Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa

Verse 1

सनंदन उवाच । अथ व्याकरणं वक्ष्ये संक्षेपात्तव नारद । सिद्धरूपप्रबंधेन मुखं वेदस्य सांप्रतम् ॥ १ ॥

စနန္ဒနက ပြောသည်— ယခု၊ နာရဒာရေ၊ ငါသည် အတည်ပြုထားသော ပုံစံများကို စနစ်တကျ စုစည်းထားသည့် အကျဉ်းချုပ်ဖြင့် ဝျာကရဏ (သဒ္ဒါ) ကို သင်ကြားမည်။ အကြောင်းမှာ ယခုကာလ၌ ၎င်းသည် ဝေဒ၏ ‘ပါးစပ်’၊ ဝင်ပေါက် ဖြစ်နေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Verse 2

सुप्तिङंतं पदं विप्र सुपां सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मिका ॥ २ ॥

ဗြာဟ္မဏာရေ၊ “ပဒ” (pada) ဟူသည် sup (နာမ်အဆုံးသတ်) သို့မဟုတ် tiṅ (ကြိယာအဆုံးသတ်) ဖြင့် အဆုံးသတ်သော အရာဖြစ်သည်။ sup အဆုံးသတ်များကို ဝိဘက္တိ (vibhakti) ခုနစ်မျိုးအဖြစ် စီစဉ်ထားသည်။ “su–au–jas” ကို ပထမဝိဘက္တိ (နာမဝိဘက္တိ) ဟု ကြေညာပြီး ၎င်းသည် ပရာတိပဒိက (prātipadika) နာမ်အခြေခံပေါ်တွင် တည်သည်။

Verse 3

संबोधने च लिंगादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम् ॥ ३ ॥

အဓိပ္ပါယ်ရှိသော နာမ်အခြေ (prātipadika) ဟူသည် ခေါ်ဆိုရာ (vocative) တွင် သုံး၍ လိင်စသည့် အင်္ဂါရပ်များကို ဖော်ပြသောအရာ ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ကမ္မ (karman) သို့မဟုတ် ကတ္တೃ (kartṛ) ကို ရည်ညွှန်းသုံးပြီး၊ ကြိယာဓာတ်နှင့် ပုဒ်ဆက်ပစ္စည်း (suffix) မပါဝင်သော အခြေဖြစ်သည်။

Verse 4

अमौसशो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरांतरेण संयुते ॥ ४ ॥

ဒုတိယဝိဘတ် (dvitīyā) သည် ကမ္မအတွက် သုံးသည်—အလုပ်ကို ထိုအရာအတွက် ပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဒုတိယဝိဘတ်သည် ကမ္မ (karma) ကို ညွှန်ပြသည်ဟု ဆိုထားပြီး၊ အလယ်တွင် စကားလုံး သို့မဟုတ် စကားစုများ ဝင်ရောက်ချိတ်ဆက်နေသော်လည်း ထိုသဘောတရား မပြောင်းလဲ။

Verse 5

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते तत्करणं सः कर्ता स्यात्करोति यः ॥ ५ ॥

တတိယဝိဘတ်ကို ṭā၊ bhyām၊ bhis ဟူသော ပစ္စည်းများဖြင့် သင်ကြားထားပြီး၊ ကရဏ (instrumental) အဓိပ္ပါယ်အတွက် သုံးသကဲ့သို့ အချို့သောပုံစံများတွင် ကတ္တೃ (agent) အတွက်လည်း ဆိုထားသည်။ လုပ်ဆောင်မှုကို အောင်မြင်စေသော အရာကို ကရဏ (karaṇa) ဟုခေါ်ပြီး၊ လုပ်ဆောင်သူကို ကတ္တာ (kartā) ဟုခေါ်သည်။

Verse 6

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्संप्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयेद्वै रोचते संप्रदानकम् ॥ ६ ॥

စတုတ္ထဝိဘတ် (dative) ကို ṅe၊ bhyām၊ bhyas ဟူသော ပစ္စည်းများဖြင့် ဖော်ပြပြီး၊ ‘သမ္ပရဒါန’ (sampradāna) ဟုခေါ်သော ကာရက—လက်ခံသူအတွက် သုံးသည်။ ပေးလိုသောသူ၊ သို့မဟုတ် သူ့အကျိုးအတွက် လုပ်ဆောင်သောသူကို သမ္ပရဒါန ဟု ခေါ်သည်။

Verse 7

पंचमी स्यान्ङसिभ्यांभ्यो ह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते अपदत्ते च यं यतः ॥ ७ ॥

ပဉ္စမဝိဘတ် (pañcamī) ကို ṅasi၊ bhyām၊ bhyas ဟူသော ပစ္စည်းများဖြင့် သုံးပြီး ‘အပာဒါန’ (apādāna) ဟုခေါ်သော ခွဲထွက်ရာ အရင်းအမြစ်ကို ဖော်ပြသည်။ အရာတစ်ခု ထွက်ခွာသည့်နေရာ၊ ထိုနေရာမှ ယူဆောင်သည့်အရာ၊ သို့မဟုတ် ထိုနေရာမှ လက်ခံရရှိသည့်အရာ၏ အရင်းအမြစ်ကို အပာဒါန ဟု ခေါ်သည်။

Verse 8

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसंबंधमुख्यके । ङ्योस्सुपः सप्तमी तु स्यात्सा चाधिकरणे भवेत् ॥ ८ ॥

Ṅas နှင့် Osām ပစ္စည်းများက သင်ကြားသော ဝိဘတ္တိသည် ဆဋ္ဌမဝိဘတ္တိ (ပိုင်ဆိုင်မှု/ဂျနီတိဗ်) ဖြစ်ပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် ပိုင်ရှင်နှင့် ပိုင်ဆိုင်ရာ၏ ဆက်နွယ်မှုကို ဖော်ပြသည်။ Ṅyos နှင့် Sup ကညွှန်သော ဝိဘတ္တိသည် သတ္တမဝိဘတ္တိ (နေရာ/လိုကတိဗ်) ဖြစ်၍ အခြေခံနေရာ (အဓိကရဏ) ကို ဆိုလိုသည်။

Verse 9

आधारे चापि विप्रेंद्र रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् ॥ ९ ॥

ဗြာဟ္မဏအထွဋ်အမြတ်ရေ၊ အသုံးအနှုန်းအရ အခြေခံ (ādhāra) နှင့်ပတ်သက်သော်လည်း ကာကွယ်ရန်အတွက် တစ်စုံတစ်ရာကို အသုံးချသည့်အခါ—လိုချင်သော်လည်းကောင်း မလိုချင်သော်လည်းကောင်း—ထိုအရာကို အပာဒါန (apādāna) ဆက်နွယ်မှု၊ အဘလေတိဗ်အနက်ဟု မှတ်ယူကြသည်။

Verse 10

पंचमी पर्यणङ्योगे इतरर्तेऽन्यदिङ्मुखे । एतैर्योगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः ॥ १० ॥

paryaṇañ ကို “အခြားသို့/လွဲ၍” ဟူသော အနက်ဖြင့် သုံးသည့်အခါနှင့် အခြားဦးတည်ရာသို့ မျက်နှာမူသည့်အခါတွင် ပဉ္စမဝိဘတ္တိ (ablative) ကို သုံးရသည်။ သို့သော် ဤအမှုန်များကို karma-pravacanīya ဆောက်တည်ပုံဖြင့် ယှဉ်တွဲသုံးလျှင် ဒုတိယဝိဘတ္တိ (accusative) ကို သုံးရသည်။

