥିବା ଏହି ଦୁର୍ବୃତ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କର।

Verse 25

ऊनविंशतिकोऽसि त्वमेषा षोडशवार्षिकी । एतां संवृणु सद्वृत्तां पितृभक्तियुतो भव

ତୁମର ବୟସ ଏଯାବତ୍ ଉଣେଇଶ ମଧ୍ୟ ହୋଇନାହିଁ, ଏହି କନ୍ୟା ଷୋଳ ବର୍ଷର। ଏହି ସଦ୍ବୃତ୍ତା କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କର; ପିତୃଭକ୍ତି ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠାରେ ଯୁକ୍ତ ହେ।

Verse 26

श्वशुरोऽपि हि ते मान्यस्सर्वत्र गुणशीलतः । ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां सुत

ତୋର ଶ୍ୱଶୁର ମଧ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର ଗୁଣ ଓ ଶୀଳରେ ମାନ୍ୟ। ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ଲଜ୍ଜା ପାଉନାହ? ତେଣୁ, ପୁତ୍ର, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ ତ୍ୟାଗ କର।

Verse 27

मातुलास्तेऽतुलाः पुत्र विद्याशीलकुलादिभिः । तेभ्योऽपि न बिभेषि त्वं शुद्धोऽस्युभयवंशतः

ହେ ପୁତ୍ର, ତୋର ମାମାମାନେ ବିଦ୍ୟା, ଶୀଳ ଓ କୁଳମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ଅତୁଳ। ତଥାପି ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରୁନାହ; କାରଣ ତୁମେ ପିତୃ ଓ ମାତୃ—ଉଭୟ ବଂଶରୁ ଶୁଦ୍ଧ।

Verse 28

पश्यैतान्प्रति वेश्मस्थान्ब्राह्मणानां कुमारकान् । गृहेऽपि शिष्यान्पश्यैतान्पितुस्ते विनयोचितान्

ପାଖ ଘରେ ରହୁଥିବା ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁମାରମାନଙ୍କୁ ଦେଖ। ତୋ ଘରେ ମଧ୍ୟ ତୋର ପିତାଙ୍କ ଏହି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖ—ଯେମାନେ ବିନୟ ଓ ସଦାଚାରରେ ଶିକ୍ଷିତ।

Verse 29

राजापि श्रोष्यति यदा तव दुश्चेष्टितं सुत । श्रद्धां विहाय ते ताते वृत्तिलोपं करिष्यति

ହେ ପୁତ୍ର, ରାଜା ଯେତେବେଳେ ତୋର ଦୁଷ୍କର୍ମ ବିଷୟ ଶୁଣିବ, ସେତେବେଳେ ସେ ତୋର ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ତ୍ୟାଗ କରି ତାଙ୍କର ଜୀବିକାକୁ ମଧ୍ୟ ଛିନିନେବ।

Verse 30

बालचेष्टितमेवैतद्वदंत्यद्यापि ते जनाः । अनंतरं हरिष्यंति युक्तां दीक्षिततामिह

ଆଜି ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଏହାକୁ କେବଳ ଶିଶୁସୁଲଭ ଚେଷ୍ଟା ବୋଲି କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଶୀଘ୍ର ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ଯଥୋଚିତ ଦୀକ୍ଷିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବେ।

Verse 31

सर्वेप्याक्षारयिष्यंति तव तातं च मामपि । मातुश्चरित्रं तनयो धत्ते दुर्भाषणैरिति

ସମସ୍ତେ ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ଓ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ତିରସ୍କାର କରିବେ; ‘ପୁଅ କଠୋର କଥାରେ ନିଜ ମାଆର ଚରିତ୍ରକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଛି’ ବୋଲି କହିବେ।

Verse 32

पितापि ते न पापीयाञ्छ्रुतिस्मृतिपथानुगः । तदंघ्रिलीनमनसो मम साक्षी महेश्वरः

ତୁମ ପିତା ମଧ୍ୟ ପାପୀ ନୁହେଁ; ସେ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତି ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ମୋ ମନ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ଲୀନ—ମୋର ସାକ୍ଷୀ ସ୍ୱୟଂ ମହେଶ୍ୱର।

Verse 33

न चर्तुस्नातययापीह मुखं दुष्टस्य वीक्षितम् । अहो बलीयान्स विधिर्येन जातो भवानिति

ଚତୁର୍ବିଧ ଶୁଦ୍ଧିସ୍ନାନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟର ମୁହଁ ମୁଁ ଦେଖିନି। ହାୟ, କେତେ ପ୍ରବଳ ସେ ବିଧି—ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମ ଜନ୍ମ ହେଲା!

