Sukta 64
Sukta 9.64
Traditionally: Soma Pavamāna seers (specific attribution varies by recension/Anukramaṇī for Pavāmāna hymns); primary voice is the inspired ritual-poetic lineage addressing purified Soma.
Soma Pavamāna (purifying Soma as divine delight and clarifying power).
Likely Triṣṭubh (based on verse cadence typical for RV 9.64; requires pada-count verification by full metrical scan).
ଋଗ୍ବେଦ ୯.୬୪ରେ ସୋମ ପବମାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ସେ ଚାପାଯାଇ, ଛାଣାଯାଇ, ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି; ଏକ ଉତ୍ସାହଦାୟକ “ବୃଷଭ” ଶକ୍ତି ଭାବେ ଋତ (ସତ୍ୟ-ବ୍ୟବସ୍ଥା)କୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତି। ଏହି ସୂକ୍ତରେ ସୋମବିନ୍ଦୁମାନଙ୍କର ଶୋଧନ ମାଧ୍ୟମରେ ଗତି ଓ ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ( “ସମୁଦ୍ର” ) ପ୍ରତି ଯାତ୍ରାକୁ ଅନୁସରଣ କରାଯାଇଛି; ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପରିଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦ ଆଲୋକ, ଶକ୍ତି ଓ କୁଶଳତା ହେଉ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି।
Mantras
Mantra 1
वृषा सोम द्युमाँ असि वृषा देव वृषव्रतः । वृषा धर्माणि दधिषे ॥
ହେ ସୋମ, ତୁମେ ଦ୍ୟୁମାନ—ପ୍ରକାଶମୟ ଶକ୍ତିର ବୃଷଭ; ହେ ଦେବ, ତୁମେ ବୃଷବ୍ରତ—ବୃଷଭର ଅଚଳ ସଙ୍କଳ୍ପବାନ। ବୃଷଭରୂପେ ତୁମେ ଆମ ଭିତରେ ଋତର ଧର୍ମମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରି ସ୍ଥାପନ କର।
Mantra 2
वृष्णस्ते वृष्ण्यं शवो वृषा वनं वृषा मदः । सत्यं वृषन्वृषेदसि ॥
ତୁମର ବଳ ବୃଷଭର ବଳ; ତୁମର ଶବ ବୃଷଭର ବିଜୟାନନ୍ଦ; ତୁମର ମଦ ବୃଷଭର ଉଦ୍ଗୀର୍ଣ୍ଣ ଧାରା। ହେ ବୃଷଭ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ—ତାହାର ପ୍ରବଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସହ।
Mantra 3
अश्वो न चक्रदो वृषा सं गा इन्दो समर्वतः । वि नो राये दुरो वृधि ॥
ଅଶ୍ୱ ପରି ବଳରେ ହିହିନାଉଥିବା, ହେ ବୃଷଭ ଇନ୍ଦୁ! ଗାଃ (ପ୍ରକାଶ-କିରଣ) ଓ ଆମକୁ ଆଗେଇ ନେବା ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କର। ଆମ ପାଇଁ ରାୟ (ସମୃଦ୍ଧି) ର ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶାଳ କରି ଖୋଲ, ବଢ଼ା।
Mantra 4
असृक्षत प्र वाजिनो गव्या सोमासो अश्वया । शुक्रासो वीरयाशवः ॥
ଆଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଛି ଏହି ବାଜିନ (ବଳବାନ) ସୋମଧାରାମାନେ—ଗବ୍ୟ (ପ୍ରକାଶମୟ ଗାଃ/କିରଣ) ର ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଅଶ୍ୱୟ (ଅଶ୍ୱସମ ଦ୍ରୁତ) ଗତିଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଶୁକ୍ର (ଦୀପ୍ତ), ବୀର୍ୟ (ବୀରବଳ) ଧାରଣ କରିଥିବା, ତୀବ୍ରବେଗୀ।
Mantra 5
शुम्भमाना ऋतायुभिर्मृज्यमाना गभस्त्योः । पवन्ते वारे अव्यये ॥
ଋତର ଅନୁସନ୍ଧାନୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ, ହସ୍ତସ୍ପର୍ଶରେ ମୃଜ୍ୟମାନ (ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ), ସେମାନେ ଅବ୍ୟୟ ବାରେ (ଅବିନାଶୀ ପ୍ରବାହ) ରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି—ସୋମଧାରାମାନେ, ଋତ (ସତ୍ୟ-କ୍ରମ) ର ପାତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି।
Mantra 6