Verse 11

लक्षणेत्थंभूतोऽभिरभागे चानुपरिप्रति । अंतरेषु सहार्थे च हीने ह्युपश्च कथ्यते ॥ ११ ॥

upasarga “upa” ကို လက္ခဏာ (lakṣaṇa)၊ “ဒီလိုဖြစ်နေခြင်း” (itthaṃbhūta)၊ “နီးကပ်/ဦးတည်” (abhi)၊ “အပိုင်းအစ” (bhāga) နှင့် “လိုက်လံ/ပတ်လည်/ဆီသို့” (anu, pari, prati) ဟူသော အနက်များကို ဆောင်ကြဉ်းသည်ဟု သင်ကြားထားသည်။ ထို့ပြင် “အကြား/အတွင်း” (antara)၊ “အတူတကွ” (saha) နှင့် “နိမ့်ကျ/ချို့တဲ့” (hīna) ဟူသော အနက်များတွင်လည်း upa ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။

Verse 12

द्वितीया च चतुर्थी स्याञ्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणिषु विभक्ती द्वे मन्यकर्मण्यनादरे ॥ १२ ॥

ကြိုးစားမှုကို ဖော်ပြသည့် အသုံးအနှုန်းများနှင့် လှုပ်ရှားမှု သို့မဟုတ် လုပ်ဆောင်မှုကို ဆိုလိုသော ကြိယာများတွင် ဒုတိယဝိဘတ္တိ (accusative) နှင့် စတုတ္ထဝိဘတ္တိ (dative) ကို နှစ်မျိုးလုံး သုံးနိုင်သည်။ အသက်မရှိသော အရာများတွင်လည်း ဤဝိဘတ္တိနှစ်မျိုးကို သုံးကြပြီး၊ အထူးသဖြင့် manyat (“ထင်မြင်/မှတ်ယူ”) ဆောက်တည်ပုံနှင့် မလေးစားခြင်း သို့မဟုတ် မထင်ရှားစွာ လျော့တွက်ခြင်းကို ဖော်ပြရာတွင် ဖြစ်သည်။

Verse 13

नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता । चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः ॥ १३ ॥

«နမဿ», «သွစတိ», «သွဓာ», «သွာဟာ», «အလံ» နှင့် ယဇ္ဉပူဇာအော်ဟစ်သံ «ဝෂတ်» တို့သည် ဒတ္တိဗ် (စတုတ္ထီ) ဝိဘတ္တိကို အုပ်စိုးသည်ဟု ဆိုထားသည်။ ထို့ပြင် စတုတ္ထီသည် «ထိုအတွက်၊ ထို၏အကျိုးအတွက်» ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ကိုလည်း ဖော်ပြသည်။ သတ္တုမှ ထွက်လာသော -tum အင်ဖိနိတိဗ်သည် လုပ်ဆောင်ရန် ရည်ရွယ်ထားသော «ဘားဝ» (အလုပ်အမှု) ကို ညွှန်ပြသည်။

Verse 14

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेंऽगे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि ॥ १४ ॥

တတိယဝိဘတ္တိ (ကရဏ/အင်စထရုမင်တယ်) သည် အတူတကွရှိခြင်း၊ ပေါင်းသင်းဆက်စပ်ခြင်းကို ဖော်ပြရန် သုံးသည်။ ထို့ပြင် မထိုက်တန်သော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းကို ဆိုရာတွင်လည်းကောင်း၊ ထိုအစိတ်အပိုင်းကို အထူးပြုစကား (ဝိသေသဏ) ဖြင့် ဖော်ပြရာတွင်လည်းကောင်း သုံးသည်။ သတ္တမဝိဘတ္တိ (လောကတိဗ်) သည် အချိန်နှင့် အခြေအနေ/အနေအထားကို ညွှန်ပြရန် သုံးပြီး၊ ထိုသဘောတူညီသော ယောဂများတွင် ဆဋ္ဌီ (ဂျနိတိဗ်) ကိုလည်း သုံးနိုင်သည်။

Verse 15

स्वामीश्वरोधिपतिभिः साक्षिदायादसूतकैः । निर्धारणे द्वे विभक्ती षष्टी हेतुप्रयोगके ॥ १५ ॥

«သခင်/ပိုင်ရှင်» (svāmī), «ဣရှွရ» (īśvara), «အဓိပတိ» (adhipati), «သက်သေ» (sākṣī), «အမွေဆက်ခံသူ» (dāyāda), နှင့် «စူတက» (sūtaka—အညစ်အကြေးကာလရှိသူ) စသည့် စကားလုံးများနှင့် သတ်မှတ်ရွေးချယ်ဖော်ပြခြင်း (nirdhāraṇa) တွင် ဝိဘတ္တိ နှစ်မျိုးကို သုံးကြသည်။ သို့သော် အကြောင်းရင်းကို ဖော်ပြရာ (hetu-prayoga) တွင် ဆဋ္ဌီ (genitive) ကို သုံးရသည်။

Verse 16

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृतिकर्मणि कर्तरि ॥ १६ ॥

ထို့အတူ မှတ်မိစေရန် ရည်ရွယ်၍ ပြုလုပ်သော အလုပ် (smṛty-artha-karman) တွင်လည်းကောင်း၊ √kṛ “လုပ်သည်” ဟူသော ကြိယာကို ကြိုးစားအားထုတ်မှုပါဝင်သည့် အဓိပ္ပါယ်ဖြင့် သုံးရာတွင်လည်းကောင်း၊ ထိခိုက်နာကျင်စေသော အဓိပ္ပါယ်ရှိသည့် စကားအသုံးများတွင်လည်းကောင်း၊ ပြုလုပ်သူ၏ ရည်ရွယ်ချက်ရှိသော ကြိုးပမ်းမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော လုပ်ငန်း (kṛti-karman) တွင်လည်းကောင်း—လုပ်သူ (kartṛ) ကို ထိုလုပ်ငန်း၏ အခြေခံနေရာအဖြစ် နားလည်ရသည်။

Verse 17

न कर्तृकर्मणोः षष्टी निष्टादिप्रतिपादिका । एता वै द्विविधा ज्ञेयाः सुबादिषु विभक्तिषु । भूवादिषु तिङतेषु लकारा दश वै स्मृताः ॥ १७ ॥

ဆဋ္ဌီဝိဘတ္တိ (genitive) သည် ကတ္တား (လုပ်သူ) နှင့် ကမ္မ (အလုပ်ခံ) ကို ဖော်ပြရန် မဟုတ်ပေ။ ထိုအစား niṣṭā စသည့် ပတ်စီပယ်အဓိပ္ပါယ်များကို ဖော်ပြသည်။ ထို့ကြောင့် su-ādi မှ စသော နာမ်ဝိဘတ္တိများအတွင်း ဤဝိဘတ္တိများကို အမျိုးအစား နှစ်မျိုးရှိသည်ဟု သိရမည်။ ထို့ပြင် bhū စသည့် သတ္တုများအပေါ် အခြေခံသော tiṅ-အဆုံးသတ်များပါဝင်သည့် ကြိယာစနစ်တွင် lākāra (ကာလ/မုဒ်) ဆယ်မျိုးကို ရိုးရာအဖြစ် မှတ်သားထားကြသည်။

Verse 18

तिप्त संतीति प्रथमो मध्यमः सिप्थस्थोत्तमः । मिव्वस्मसः परस्मै तु पादानां चा मपनेदम् ॥ १८ ॥

«tipta» နှင့် «saṃtīti» ကို ပထမနှင့် အလယ်ပုံစံဟု သိမှတ်ရမည်၊ «sipthastha» သည် အကောင်းဆုံး (နောက်ဆုံး) ပုံစံဖြစ်သည်။ parasmaipada (အက်တစ်အသုံး) တွင်လည်း pāda/အဆုံးသတ် အစိတ်အပိုင်းများကို ဖျက်လှစ်ခြင်းရှိသည်ဟု စည်းကမ်းအဖြစ် ဆိုထားသည်။

Verse 19

त आतेंऽते प्रथमो मध्वः से आथे ध्वे तथोत्तमः । ए वहे मह आदेशा ज्ञेया ह्यन्ये लिङादिषु ॥ १९ ॥