Verse 34

प्रतिक्षणं जनन्येति शिक्ष्यमाणोतिदुर्मतिः । न तत्याज च तद्धर्मं दुर्बोधो व्यसनी यतः

ପ୍ରତିକ୍ଷଣେ ପୁନଃପୁନଃ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ମତି ହୋଇ ରହିଲା। ଦୁର୍ବୋଧ ଓ ବ୍ୟସନାସକ୍ତ ଥିବାରୁ ସେ ସେଇ ଆଚରଣ ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ।

Verse 35

मृगयामद्यपैशुन्यानृतचौर्यदुरोदरैः । स वारदारैर्व्यसनैरेभिः कोऽत्र न खंडितः

ମୃଗୟା, ମଦ୍ୟପାନ, ପୈଶୁନ୍ୟ, ଅନୃତ, ଚୌର୍ୟ ଓ ଦୁରୋଦର—ଏହିପରି ବ୍ୟସନ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଆସୁଥିବା ବିପଦରେ ଏ ଜଗତରେ କିଏ ଭାଙ୍ଗିନପଡ଼େ?

Verse 36

यद्यन्मध्यगृहे पश्येत्तत्तन्नीत्वा सुदुर्मतिः । अर्पयेद्द्यूतकाराणां सकुप्यं वसनादिकम्

ଘର ଭିତରେ ଯାହା ଯାହା ଦେଖୁଥିଲା, ସେ ସୁଦୁର୍ମତି ସେସବୁ ନେଇ ଯାଇ ଜୁଆଡ଼ିମାନଙ୍କୁ ଦେଇଦେଉଥିଲା—ବାସନକୁସନ, ବସ୍ତ୍ରାଦି—ଏଭଳି ଘରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁଥିଲା।

Verse 37

न्यस्तां रत्नमयीं गेहे करस्य पितुरूर्मिकाम् । चोरयित्वैकदादाय दुरोदरकरेऽर्पयत्

ଏକଦା ସେ ପିତାଙ୍କ ଘରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥିବା ରତ୍ନମୟ ଅଙ୍ଗୁଠିକୁ ଚୋରି କରି, ଦୁରୋଦର ଜୁଆଦୋଷରୁ ଜନିତ ପାପବଶେ ତାହାକୁ ଜୁଆଡ଼ିର ହାତରେ ଦେଇଦେଲା।

Verse 38

दीक्षितेन परिज्ञातो दैवाद्द्यूतकृतः करे । उवाच दीक्षितस्तं च कुतो लब्धा त्वयोर्मिका

ଦୈବଯୋଗରେ ଦୀକ୍ଷିତ ତାହାର ହାତରେ ଜୁଆରୁ ଲଭ୍ୟ ସେଇ ଅଙ୍ଗୁଠିକୁ ଚିହ୍ନି, ତାକୁ କହିଲେ—“ଏହି ଅଙ୍ଗୁଠି ତୁମେ କେଉଁଠୁ ପାଇଲ?”

Verse 39

पृष्टस्तेनाथ निर्बंधादसकृत्तमुवाच सः । मामाक्षिपसि विप्रोच्चैः किं मया चौर्यकर्मणा

ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ନିର୍ବନ୍ଧରେ ପଚାରାଯାଇ, ଉତ୍ତର ଦେଲା—“ହେ ବିପ୍ର! ତୁମେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ମୋତେ କାହିଁକି ଅଭିଯୋଗ କରୁଛ? ଚୋରିକର୍ମ ସହିତ ମୋର କ’ଣ ସମ୍ବନ୍ଧ?”