ते विश्वा दाशुषे वसु सोमा दिव्यानि पार्थिवा । पवन्तामान्तरिक्ष्या ॥
ହେ ସୋମ, ପବିତ୍ର ହୋଇ ପ୍ରବାହିତ ତୁମ ଧାରାମାନେ ଦାନକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ବସୁ—ଦିବ୍ୟ ଓ ପାର୍ଥିବ—ଦିଅନ୍ତୁ; ଏବଂ ଅନ୍ତରିକ୍ଷରୁ ଆସି, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଶକ୍ତିରୂପେ (ଆମ ଭିତରେ) ପ୍ରବହନ କରନ୍ତୁ।
Mantra 7
पवमानस्य विश्ववित्प्र ते सर्गा असृक्षत । सूर्यस्येव न रश्मयः ॥
ହେ ବିଶ୍ୱବିତ୍ ପବମାନ, ତୁମ ଧାରାମାନେ ଆଗକୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି—ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣମାନଙ୍କ ପରି; ସର୍ବତ୍ର ଆଲୋକର ଆବିଷ୍କାର ଓ ଗୁପ୍ତର ଉନ୍ମୋଚନ ବହନ କରି।
Mantra 8
केतुं कृण्वन्दिवस्परि विश्वा रूपाभ्यर्षसि । समुद्रः सोम पिन्वसे ॥
ଦିବସ୍ପରିରୁ ଆଲୋକର କେତୁ (ଧ୍ୱଜ) ସୃଷ୍ଟି କରି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ରୂପ ଉପରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅ। ହେ ସୋମ, ତୁମେ ସମୁଦ୍ର ପରି ମହାବିସ୍ତାରରେ ଫୁଲିଉଠ—ଆନନ୍ଦ ଓ ସତ୍ତାର ଅପରିମିତ ପ୍ରସାର ଭାବେ।
Mantra 10
इन्दुः पविष्ट चेतनः प्रियः कवीनां मती । सृजदश्वं रथीरिव ॥
ଇନ୍ଦୁ—ଅତି ପବିତ୍ର ହୋଇ—ଚେତନାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ; କବିମାନଙ୍କ ମତିକୁ ପ୍ରିୟ। ରଥୀ ଯେପରି ନିଜ ଅଶ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେପରି ସେ ଶକ୍ତିର ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କରେ।
Mantra 11
ऊर्मिर्यस्ते पवित्र आ देवावीः पर्यक्षरत् । सीदन्नृतस्य योनिमा ॥
ତୋର ଯେ ଊର୍ମି ପବିତ୍ରକୁ ଘେରି ଝରି—ଦେବମାର୍ଗକୁ ଗତି କରି—ପର୍ୟକ୍ରମଣ କରି ବହିଗଲା, ସେ ଋତର ଯୋନିରେ ଆସି ଆସୀନ ହୁଏ।
Mantra 12
स नो अर्ष पवित्र आ मदो यो देववीतमः । इन्दविन्द्राय पीतये ॥
ହେ ସୋମ, ଆମ ପାଇଁ ପବିତ୍ରରେ ଝର—ଦେବମାନଙ୍କୁ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ ସେଇ ମଦକୁ—ଇନ୍ଦୁ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାନ ପାଇଁ।
Mantra 13
इषे पवस्व धारया मृज्यमानो मनीषिभिः । इन्दो रुचाभि गा इहि ॥
ହେ ସୋମ (ଇନ୍ଦୁ), ଆମର ବୃଦ୍ଧି ଓ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ ଧାରାରୂପେ ପବମାନ ହୋଇ ପ୍ରବାହିତ ହେ; ମନୀଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃଜ୍ୟମାନ—ଶୁଦ୍ଧ ହେଉଥିବା। ହେ ଇନ୍ଦୁ, ତୋର ରୁଚାଭିଃ (ପ୍ରକାଶ) ସହ ଗାଃ—ପ୍ରକାଶକିରଣରୂପ ‘ଗୋ’ମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କର।
Mantra 14
पुनानो वरिवस्कृध्यूर्जं जनाय गिर्वणः । हरे सृजान आशिरम् ॥
ପୁନାନ—ନିଜକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା, ହେ ଗିର୍ବଣ (ସ୍ତୁତିର ପତି), ଆମ ପାଇଁ ବିଶାଳ ଅବକାଶ (ଵରିଵସ୍) ସୃଷ୍ଟି କର ଏବଂ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଊର୍ଜଂ—ଆତ୍ମବଳ—ଆଣ। ହେ ହରି (ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ), ସୃଜନ କରୁଥିବା, ଅନ୍ତର୍ସୁଖର ଆଶୀର୍ବାଦରୂପ ପାନୀୟ (ଆଶିରମ୍) ପ୍ରବାହିତ କର।
Mantra 15
पुनानो देववीतय इन्द्रस्य याहि निष्कृतम् । द्युतानो वाजिभिर्यतः ॥
ପୁନାନ—ନିଜକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା, ଦେବବୀତୟେ—ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇଁ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିଷ୍କୃତ—ନିୟତ ଯଜ୍ଞସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ। ଦ୍ୟୁତାନ—ପ୍ରକାଶମାନ ହୋଇ, ଵାଜିଭିଃ—ବଳର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତାମାନଙ୍କ ସହ—ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚ।