ပထမအစုမှာ «ta, āte, ṁ’te» ဟူသော အဆုံးသတ်များဖြစ်ပြီး၊ ထို့နောက် «se, āthe» လာကာ «dhve» သည် အမြင့်ဆုံးပုံစံဖြစ်သည်။ ထို့အတူ အစားထိုးပုံစံ «e, vahe, maha» ကိုလည်း သိမှတ်ရမည်၊ လိင် (liṅga) စသည့် သဒ္ဒါအကြောင်းအရာများတွင် အခြားပုံစံများလည်း ရှိသည်။

Verse 20

नाम्नि प्रयुज्यमाने तु प्रथमः पुरुषो भवेत् । मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि ॥ २० ॥

အမည်ကို (စကား၏ အကြောင်းအရာအဖြစ်) အသုံးပြုသောအခါ ပထမပုရုသအဖြစ် သတ်မှတ်ရသည်။ ဒုတိယပုရုသမှာ «yuṣmad» (သင်/သင်တို့) ပုံစံဟု ဆိုကြပြီး၊ တတိယ (အခြား) ပုရုသမှာ «asmad» (ကျွန်ုပ်/ကျွန်ုပ်တို့) ပုံစံဖြစ်သည်။

Verse 21

भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः । लडीरितो वर्तमाने भूतेऽनद्यतने तथा ॥ २१ ॥

«bhū» ဖြင့်အစပြုသော ကြိယာရင်းများကို သင်ကြားထားပြီး၊ san-ādi ပစ္စည်းများဖြင့် အဆုံးသတ်သော ရင်းများကိုလည်း ထည့်သွင်းဆိုထားသည်။ ထို့နောက် လက်ကာရ «laṭ» ကို ပစ္စုပ္ပန်ကာလအတွက် သတ်မှတ်ပြီး၊ မဝေးသေးသော အတိတ်ကာလအတွက်လည်း ထိုနည်းတူ သတ်မှတ်သည်။

Verse 22

मास्मयोगे च लङ् वाच्यो लोडाशिषि च धातुतः । विध्यादौ स्यादाशिषि च लिङितो द्विविधो मुने ॥ २२ ॥

အို မုနိ၊ «mā sma» (“မလုပ်ပါနှင့်…”) ပါသော ဆောက်လုပ်ပုံများတွင် laṅ (aorist) ကို သုံးရမည်။ ကောင်းချီးမင်္ဂလာဆုတောင်း (āśiṣ) အတွက်မူ ဓာတုရင်းအပေါ်မူတည်၍ loṭ (imperative) ကို သုံးသည်။ ထို့အတူ liṅ (optative) ကို ညွှန်ကြားချက်များတွင်လည်းကောင်း၊ ဆုတောင်းအနေနှင့်လည်းကောင်း သုံးကြသဖြင့် liṅ သည် နှစ်မျိုးရှိသည်။

Verse 23

लिडतीते परोक्षे स्यात् श्वस्तने लुङ् भविष्यति । स्यादनद्यतने लृटू च भविष्यति तु धातुतः ॥ २३ ॥

အဝေးကာလအတိတ် (မျက်မြင်မဟုတ်သော) လုပ်ရပ်အတွက် liṭ ကို သုံးသည်။ မနက်ဖြန်ဖြစ်မည့်အတွက် luṅ ကို သုံးသည်။ မနီးကပ်သောအနာဂတ်တွင်လည်း ဓာတုအလိုက် lṛṭ နှင့် lṛṅ ကို သုံးကြသည်။

Verse 24

भूते लुङ् तिपस्यपौ च क्रियायां लृङ् प्रकीर्तितः । सिद्धोदाहरणं विद्धि संहितादिपुरः सरम् ॥ २४ ॥

အတိတ်ကာလ၏ လုပ်ရပ်များအတွက် luṅ (aorist) ကို သင်ကြားပြီး tip, tas, jhi အဆုံးသတ်များနှင့် တွဲဖက်သုံးသည်။ လုပ်ဆောင်ရမည့်/အခြေအနေပါသော လုပ်ရပ်အတွက် lṛṅ ကို ကြေညာထားသည်။ ဤသည်ကို Saṃhitā နှင့် ဆက်စပ်သော ဝျာကရဏသင်ခန်းစာများမှ အကျဉ်းချုပ်ထားသော အတည်ပြုဥပမာဟု သိမှတ်ပါ။

Verse 25

दंडाग्रं च दधीदं च मधूदकं पित्रर्षभः । होतॄकारस्तथा सेयं लांगलीषा मनीषया ॥ २५ ॥

အို ပိတೃတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသောသူ၊ “တံတောင်ထိပ်” (daṇḍāgra)၊ “ဒဓိပေးသူ” (dadhīda) နှင့် “ပျားရည်ရေ” (madhūdaka) ဟူသည့် အမည်များလည်း ရှိသည်။ ထို့အတူ Hotṛ မန္တရားပုံစံ (hotṝkāra) နှင့် “lāṅgalīṣā” ကိုလည်း စဉ်းစားသုံးသပ်သော ဉာဏ်ဖြင့် နားလည်ရသည်။

Verse 26

गंगोदकं तवल्कार ऋणार्णं च मुनीश्वर । शीतार्तश्च मुनिश्रेष्ट सेंद्रः सौकार इत्यपि ॥ २६ ॥

အို မုနိတို့၏ အရှင်၊ “ဂင်္ဂါရေ”၊ “အခေါက်အဝတ်” နှင့် “အကြွေးဝန်” ဟူသည်တို့ရှိသည်။ ထို့ပြင် အို မုနိအမြတ်ဆုံး၊ “အအေးဒဏ်ကြောင့် နာကျင်သူ”၊ အင်္ဒြာနှင့်အတူ၊ “sau” ဟူသော သဒ္ဒါသံလည်း ဖော်ပြထားသည်။

Verse 27

वध्वासनं पित्रर्थो नायको लवणस्तथा । त आद्या विष्णवे ह्यत्र तस्मा अर्घो गुरा अधः ॥ २७ ॥

ဤနေရာတွင် “မင်္ဂလာထိုင်ခုံ”၊ “ပိတೃတို့အတွက် အခမ်းအနား”၊ “အခမ်းအနားခေါင်းဆောင်” နှင့် “ဆား” တို့ကို အရင်ဆုံး ဗိṣṇုဘုရားထံ ပူဇော်ရမည်။ ထို့ကြောင့် arghya ပူဇော်ပွဲကို အောက်ဘက်တွင် လေးမြတ်သော ရိုသေမှုဖြင့် တင်ထားရသည်။

Verse 28

हरेऽव विष्णोऽवेत्येषादसोमादप्यमी अधाः । शौरी एतौ विष्णु इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुनः ॥ २८ ॥

«ဟရေ!» နှင့် «အို ဗိဿနု!» ဟူသည်ကား ကာကွယ်သော မန္တရဝါကျ ဖြစ်၏။ ဆိုမဒေသမှလည်းကောင်း၊ အောက်ဘက်ရှိသူတို့မှလည်းကောင်း၊ ရှော်ရီနှင့် ဗိဿနု အနှစ်ဦးသည် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ကြပါစေ။ အန္တရာယ်နှင့် ခက်ခဲမှုအခါ၌ ထိုနှစ်ဦးသည် ကျွန်ုပ်တို့ကို ကာကွယ်ပါစေ; အာర్జုနသည်လည်း ကျွန်ုပ်တို့၏ ကာကွယ်သူ ဖြစ်ပါစေ။

Verse 29

आ एवं च प्रकृत्यैते तिष्टंति मुनिसत्तम । षडत्र षण्मातरश्च वाक्छुरो वाग्धस्रिथा ॥ २९ ॥

ဤသို့ပင် မုနိအမြတ်တော်၊ ဤတို့သည် မိမိတို့၏ သဘာဝအတိုင်း တည်မြဲနေကြ၏။ ဤနေရာ၌ ခြောက်ပါးရှိသည်—ခြောက်မိခင်များ—နှင့်အတူ ဝါက် (vāk) ဟူသော ပြောဆိုနိုင်စွမ်းနှင့် ရှရောထရ (śrotra) ဟူသော နားကြားနိုင်စွမ်းတို့သည် အသံထွက်၏ အထောက်အကူအဖြစ် တည်နေကြ၏။