Verse 40

लब्धा मुद्रा त्वदीयेन पुत्रेणैव समर्पिता । मम मातुर्हि पूर्वेद्युर्जित्वा नीतो हि शाटकः

ଲବ୍ଧ ମୁଦ୍ରାଟି ତୁମ ପୁଅ ନିଜେ ହିଁ ସମର୍ପଣ କରିଛି; କାରଣ ଗତକାଲି ଜିତି ସେ ମୋ ମାଆଙ୍କ ଶାଟକ (ବସ୍ତ୍ର) ନେଇଗଲା।

Verse 41

न केवलं ममैवैतदंगुलीयं समर्पितम् । अन्येषां द्यूतकर्तॄणां भूरि तेनार्पितं वसु

ଏହି ଅଙ୍ଗୁଠି କେବଳ ମୋ ପକ୍ଷରୁ ନୁହେଁ; ସେ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଦ୍ୟୁତକାରୀଙ୍କର ଅପାର ଧନ ମଧ୍ୟ ପଣ ରଖି ସମର୍ପଣ କରାଇଛି।

Verse 42

रत्नकुप्यदुकूलानि शृंगारप्रभृतीनि च । भाजनानि विचित्राणि कांस्यताम्रमयानि च

ରତ୍ନଖଚିତ ପେଟି, ଉତ୍ତମ ଦୁକୂଳ (ବସ୍ତ୍ର), ଶୃଙ୍ଗାରାଦି ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ; ଏବଂ କାଂସ୍ୟ ଓ ତାମ୍ରର ନିର୍ମିତ ନାନାପ୍ରକାର ସୁନ୍ଦର ପାତ୍ରମାନେ।

Verse 43

नग्नीकृत्य प्रतिदिनं बध्यते द्यूतकारिभिः । न तेन सदृशः कश्चिदाक्षिको भूमिमंडले

ଦ୍ୟୁତକାରୀମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ତାକୁ ନଗ୍ନ କରି ବାନ୍ଧିଦିଅନ୍ତି; ସେ ଅକ୍ଷାସକ୍ତ ପରି (ଦୁଃଖ ଓ ଅପମାନରେ) ପୃଥିବୀରେ କେହି ନାହିଁ।

Verse 44

अद्यावधि त्वया विप्र दुरोदर शिरोमणिः । कथं नाज्ञायि तनयोऽविनयानयकोविदः

ହେ ବିପ୍ର, ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଜୁଆଡ଼ିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିରୋମଣି ଥିଲ। ତେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅବିନୟ ଓ ବିନାଶ ପଥେ ନେବାରେ କୁଶଳ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ କିପରି ଚିହ୍ନିଲେ ନାହିଁ?

Verse 45

इति श्रुत्वा त्रपाभारविनम्रतरकंधरः । प्रावृत्य वाससा मौलिं प्राविशन्निजमन्दिरम्

ଏହା ଶୁଣି ସେ ଲଜ୍ଜାର ଭାରେ ଅଧିକ ଗର୍ଦ୍ଧନ ନମାଇ, ବସ୍ତ୍ରରେ ମୁଣ୍ଡ ଢାକି ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 46

महापतिव्रतामस्य पत्नी प्रोवाच तामथ । स दीक्षितो यज्ञदत्तः श्रौतकर्मपरायणः

ତେବେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ—ଯିଏ ନିଜେ ମହାପତିବ୍ରତା—ତାକୁ କହିଲେ। ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ ଦୀକ୍ଷିତ ଥିଲେ ଏବଂ ଶ୍ରୌତ ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ।

Verse 47

यज्ञदत्त उवाच । दीक्षितायनि कुत्रास्ति धूर्ते गुणनिधिस्सुतः । अथ तिष्ठतु किं तेन क्व सा मम शुभोर्मिका

ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ କହିଲେ—“ହେ ଦୀକ୍ଷିତାୟନୀ, ଗୁଣନିଧିର ସେଇ ଧୂର୍ତ୍ତ ପୁତ୍ର କେଉଁଠି? ଥାଉ ସେ; ମୋତେ ତାହାରେ କଣ? ମୋର ଶୁଭ ଅଙ୍ଗୁଠି କେଉଁଠି?”