Mantra 16
प्र हिन्वानास इन्दवोऽच्छा समुद्रमाशवः । धिया जूता असृक्षत ॥
ହଁ, ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଏହି ଶୀଘ୍ର ସୋମ-ବିନ୍ଦୁମାନେ ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ଧାଇଗଲେ; ଧିୟା (ଚିନ୍ତନ-ପ୍ରେରଣା)ରେ ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସେମାନେ ନିଜ ବିଶାଳତାରେ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।
Mantra 17
मर्मृजानास आयवो वृथा समुद्रमिन्दवः । अग्मन्नृतस्य योनिमा ॥
ବାରମ୍ବାର ପରିଶୋଧିତ ହେଉଥିବା ଏହି ସୋମ-ବିନ୍ଦୁମାନେ ବ୍ୟର୍ଥରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଇନାହାନ୍ତି; ସେମାନେ ଋତର ଯୋନିକୁ—ସତ୍ୟ-କ୍ରମର ଜନ୍ମସ୍ଥାନକୁ—ଆସିଛନ୍ତି।
Mantra 18
परि णो याह्यस्मयुर्विश्वा वसून्योजसा । पाहि नः शर्म वीरवत् ॥
ହେ ଆମ ପ୍ରତି ସ୍ନେହୀ, ଆମ ଚାରିପାଖେ ପରିଭ୍ରମଣ କର; ତୋର ବଳରେ ସମସ୍ତ ବସୁମାନଙ୍କୁ (ଧନ-ସମ୍ପଦକୁ) ଏଠାକୁ ଆଣ। ଆମ ପାଇଁ ବୀର୍ୟ-ସମ୍ପନ୍ନ ଶରଣକୁ ରକ୍ଷା କର।
Mantra 19
मिमाति वह्निरेतशः पदं युजान ऋक्वभिः । प्र यत्समुद्र आहितः ॥
ବେଗବାନ୍ ବହ୍ନି (ବହନକର୍ତ୍ତା) ପଥକୁ ମାପେ; ଋଷିମାନଙ୍କ ଋଚାଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଯୁକ୍ତ କରି, ଯେତେବେଳେ ସେ ସମୁଦ୍ର-ବିସ୍ତାରରେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
Mantra 20
आ यद्योनिं हिरण्ययमाशुॠतस्य सीदति । जहात्यप्रचेतसः ॥
ଯେତେବେଳେ ବେଗବାନ୍ ଋତର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯୋନିରେ ଶୀଘ୍ର ଆସୀନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅପ୍ରଚେତସ—ଅଜାଗୃତ ଚେତନା-ଅବସ୍ଥାମାନଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରେ।
Mantra 21
अभि वेना अनूषतेयक्षन्ति प्रचेतसः । मज्जन्त्यविचेतसः ॥
ସେଇ ଦିଗକୁ ବେନା—ଅନ୍ୱେଷକ ହୃଦୟମାନେ ଆକାଂକ୍ଷା କରି ଡାକନ୍ତି; ପ୍ରଚେତସ—ଜାଗୃତମାନେ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅବିଚେତସ—ଅଜାଗୃତମାନେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି।
Mantra 22
इन्द्रायेन्दो मरुत्वते पवस्व मधुमत्तमः । ऋतस्य योनिमासदम् ॥
ହେ ଇନ୍ଦୁ (ସୋମ), ମରୁତ୍-ବଳବାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁରତମ ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଅ; ଋତର ଯୋନିରେ—ସତ୍ୟ-କ୍ରମର ନିବାସରେ—ତୁମେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କର।
Mantra 23
तं त्वा विप्रा वचोविदः परि ष्कृण्वन्ति वेधसः । सं त्वा मृजन्त्यायवः ॥
ବଚନ-ଜ୍ଞ ପ୍ରେରିତ ଋଷିମାନେ ତୁମକୁ ସବୁଦିଗରୁ ଗଢ଼ି ସୁଶୋଭିତ କରନ୍ତି; ବେଧସ୍ (ବିଧାତା) ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି—ହେ ସୋମ—ଯେପରି ଅନ୍ତର୍ୟାଗର ଅର୍ପଣ ପାଇଁ ତୁମ ତେଜ ଯୋଗ୍ୟ ହେଉ।
Mantra 24
रसं ते मित्रो अर्यमा पिबन्ति वरुणः कवे । पवमानस्य मरुतः ॥
ହେ କବି, ତୁମ ରସ—ପବମାନ ସୋମର—ମିତ୍ର ଓ ଅର୍ୟମା ପାନ କରନ୍ତି, ବରୁଣ ମଧ୍ୟ ପାନ କରନ୍ତି; ମରୁତମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି।
Mantra 25
त्वं सोम विपश्चितं पुनानो वाचमिष्यसि । इन्दो सहस्रभर्णसम् ॥