Verse 30

हरिश्शेते विभुश्चिंत्यस्तच्छेषो यञ्चरस्तंथा । प्रश्नस्त्वथ हरिष्षष्ठः कृष्णष्टीकत इत्यपि ॥ ३० ॥

သူကို «ဟရိ» ဟု ခေါ်သည်မှာ အိပ်စက်၍ လဲလျောင်းနေသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သူသည် အလုံးစုံပျံ့နှံ့သော အရှင်၊ စိတ်ဖြင့် ဆင်ခြင်တရားထိုင်ရမည့် အရှင် ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် «ရှေသ» ဟုလည်းကောင်း၊ နေရာအနှံ့ လှုပ်ရှားသွားလာသော အရာဟုလည်းကောင်း ခေါ်ကြ၏။ ထို့နောက် «ပရရှ္န» ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး၊ «ဟရိ-ဆဿဋ္ဌ» ဟုလည်း၊ «ကృష్ణ-ဋ္ဌီကတ» ဟုလည်း ခေါ်ကြ၏။

Verse 31

भवान्षष्ठश्च षट् सन्तः षट्ते तल्लेप एव च । चक्रिंश्छिंधि भवाञ्छौरिर्भवाञ्शौरिरित्यपि ॥ ३१ ॥

«သင်သည် ဆဿဋ္ဌ (ခြောက်မြောက်) ဖြစ်၏; “သန့်ရှင်းသူ” ခြောက်ပါး ရှိ၏; သင်အတွက် “ခြောက်မျိုးသော လိမ်းအမှတ်/အဘိသေက” လည်း ရှိ၏။ စက်ရကိုင်ရှင်ကဲ့သို့ ရန်သူတို့ကို ဖြတ်တောက်ပါ; သင်သည် ရှော်ရီ ဖြစ်၏—အမှန်ပင် သင်ကို ရှော်ရီ ဟုလည်း ခေါ်ကြ၏»။

Verse 32

सम्यङ्ङनंतोंगच्छाया कृष्णं वंदे मुनीश्वर । तेजांसि मंस्यते गङ्गा हरिश्छेत्ता मरश्शिवः ॥ ३२ ॥

မုနိအရှင်၊ ကျွန်ုပ်သည် အနန္တအလုံးစုံပျံ့နှံ့သော ကృష్ణကို ဦးညွှတ်ပူဇော်ပါ၏။ သူ၏ အရိပ်သာဖြင့်ပင် အမြင့်ဆုံးသို့ ရောက်နိုင်၏။ ဂင်္ဂါမြစ်ကို သူ၏ တေဇောရောင်ခြည်ဟု ရိုသေကြ၏; ဟရိသည် အပြစ်ကို ဖြတ်တောက်ဖယ်ရှားသူ ဖြစ်၏; ရှိဝသည် မင်္ဂလာနှင့် ကောင်းကျိုးကို ပေးသနားသူ ဖြစ်၏။

Verse 33

राम ँकाम्यः कृप ँपूज्यो हरिः पूज्योऽर्च्य एव हि । रोमो दृष्टोऽबला अत्र सुप्ता इष्टा इमा यतः ॥ ३३ ॥

ရာမသည် ကိုးကွယ်လိုသည့် အမြတ်ဆုံး အရာဖြစ်၏။ ကရုဏာကြောင့် ကိုးကွယ်ပူဇော်ရမည်။ အမှန်တကယ် ပူဇော်အရိုအသေခံထိုက်သူမှာ ဟရီတော်တစ်ပါးတည်းသာ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ဘက္တိအာနုဘော်ကြောင့် ကိုယ်ရေမွှေးများ ထောင်တက်မြင်ရပြီး အားနည်းသော မိန်းမတို့ အိပ်ပျော်နေကြသဖြင့် ဤအရာသည် ဤနေရာ၏ ချစ်မြတ်နိုးဖွယ် အံ့ဩဖွယ် ဖြစ်၏။

Verse 34

विष्णुर्नभ्यो रविरयं गी फलं प्रातरच्युतः । भक्तैर्वद्योऽप्यंतरात्मा भो भो एष हरिस्तथा । एष शार्ङ्गी सैष रामः संहितैवं प्रकीर्तिता ॥ ३४ ॥

“ဤသူသည် ဗိဿဏုတော်; နာဘိမှ နေတော် ပေါ်ထွန်း၏။ ဤသည် ချီးမွမ်းသီချင်း; ဤသည် ၎င်း၏ အကျိုးफल။ နံနက်ခင်းတွင် အချျုတတော်ကို သတိရရမည်။ အတွင်းအတ္တမဖြစ်သော်လည်း ဘက္တတို့က ‘အို! အို! ဤသူသည် ဟရီတော်ပင်!’ ဟု ခေါ်ဆိုရမည်။ ဤသူသည် ရှာရင်္ဂ သံလွင် (ဓနု) ကိုင်ဆောင်သူ; ဤသူသည် ရာမ။ ထိုသို့ စံဟိတာကို ကြေညာ၏။”

Verse 35

रामेणाभिहितं करोमि सततं रामं भजे सादरम् । रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः । रामान्मुक्तिमभीप्सिता मम सदा रामस्य दासोऽस्म्यहम् । रामे रंजत् मे मनः सुविशदं हे राम तुभ्यं नमः ॥ ३५ ॥

ရာမတော် မိန့်ကြားသမျှကို ကျွန်ုပ် အမြဲတမ်း လိုက်နာပြုလုပ်၏။ ရာမတော်ကို ရိုသေစွာ ဘုရားပူဇော်၏။ ရာမတော်ကြောင့် ကျွန်ုပ်၏ အပြစ်ဒုစရိုက် အားလုံး ပယ်ဖျက်ခံရပြီ—အို ရာမတော်၊ သင့်အား ဦးချ၏။ မောက္ခကိုလည်း ရာမတော်ထံမှသာ အမြဲတမ်း တောင်းတ၏။ ကျွန်ုပ်သည် ရာမတော်၏ ဒါသ (ကျွန်) ဖြစ်၏။ ရာမတော်၌ စိတ်သည် ပျော်ရွှင်၍ ကြည်လင်သန့်ရှင်းလာသည်—အို ရာမတော်၊ သင့်အား ဦးချ၏။

Verse 36

सर्व इत्यादिका गोपाः सखा चैव पतिर्हरिः ॥ ३६ ॥

ဂိုပီမိန်းမတို့သည် “အို အားလုံးသောအရှင် (sarva) …” ဟု စကားစတင်ခေါ်ကြပြီး၊ သူတို့အတွက် ဟရီတော်သည် မိတ်ဆွေဖြစ်သကဲ့သို့ အရှင်/ခင်ပွန်းလည်း ဖြစ်တော်မူ၏။

Verse 37

सुश्रीर्भानुः स्वयंभूश्च कर्ता रौ गौस्तु नौरिति । अनङ्घान्गोधुग्लिट् च द्वे त्रयश्चत्वार एव च ॥ ३७ ॥

“(အမည်ခေါ်များမှာ:) Suśrī, Bhānu, Svayaṃbhū, Kartā; ထို့ပြင် Rau; ‘Gauḥ’ နှင့် ‘Nauḥ’။ ထို့နောက် Anaṅghān နှင့် Godhugliṭ ဟူသော ပုံသဏ္ဍာန်နာမများ၊ ထို့အပြင် နှစ်၊ သုံး၊ လေး ဟူသော အစုအဖွဲ့များလည်း ရှိ၏။”

Verse 38

राजा पंथास्तथा दंडी ब्रह्महा पंच चाष्ट च । अष्टौ अयं मुने सम्राट् सविभ्रद्वपुङ्मनः ॥ ३८ ॥