Verse 48

अंगोद्वर्तनकाले या त्वया मेऽङ्गुलितो हृता । सा त्वं रत्नमयी शीघ्रं तामानीय प्रयच्छ मे

ଅଙ୍ଗ-ଉଦ୍ବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ ତୁମେ ମୋ ଆଙ୍ଗୁଳିରୁ ଯେ ଅଙ୍ଗୁଠି ନେଇଥିଲ, ସେଇ ରତ୍ନମୟ ଭୂଷଣଟି ଶୀଘ୍ର ଆଣି ମୋତେ ଫେରାଇ ଦିଅ।

Verse 49

इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं भीता सा दीक्षितायनी । प्रोवाच स्नानमध्याह्नीं क्रियां निष्पादयत्यथ

ସେହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଦୀକ୍ଷିତାୟନୀ ଭୟଭୀତ ହେଲା। ତାପରେ ସେ କହିଲା, ଏବଂ ପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସ୍ନାନ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 50

व्यग्रास्मि देवपूजार्थमुपहारादिकर्मणि । समयोऽयमतिक्रामेदतिथीनां प्रियातिथे

ମୁଁ ଦେବପୂଜା ଓ ନୈବେଦ୍ୟ-ଉପହାର ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଛି। ହେ ପ୍ରିୟ ଅତିଥି, ଅତିଥିମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଏହି ସମୟ ଅତିକ୍ରମ ନ ହେଉ।

Verse 51

इदानीमेव पक्वान्नकारणव्यग्रया मया । स्थापिता भाजने क्वापि विस्मृतेति न वेद्म्यहम्

ଏମାତ୍ରେ ପକ୍ୱ ଅନ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ମୁଁ ତାହାକୁ କୌଣସି ପାତ୍ରରେ କେଉଁଠି ରଖିଦେଲି; କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ରଖି ଭୁଲିଗଲି, ସତ୍ୟକୁ କହିଲେ ମୁଁ ଜାଣେନି।

Verse 52

दीक्षित उवाच । हं हेऽसत्पुत्रजननि नित्यं सत्यप्रभाषिणि । यदा यदा त्वां संपृछे तनयः क्व गतस्त्विति

ଦୀକ୍ଷିତ କହିଲେ—ହେ ଅସତ୍ପୁତ୍ରର ଜନନୀ, ହେ ନିତ୍ୟ ସତ୍ୟଭାଷିଣୀ! ଯେତେବେଳେ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ପଚାରେ—‘ପୁଅ କେଉଁଠି ଗଲା?’ ସେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ହିଁ କହ।

Verse 53

तदातदेति त्वं ब्रूयान्नथेदानीं स निर्गतः । अधीत्याध्ययनार्थं च द्वित्रैर्मित्रैस्सयुग्बहिः

ସେତେବେଳେ ତୁମେ କହ—‘ସେ ଏମାତ୍ରେ ଆସୁଛି।’ ନହେଲେ କହ—‘ବର୍ତ୍ତମାନ ସେ ବାହାରକୁ ଗଲା’; କାରଣ ପଢ଼ି ସାରି, ଆଉ ପାଠ-ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ସେ ଦୁଇ-ତିନି ମିତ୍ର ସହ ବାହାରକୁ ଯାଇଛି।

Verse 54

कुतस्ते शाटकः पत्नि मांजिष्ठो यो मयार्पितः । लभते योऽनिशं धाम्नि तथ्यं ब्रूहि भयं त्यज

ହେ ପତ୍ନୀ, ମୁଁ ଯେ ମାଞ୍ଜିଷ୍ଠା-ରଙ୍ଗିତ ଶାଟକ (ବସ୍ତ୍ର) ତୁମକୁ ଦେଇଥିଲି, ସେଟି ତୁମେ କେଉଁଠୁ ପାଇଲ? ଏହି ଧାମରେ ତାହା ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖାଯାଉଛି। ସତ୍ୟ କୁହ, ଭୟ ଛାଡ଼।