ହେ ସୋମ, ତୁମେ ପବିତ୍ର ହେଉଥିବାବେଳେ (ପୁନାନଃ) ବିପଶ୍ଚିତ୍—ବିବେକ-ପ୍ରକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ବାଣୀ (ବାଚ୍)କୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛ। ହେ ଇନ୍ଦୁ, ସହସ୍ରଭର୍ଣସମ୍—ହଜାର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରୁଥିବା—ବାଣୀକୁ ଆଗକୁ ଆଣ।
Mantra 26
उतो सहस्रभर्णसं वाचं सोम मखस्युवम् । पुनान इन्दवा भर ॥
ଏବଂ ହେ ସୋମ, ସହସ୍ରଭର୍ଣସମ୍—ହଜାର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରୁଥିବା—ବାଣୀକୁ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଥିବା ବାଚ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଣ। ହେ ଇନ୍ଦୁ, ପବିତ୍ର ହେଉଥିବାବେଳେ ତୁମେ ତାହାକୁ ଆମ ଭିତରେ ବହି ଆଣ।
Mantra 27
पुनान इन्दवेषां पुरुहूत जनानाम् । प्रियः समुद्रमा विश ॥
ହେ ଇନ୍ଦୁ, ପବିତ୍ର ହେଉଥିବାବେଳେ ତୁମେ—ପୁରୁହୂତ, ବହୁବାର ଆହ୍ୱାନିତ—ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୋଇ, ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କର; ମହାସାଗର-ସଦୃଶ ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଲୀନ ହେଉ।
Mantra 28
दविद्युतत्या रुचा परिष्टोभन्त्या कृपा । सोमाः शुक्रा गवाशिरः ॥
ଚମକୁଥିବା ରୁଚି (ଦୀପ୍ତି) ସହ, ଚାରିପାଖେ ଗୁଞ୍ଜୁଥିବା ସ୍ତୋଭ (ସ୍ତୁତି) ସହ, ଏବଂ ଆକାର ଗଢ଼ୁଥିବା କୃପା/ରୂପ ସହ—ସୋମ-ଶକ୍ତିମାନେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ, ଗୋ-ସାର (ଗବାଶିର) ସହ ମିଶିଯାନ୍ତି; ଦୀପ୍ତ ଜ୍ଞାନର କିରଣମାନଙ୍କୁ ସେମାନେ ନିଜ ଭିତରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Mantra 29
हिन्वानो हेतृभिर्यत आ वाजं वाज्यक्रमीत् । सीदन्तो वनुषो यथा ॥
ହେତୃମାନଙ୍କ (ପ୍ରେରକମାନଙ୍କ) ଦ୍ୱାରା ହିନ୍ୱିତ ହୋଇ, ସେ ଆଗେଇ ଯାଇ ବାଜ—ବଳ ଓ ବିଜୟର ପୂର୍ଣ୍ଣତା—ଦିଗକୁ ପଦକ୍ଷେପ କରେ; ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଖୋଜୁଥିବା ସାଧକମାନଙ୍କ ପରି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ, ସୋମ-ଧାରାମାନେ ଭିତରେ ଯଥାସ୍ଥାନେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
Mantra 30
ऋधक्सोम स्वस्तये संजग्मानो दिवः कविः । पवस्व सूर्यो दृशे ॥
ହେ ସୋମ, ଆମ ସ୍ୱସ୍ତି ପାଇଁ, ଦିବ୍ୟ କବି ଭାବେ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅ—ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୁଅ; ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସତ୍ୟ କରୁଥିବା ଆଲୋକ ହୁଅ।
Frequently Asked Questions
The hymn praises Soma Pavamāna—Soma as he is pressed and filtered, becoming a bright, purifying divine flow that strengthens and clarifies.
“Bull” (vṛṣā) is a Vedic image for overflowing strength, virility, and steadfast power—Soma is invoked as the force that upholds truth and energizes the ritual and the worshippers.
On the ritual level it describes the Soma drops moving swiftly through purification toward their collecting vessel; symbolically it points to expansion into a vast, clarified state of consciousness and fullness.
Ask anything about Sukta 64 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.