အို မုနိရေ၊ ဤအခါ/မရဏာ အရှင်သည် ကိုယ်နှင့်စိတ် အံ့ဩဖွယ်ကြောက်ရွံ့စရာ ဖြစ်၍ ရုပ်သဏ္ဌာန် ၈ မျိုးရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်—မင်း, လမ်းခရီး, ဒဏ္ဍကိုင်၍ အပြစ်ပေးသူ, ဗြာဟ္မဏသတ်သူ, ငါးဓာတ်, ထို့ပြင် အဋ္ဌကအုပ်စု။

Verse 39

प्रत्यङ् पुमान्महान् धीमान् विद्वान्षट् पिपठीश्च दोः । उशनासाविंमे पुंसि स्यारक्तलविरामकाः ॥ ३९ ॥

အတွင်းသို့လှည့်သော ပုရုಷသည် ကြီးမြတ်၍ ဉာဏ်တည်ငြိမ်ကာ အမှန်တကယ် ပညာရှိဖြစ်သည်။ ထိုသူ၌ “ခြောက်ပါး” (အတွင်းသင်တန်းများ) ကို ကောင်းစွာ ရွတ်ဆိုထားပြီး “နှစ်ပါး” (ပြင်ပအင်္ဂါ) ကို ထိန်းချုပ်ထားသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့ကြောင့် ရာဂနှင့် အာသက္တိ၏ လှုပ်ရှားမှုတို့သည် ရပ်တန့်သွားသည်။

Verse 40

राधा सर्वा गतिर्गोपी स्री श्रीर्धेनुर्वधूः स्वसा । गौर्नौरुपान् दूद्यौर्गोः क्षुत् ककुप्संवित्तु वा क्वचित् ॥ ४० ॥

ရာဓာသည် အားလုံး၏ အပြည့်စုံသော ခိုလှုံရာနှင့် နောက်ဆုံးပန်းတိုင် ဖြစ်သော ဂိုပီဖြစ်သည်။ သူမသည် သရီ (လက္ရှ္မီ) ကိုယ်တိုင်—နွားလည်းဖြစ်၊ မင်္ဂလာသတို့သမီးလည်းဖြစ်၊ အစ်မ/ညီမလည်းဖြစ်သည်။ သူမသည် နွား၊ လှေ၊ ဖိနပ်၊ နို့တောင် ဖြစ်လာနိုင်ပြီး၊ တခါတရံ ဆာလောင်မှု၊ အရပ်တစ်ရပ် (ဒိသ) သို့မဟုတ် အသိဉာဏ်ရှိသူအဖြစ် ထင်ရှားလာသည်။

Verse 41

रुग्विडुद्भाः स्रियास्तपः कुलं सोमपमक्षि च । ग्रामण्यंबुरवलप्वेवं कर्तृ चातिरि वातिनु ॥ ४१ ॥

သူသည် ဣဂ္ဝေဒ၏ အရင်းအမြစ်၊ ထင်ရှားသော တောက်ပမှု၊ သရီ (စည်းစိမ်)၊ တပဿ (အတုန့်အရှား), မြင့်မြတ်သော မျိုးရိုး, ဆိုမရည်သောက်သူ, အရာအားလုံးမြင်သော မျက်စိ, လူစုအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်, သမုဒ္ဒရာကဲ့သို့သောသူ, ကာကွယ်သူ, လုပ်ဆောင်သူ, မလွန်ကဲနိုင်သော အထက်မြတ်သူ, နှင့် လျင်မြန်သည့် လေကဲ့သို့ ဖြစ်တော်မူသည်။

Verse 42

स्वनहुच्च विमलद्यु वाश्वत्वारीदमेव च । एतद्ब्रह्माहश्च दंडी असृक्किंचित्त्यदादि च ॥ ४२ ॥

ဤတို့သည် ထပ်မံသော သာသနာရေး/နည်းပညာဆိုင်ရာ သဒ္ဒါဝေါဟာရများဖြစ်သည်—“svanahucca”, “vimaladyu”, “vāśvatvāri”, “idam eva”, “etad”, “brahmāha”, “daṇḍī”, “asṛk”, “kiñcit”, “tyad” စသည်တို့။

Verse 43

एतद्वे भिद्गवाक्गवाङ् गोअक् गोङ्गोक् गोङ् । तिर्यग्यकृच्छकृच्चैव ददद्भवत्पचत्तुदत् ॥ ४३ ॥

အမှန်တကယ် ဤသည်မှာ အသံထွက်အလိုက် ခွဲခြားပြထားခြင်းဖြစ်သည်— «gavāk, gavāṅ; go’ak; goṅgok; goṅ»။ ထို့အတူ လှည့်ကွက်/မမှန်ကန်သော (oblique) နှင့် kṛccha ပုံစံများတွင်လည်း «dadad, bhavat, pacat, tudat» ဟူ၍ ပြထားသည်။

Verse 44

दीव्यद्धनुश्च पिपठीः पयोऽदःसुमुमांसि च । गुणद्रव्य क्रियायोगांस्रिलिंगांश्च कति ब्रुवे ॥ ४४ ॥

«dīvyad-dhanuḥ, pipaṭhīḥ, payo’daḥ, su-mumāṁsi» စသည့် စကားလုံးများလည်းရှိ၏။ ထို့ပြင် ဂုဏ် (qualities)၊ ဒြဗျ/ဝတ္ထု (substances)၊ ကရိယာ (actions)၊ ယောဂ/သမាស (relations/compounds) နှင့် မိန်းမလိင်ပုံစံများ—ဤအရာတို့ကို မည်မျှအထိ ငါရှင်းပြရမည်နည်း?

Verse 45

शुक्तः कीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः स्वयंभूः कर्ता च माता चैव व पिता च ना ॥ ४५ ॥

သူသည် အမတဝါစကာဖြင့် ချီးမွမ်းခံရသူ၊ ချိုမြိန်သော သောက်ရည်၏ အနှစ်သာရကဲ့သို့၊ သန့်ရှင်းသူဖြစ်၏။ အားလုံး၏ ခေါင်းဆောင်၊ အမှန်တကယ် ပညာရှိ၊ အလွန်တန်ခိုးရှိသူဖြစ်၏။ ကိုယ်တိုင်မွေးဖွားသူ၊ အရာအားလုံးကို ပြုလုပ်သူဖြစ်ပြီး၊ ကျွန်ုပ်တို့အတွက် မိခင်လည်းဖြစ်၊ ဖခင်လည်းဖြစ်တော်မူ၏။

Verse 46

सत्यानाग्यास्तथा पुंसो मतभ्रमरदीर्घपात् । धनाकृसोमौ चागर्हस्तविर्ग्रथास्वर्णन्बहू ॥ ४६ ॥

ထို့အတူ ယောက်ျားအတွက် သစ္စာတရားနှင့် လှည့်ဖြားမှုကင်းစင်ခြင်းကို အမိန့်တော်ထားသည်။ အမြင်အယူအဆ မ भ्रम (delusion) နှင့် ပျက်စီးရာသို့ ရှည်လျားစွာ ကျရောက်ခြင်းကို ရှောင်ရမည်။ ငွေကြေးလိုလားမှုနှင့် ကိုယ်အားကျဆင်းခြင်းကိုလည်း စွန့်ပစ်ရမည်။ ထို့ပြင် အပြစ်တင်ထိုက်သော အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း၊ ရှုပ်ထွေးသော အကျင့်စရိုက်၊ သို့မဟုတ် ရွှေကို အလွန်အကျွံ တွယ်ကပ်ခြင်းတို့ကို မပြုရ။

Verse 47

रिमपव्विषाद्वजातानहो तथा सर्वं विश्वोभये चोभौ अन्यांतरेतराणि च ॥ ४७ ॥

ထို့အတူ ပျော်ရွှင်မှုနှင့် စိတ်ညစ်မှုတို့မှ အကျိုးသက်ရောက်မှုများ ပေါ်ပေါက်လာသည်။ ထို့ကြောင့် စကြဝဠာတစ်ခုလုံး—ဆန့်ကျင်ဘက် အတွဲအဖက် နှစ်မျိုးလုံးနှင့် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အပြန်အလှန် မူတည်နေသော ဆက်နွယ်မှုများ—ကို ကျွန်ုပ်တို့ အတွေ့အကြုံဖြင့် ခံစားရသည်။