Verse 55

सांप्रतं नेक्ष्यते सोऽपि भृंगारो मणिमंडितः । पट्टसूत्रमयी सापि त्रिपटी या मयार्पिता

ବର୍ତ୍ତମାନ ସେଇ ମଣିମଣ୍ଡିତ ଭୃଙ୍ଗାର (ସୁସଜ୍ଜିତ ପାତ୍ର) ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ଏବଂ ମୁଁ ଅର୍ପଣ କରିଥିବା ପଟ୍ଟସୂତ୍ରମୟ ତ୍ରିପଟୀ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।

Verse 56

क्व दाक्षिणात्यं तत्कांस्यं गौडी ताम्रघटी क्व सा । नागदंतमयी सा क्व सुखकौतुक मंचिका

ଏବେ ସେ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ସୁନ୍ଦର କାଂସ୍ୟପାତ୍ର କେଉଁଠି? ସେ ଗୌଡୀୟ ତାମ୍ରଘଟୀ କେଉଁଠି? ସୁଖ-କୌତୁକ ପାଇଁ ତିଆରି ନାଗଦନ୍ତମୟ ସେ ଛୋଟ ମଞ୍ଚିକା କେଉଁଠି? କାଳବଶେ ସବୁ ଲୁପ୍ତ।

Verse 57

क्व सा पर्वतदेशीया चन्द्रकांतिरिवाद्भुता । दीपकव्यग्रहस्ताग्रालंकृता शालभञ्जिका

ପର୍ବତଦେଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଶାଳଭଞ୍ଜିକା କେଉଁଠି? ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତମଣିର ପ୍ରଭା ପରି ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ ଶୋଭା ଯାହାର। ଦୀପ ଧରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଭଳି ପ୍ରସାରିତ ହାତର ଅଗ୍ରଭାଗ ଅଳଙ୍କୃତ—ସେ କେଉଁଠି?

Verse 58

किं बहूक्तेन कुलजे तुभ्यं कुप्याम्यहं वृथा । तदाभ्यवहारिष्येहमुपयंस्याम्यहं यदा

ବହୁ କହି କ’ଣ ଲାଭ, ହେ କୁଳଜ! ମୁଁ ତୁମ ଉପରେ ଅକାରଣେ କ୍ରୋଧ କରୁଛି। ସେ ସମୟ ଆସିଲେ ମୁଁ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରିବି, ଏବଂ ସେତେବେଳେ ତୁମକୁ ପତିରୂପେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବି।

Verse 59

अनपत्योऽस्मि तेनाहं दुष्टेन कुलदूषिणा । उत्तिष्ठानय पाथस्त्वं तस्मै दद्यास्तिलांजलिम्

ସେହି କୁଳକଳଙ୍କିତ ଦୁଷ୍ଟ ଯୋଗୁଁ ମୁଁ ନିଃସନ୍ତାନ। ହେ ପାର୍ଥ, ଉଠ ଏବଂ ମୋତେ ଆଗକୁ ନେଇ ଚାଲ; ତାକୁ ତିଳାଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ କର।

Verse 60

अपुत्रत्वं वरं नॄणां कुपुत्रात्कुलपांसनात् । त्यजेदेकं कुलस्यार्थे नीतिरेषा सनातनी

କୁଳକୁ କଳଙ୍କିତ କରୁଥିବା କୁପୁତ୍ର ଅପେକ୍ଷା ନିଃସନ୍ତାନ ହେବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କୁଳର ହିତ ପାଇଁ ଜଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ହିଁ ସନାତନ ନୀତି।

Verse 61

स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा तस्मिन्नेवाह्नि कस्यचित् । श्रोत्रियस्य सुतां प्राप्य पाणिं जग्राह दीक्षितः

ସ୍ନାନ କରି ନିତ୍ୟବିଧି ସମ୍ପାଦନ କରି, ସେହି ଦିନେ ଦୀକ୍ଷିତ ଜଣେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ପାଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ପାଣିଗ୍ରହଣ କଲେ।