Verse 48

उत्तरश्चोत्तमो नेमस्त्वसमोऽथ समा इषः । पूर्वोत्तरोत्तराश्चैव दक्षिणश्चोत्तराधरौ ॥ ४८ ॥

ဥတ္တရသည် အမြင့်ဆုံးဖြစ်၏။ နေမတ်စ်သည် မယှဉ်နိုင်သောအရာဖြစ်၏။ ထို့နောက် အိဿသည် ထိုနှင့်တူညီ၏။ ထို့အတူ ပူဗ္ဗောတ္တရနှင့် ဥတ္တရာလည်း ထိုသို့ပင်။ ဒက္ခိဏသည် ဥတ္တရာဓရနှင့် တွဲဖက်၏။

Verse 49

अपरश्चतुरोऽप्येतद्यावत्तत्किमसौ द्वयम् । युष्मदस्मञ्च प्रथमश्चरमोल्पस्तथार्धकः ॥ ४९ ॥

ထို့ပြင် «etad» မှ «tat» အထိ ပုံစံလေးမျိုးရှိ၏။ ထို့အပြင် «kim» နှင့် «asau» ဟူသော သဒ္ဒါပုဒ်နှစ်ခုလည်းရှိ၏။ ထို့တူ «yuṣmad» နှင့် «asmad» တို့၏ ပထမပုံစံနှင့် နောက်ဆုံးပုံစံများ၊ ထို့ပြင် «alpa» နှင့် «ardhaka» ပုံစံများကိုလည်း သိမှတ်ရမည်။

Verse 50

नोरः कतिपयो द्वे च त्रयो शुद्धादयस्तथा । स्वेकाभुविरोधपरि विपर्ययश्चाव्ययास्तथा ॥ ५० ॥

«noraḥ», «katipayaḥ», «dve», «ca», «trayaḥ» နှင့် «śuddha» ဖြင့်အစပြုသော စကားလုံးများလည်းကောင်း၊ ထို့တူ «sva», «eka», «abhu», «virodha», «pari», «viparyaya» တို့လည်းကောင်း—ဤအရာအားလုံးကိုလည်း အပြောင်းအလဲမရှိသော စကားလုံးများ (avyaya) ဟု နားလည်ရမည်။

Verse 51

तद्धिताश्चाप्यपत्यार्थे पांडवाः श्रैधरस्तथा । गार्ग्यो नाडायनात्रेयौ गांगेयः पैतृष्वस्रीयः ॥ ५१ ॥

မျိုးရိုးသို့မဟုတ် သားသမီးအဓိပ္ပါယ်ကို ဖော်ပြရန် တဒ္ဓိတ (taddhita) ပစ္စည်းများကိုလည်း အသုံးပြုကြ၏။ ထို့ကြောင့် Pāṇḍava နှင့် Śraidhara ကဲ့သို့သော ပုံစံများ ပေါ်ထွန်းလာ၏။ ထို့တူ Gārgya, Nāḍāyana, Ātreya, Gāṅgeya နှင့် Paitṛṣvasrīya တို့လည်း ဖြစ်၏။

Verse 52

देवतार्थे चेदमर्थे ह्यैद्रं ब्राह्मो हविर्बली । क्रियायुजोः कर्मकर्त्रोर्धैरियः कौङ्कुमं तथा ॥ ५२ ॥

ရည်ရွယ်ချက်သည် ဒေဝတားတို့အတွက်ဖြစ်လျှင် ထိုပူဇော်မှုကို အိန္ဒြ၏ အဝန်းအဝိုင်း၌ သက်ဆိုင်သည်ဟု နားလည်ရမည်။ ဗြာဟ္မဏသဘော သန့်ရှင်းသော ရည်ရွယ်ချက်အတွက်ဖြစ်လျှင် ဟဝိစ်ပူဇာနှင့် ဘလိ ဖြစ်၏။ ထို့တူ ရိတုကို အသုံးချမှုနှင့် ချိတ်ဆက်သူနှင့် ကမ္မကို ဆောင်ရွက်သူတို့အတွက် သည်းခံတည်ကြည်မှု (dhairya) ကို ချမှတ်ထားပြီး၊ ကောင်္ကုမ (စဖရန်/နီရောင်မှုန့်) ကိုလည်း အသုံးပြု၏။

Verse 53

भवाद्यर्थे तु कानीनः क्षत्रियो वैदिकः स्वकः । स्वार्थे चौरस्तु तुल्यार्थे चंद्रवन्मुखमीक्षते ॥ ५३ ॥

«bhava» ဟူသောအဓိပ္ပါယ်အစပြုသည့် သုံးစွဲပုံများတွင် ထိုစကားကို kānīna ဟုယူကြ၏။ အခြားသုံးစွဲပုံတွင် kṣatriya ဟုလည်း၊ ဝေဒသုံးစွဲပုံတွင် svaka ဟုလည်း ဆိုကြ၏။ မူလအဓိပ္ပါယ်၌ caura (သူခိုး) ဖြစ်သော်လည်း၊ တူညီသဘော/ဥပမာအဓိပ္ပါယ်၌ လမင်းကဲ့သို့သော မျက်နှာကို ကြည့်ရှုသည်ဟု ဆိုကြ၏။

Verse 54

ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणता भावे ब्राह्मण्यमेव च । गोमान्धनी च धनवानस्त्यर्थे प्रमितौ कियान् ॥ ५४ ॥

«ဗြာဟ္မဏဖြစ်ခြင်း», «ဗြာဟ္မဏတော်ဖြစ်မှု», နှင့် «ဗြာဟ္မဏသဘော» ဟူသမျှသည် အခြေအနေတစ်ခုတည်းကို ညွှန်းသော စကားများဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူ «နွားပိုင်သူ», «စပါး/ဓနပိုင်သူ», နှင့် «ချမ်းသာသူ» ဟူသမျှလည်း အဓိပ္ပါယ်တူတူပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ရည်ရွယ်သည့်အဓိပ္ပါယ်၌ တိုင်းတာကွာခြားမှု မည်မျှရှိနိုင်သနည်း။

Verse 55

जातार्थे तुंदिलः श्रद्धालुरौन्नत्त्ये तु दंतुरः । स्रग्वी तपस्वी मेधावी मायाव्यस्त्यर्थ एव च ॥ ५५ ॥

မွေးဖွားသဘောအရ သူကို Tuṇḍila (ဗိုက်ဖောင်းသူ) ဟုခေါ်ကြ၏။ ယုံကြည်သဒ္ဓာအရ Śraddhālu (သဒ္ဓာရှိသူ) ဟုခေါ်ကြ၏။ မြင့်မားမှုအရ Dantura ဟုလည်း ဆိုကြ၏။ ထို့ပြင် Sragvī (ပန်းကုံးဆင်သူ), Tapasvī (တပသကျင့်သူ), Medhāvī (ဉာဏ်ပညာရှိသူ), Māyāvī (လှည့်ကွက်ကျွမ်းသူ) ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြပြီး—ဤတို့သည် ရည်ရွယ်သည့်အဓိပ္ပါယ်များပင် ဖြစ်၏။

Verse 56

वाचालश्चैव वाचाटो बहुकुत्सितभाषिणि । ईषदपरिसमाप्तौ कल्पव्देशीय एव च ॥ ५६ ॥

သူကို vācāla (စကားများသူ), vācāṭa (အမြဲတမ်းပြောပြောနေသူ), အပြစ်တင်စကားအများကြီးပြောသူ, စကားကို နည်းနည်းမပြီးဆုံးဘဲ ချန်ထားသူ, နှင့် ခန့်မှန်းညွှန်ကြားချက်သာပေးသကဲ့သို့ ပြောသူ (kalpadeśīya) ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြ၏။

Verse 57

कविकल्पः कविदेश्यः प्रकारवचने तथा । पटुजातीयः कुत्सायां वैद्यपाशः प्रशंसने ॥ ५७ ॥

kavikalpa နှင့် kavideśya ဟူသော စကားများကို prakāra (နည်းလမ်း/ပုံစံ) ကို ဖော်ပြရာတွင် သုံးကြ၏။ ထိုနည်းတူ paṭu-jātīya ကို ကဲ့ရဲ့ပြောဆိုရာတွင် သုံးပြီး၊ vaidya-pāśa ကို ချီးမွမ်းပြောဆိုရာတွင် သုံးကြ၏။

Verse 58

वैद्यरूपो भूतपूर्वे मतो दृष्टचरो मुने । प्राचुर्यादिष्वन्नमयो मृण्मयः स्रीमयस्तथा ॥ ५८ ॥

အို မုနိ၊ ရှေးကာလ၌ ထိုသူသည် ဆရာဝန်၏ရုပ်သဏ္ဌာန်ဖြင့် လှည့်လည်သွားလာသူဟု မှတ်ယူခဲ့ကြ၏။ နေရာအခြေအနေ၏ ပေါများမှုအလိုက် အစာဖြင့်ဖြစ်သော၊ မြေညက်ဖြင့်ဖြစ်သော၊ စည်းစိမ်ချမ်းသာဖြင့်ဖြစ်သောဟုလည်း ဆိုကြ၏။

Verse 59

जातार्थे लज्जितोऽत्यर्थे श्रेयाञ्छ्रेष्टश्च नारद । कृष्णतरः शुक्लतमः किम आख्यानतोऽव्ययान् ॥ ५९ ॥

အို နာရဒ၊ လောကီရည်ရွယ်ချက်များကြောင့် အလွန်အမင်း ရှက်ကြောက်နေရသော်လည်း “ပိုကောင်းသော” “အကောင်းဆုံးသော” ဟု ခေါ်ဆိုကြတတ်၏။ ထို့ကြောင့် “ပိုမည်း” “ပိုဖြူ” ဟူသော နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြချက်များကဲ့သို့ မပျက်မယွင်းသော အကြောင်းအရာကို ပြန်လည်ပြောကြားခြင်းသည် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း။

Verse 60

किंतरां चैवातितरामभिह्युच्चैस्तरामपि । परिमाणे जानुदघ्नं जानुद्वयसमित्यपि ॥ ६० ॥

ထို့ပြင် “ကင်တရာ” “အတိတရာ” ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး “အဘိဟျုဩ္စိုင်စ်တရာ” ဟူ၍ အလွန်မြင့်မားသောဟုတောင် ဆိုကြ၏။ အတိုင်းအတာအားဖြင့် ဒူးတိုင်အထိ ရောက်သည်ဟုလည်း၊ ဒူးနှစ်ဖက်နှင့် တူညီသည်ဟုလည်း ဆိုကြသည် (ဒူးမြင့် သို့မဟုတ် ဒူးနှစ်ဆအတိုင်း)။

Verse 61

जानुमात्रं च निर्द्धारे बहूनां च द्वयोः क्रमात् । कतमः कतरः संख्येयविशेषावधारणे ॥ ६१ ॥

“ဒူးတိုင်အထိ” ဟူသည်မှာ အတိုင်းအတာကို သတ်မှတ်ရာတွင် သုံးသည်။ အရာများစွာကို အစဉ်လိုက် စီစဉ်ရာတွင်လည်းကောင်း၊ နှစ်ခုကို အစဉ်တကျ ခွဲခြားရာတွင်လည်းကောင်း၊ ရေတွက်နိုင်သော ရွေးချယ်စရာများအနက် တစ်ခုတည်းကို သေချာသတ်မှတ်ရန် “ကတမ” နှင့် “ကတရ” ဟူသော စကားလုံးများကို သုံးကြသည်။

Verse 62

द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थः षष्टपंचमौ । एतादशः कतिपयः कतिथः कति नारद ॥ ६२ ॥

“ဒုတိယ၊ တတိယ၊ စတုတ္ထ; ပဉ္စမနှင့် ဆဋ္ဌမ”—ဤသို့ပင် ဤနည်းဖြင့် အချို့ကို “အနည်းငယ်” ဟု ရေတွက်ကြပြီး၊ အချို့ကို “အရေအတွက်တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း” ဟု ဆိုကြသည်။ အို နာရဒ၊ အရေအတွက် မည်မျှရှိသနည်း။

Verse 63

विंशश्च विंशतितमस्तथा शततमादयः । द्वेधा द्वैधा द्विधा संख्या प्रकारेऽथ मुनीश्वर ॥ ६३ ॥

«နှစ်ဆယ်၊ နှစ်ဆယ်မြောက်၊ ထို့အတူ ရာမြောက်နှင့် အခြားတို့—ကိန်းဂဏန်းတို့ကို အသုံးအနှုန်းအလိုက် နှစ်မျိုးနည်းဖြင့်၊ နှစ်ထပ်ပုံစံဖြင့်၊ ထို့ပြင် “ဒွိဓာ” ဟူ၍လည်း ဆိုကြ၏၊ မုနိရှင်တို့၏ အရှင်တော်»။

Verse 64

क्रियावृत्तौ पंचकृत्वो द्विस्रिर्बहुश इत्यपि । द्वितयं त्रितपं चापि संख्यायां हि द्वयं त्रयम् ॥ ६४ ॥

«ကိရိယာ (အလုပ်လုပ်ခြင်း၊ ပူဇော်ပွဲဆောင်ရွက်ခြင်း) အခြေအနေတွင် “ငါးကြိမ်”, “နှစ်ကြိမ် သို့ သုံးကြိမ်”, “အကြိမ်များစွာ” ဟူသော စကားများကို သုံးကြ၏။ ထို့အတူ ကိန်းရေတွက်ရာတွင် “အတွဲ” နှင့် “သုံးစု” ဟူသည်တို့သည် တကယ်တော့ “နှစ်” နှင့် “သုံး” ကိုသာ ဆိုလို၏»။

Verse 65

कुटीरश्च शमीरश्च शुंडारोऽल्पार्थके मतः । त्रैणः पौष्णस्तुंडिभश्च वृंदारककृषीवलौ ॥ ६५ ॥

«Kuṭīra, Śamīra, Śuṇḍāra ဟူသော စကားတို့ကို “တန်ဖိုးနည်း၊ မထင်ရှား” ဟူသော အဓိပ္ပါယ်ရှိသည့် စကားများဟု မှတ်ယူကြ၏။ ထို့အတူ Traiṇa, Pauṣṇa, Tuṇḍibha တို့သည် အဓိပ္ပါယ်တူစကားများဖြစ်ပြီး Vṛndāraka နှင့် Kṛṣīvala လည်း ထိုနည်းတူ အဓိပ္ပါယ်တူ၏»။

Verse 66

मलिनो विकटो गोमी भौरिकीविधमुत्कटम् । अवटीटोवनाटे निबिडं चेक्षुशाकिनम् ॥ ६६ ॥

«မသန့်ရှင်း၊ ရုပ်ဆိုးကြမ်းတမ်း၊ အနံ့ဆိုး—ရုပ်သဏ္ဌာန်ကြောက်မက်ဖွယ်; ချိုင့်ဝှမ်းများနှင့် တောအုပ်များတွင် နေထိုင်၍ အမှောင်ထူထပ်ကာ ကြံတောများကို လှည့်လည်ခြောက်လှန့်နေသော—ထိုကြောက်မက်ဖွယ် သတ္တဝါတို့ကို ဖော်ပြထားသည်»။

Verse 67

निबिरीसमेषुकारी वित्तोविद्याञ्चणस्तथा । विद्याथुंचुर्बहुतिथं पर्वतः शृंगिणस्तथा ॥ ६७ ॥

«ထို့ပြင် Nibirīsa, Meṣukārī, Vitto-vidyāñcaṇa, Vidyāthuṃcu, Bahutitha နှင့် Śṛṃgin ဟူသော တောင်တန်းကိုလည်း ဖော်ပြထားသည်»။

Verse 68

स्वामी विषमरूप्यं चोपत्यकाधित्यका तथा । चिल्लश्च चिपिटं चिक्वं वातूलः कुतपस्तथा ॥ ६८ ॥

(ထိုသခင်ကို) “ဆွာမီ” ဟုခေါ်ကြ၏; ပုံသဏ္ဍာန်မတူမညီ အထူးတော်မူသူ; ထို့ပြင် Upatyakā, Ādhityakā; Cilla, Cipiṭa, Cikva; Vātūla; နှင့် Kutapa ဟူသော နာမတော်များလည်း ရှိ၏။

Verse 69

वल्लश्व हिमेलुश्च कहोडश्चोपडस्ततः । ऊर्णायुश्च मरूतश्चैकाकी चर्मण्वती तथा ॥ ६९ ॥

ထို့နောက် Vallaśva, Himelu, Kahoḍa ဟူသော နာမများကို ဆိုကြပြီး၊ ထို့နောက် Upaḍa; ထို့ပြင် Ūrṇāyu, Marūta, Ekākī နှင့် Carmaṇvatī ဟူသော နာမတော်များလည်း ပါ၏။

Verse 70

ज्योत्स्ना तमिस्राऽष्टीवच्च कक्षीवद्य्रर्मण्वती । आसंदी वञ्च चक्रीवत्तूष्णीकां जल्पतक्यपि ॥ ७० ॥

လရောင်သည် မှောင်မိုက်သို့ ပြောင်းလဲတတ်၏; ခိုင်မာသင့်သောအရာပင် မတည်မငြိမ် ဖြစ်လာတတ်၏; ခိုလှုံရာဟု ထင်သည့်အရာကပင် ချုပ်နှောင်ကျပ်တည်းစေတတ်၏။ ထိုင်ခုံသည် ထောင်ချောက်ဖြစ်လာပြီး၊ တိတ်ဆိတ်ထိုင်နေသူပင် စိတ်အတွင်းလှုပ်ရှားမှုကြောင့် အမှန်တကယ် “ပြောနေ” သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Verse 71

कंभश्च कंयुः कंवश्च नारदकेतिः कंतुः कंतकंपौ शंवस्तथैव च । शंतः शंतिः शंयशंतौ शंयोहंयुः शुभंयुवत् ॥ ७१ ॥

“(ထပ်မံ ရွတ်ဆိုရမည့် သန့်ရှင်းသော နာမတော်များမှာ) Kambha, Kaṃyu, Kaṃva, Nārada-keti, Kaṃtu, Kantakaṃpa နှင့် Śaṃva; ထို့ပြင် Śaṃta, Śaṃti, Śaṃyaśaṃta, Śaṃyohaṃyu နှင့် Śubhaṃyuvat” ဟူ၏။

Verse 72

भवति बगभूव भविता भविष्यति भवत्वभवद्भघवेच्चापि ॥ ७२ ॥

“ရှိသည်၊ ဖြစ်ခဲ့သည်၊ ဖြစ်လာမည်၊ ဖြစ်ပါစေ၊ မရှိခဲ့—သို့သော် ထိုကဲ့သို့သော ကြိယာပုံစံအားလုံးသည် မင်္ဂလာရှိတော်မူသော သခင် (Bhagavān) ထံသို့ ရည်ညွှန်းသည့် စကားရပ်များသာ ဖြစ်၏။”

Verse 73

भूयादभूदभविष्यल्लादावेतानि रूपाणि । अत्ति जघासात्तात्स्यत्यत्त्वाददद्याद्द्विरघसदात्स्यत् ॥ ७३ ॥

«ဖြစ်ပါစေ», «ဖြစ်ခဲ့သည်», «ဖြစ်လာမည်» ဟူသောစကားများသည် l- (lakāra) အဆုံးသတ်များဖြင့် စတင်သော ကြိယာပုံစံများ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ «စားသည်» (atti), «စားခဲ့သည်» (jaghāsa), «စားမည်» (tātsyat), «စားခြင်း၏သဘောကြောင့်» (attvāt), «စားသင့်သည်» (adadyāt), «ထပ်မံစားမည်» (dvir-aghāsadātsyat) ဟူသမျှလည်း ဥပမာပုံစံများ ဖြစ်၏။

Verse 74

जुहितो जुहाव जुहवांचकार होता होष्यति जुहोतु । अजुहोज्जुहुयाद्धूयादहौषीदहोष्यद्दीव्यति । दिदेव देविता देविष्यति च अदीव्यद्दीव्येद्दीव्याद्वै ॥ ७४ ॥

«juhita», «juhāva», «juhavāṃcakāra»; «hotā», «hoṣyati», «juhotu»; «ajuhoḥ», «juhuyāt», «dhūyāt», «ahauṣīt», «ahoṣyat»; ထို့ပြင် «dīvyati», «dideva», «devitā», «deviṣyati», «adīvyat», «dīvyet», «dīvyāt»—ဤတို့သည် အမှန်တကယ် မှန်ကန်သော ကြိယာပုံစံများ (ဥပမာများ) ဖြစ်၏။

Verse 75

अदेवीददेवीष्यत्सुनोति सुषाव सोता सोष्यति वै । सुनोत्वसुनोत्सुनुयात्सूयादशावीदसोष्युत्तुदति च ॥ ७५ ॥

“သူသည် (ဆိုမ) ကို ဖိနှိပ်ပြီးပြီ၊ သူဖိနှိပ်မည်၊ သူဖိနှိပ်နေသည်။ သူကောင်းကောင်း ဖိနှိပ်ခဲ့သည်။ ဖိနှိပ်သူသည် အမှန်တကယ် ဖိနှိပ်မည်။ ‘ဖိနှိပ်ပါစေ’; ‘ဖိနှိပ်ခဲ့သည်’; ‘ဖိနှိပ်သင့်သည်’; ‘ဖိနှိပ်နိုင်သည်’; ‘ဖိနှိပ်ပြီးပြီ’; ‘ဖိနှိပ်ခဲ့ဖူးသည်’; ‘ဖိနှိပ်ပြီးသား ဖြစ်လိမ့်မည်’—ထို့ပြင် သူသည် အခြားသူကိုလည်း ဖိနှိပ်စေရန် လှုံ့ဆော်၏။

Verse 76

तुतोद तोत्ता तोत्स्यति तुदत्वतुदत्तुदेत्तुद्याद्धि । अतौत्सीदतोत्स्यदिति च रुणद्धि रूरोध रोद्धा रोत्स्यति वै ॥ ७६ ॥

“tud (ထိုး/ရိုက်) သဒ္ဒါရင်းမှ: tutoda (သူရိုက်ခဲ့သည်), tottā (ရိုက်သူ), totsyati (သူရိုက်မည်) ဟုဆို၏။ ထို့အတူ tudat (ရိုက်နေသော), tudatva (ရိုက်ခြင်း၏အခြေအနေ/အကျင့်), tudetta (ရိုက်ပါစေ), tudyāt (ရိုက်သင့်သည်) ဟူသမျှလည်း ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် rudh (တားဆီး) ရင်းမှ: atautsīt (ရိုက်ခဲ့သည်—ဥပမာ အောရစ်တ်), atotsyat (ရိုက်မည်—ဥပမာ အနာဂတ်) ဟုလည်းဆိုပြီး; ruṇaddhi (တားဆီးသည်), rūrodha (တားဆီးခဲ့သည်), roddhā (တားဆီးသူ), rotsyati (တားဆီးမည်) ဟူသမျှလည်း အမှန်တကယ် ဖြစ်၏။

Verse 77

रुणद्धु अरुणद्रुध्यादरौत्सीदारोत्स्यञ्च । तनोति ततान तनिता तनिष्यति तनोत्वतनोत्तनुयाद्धि ॥ ७७ ॥

ပုံစံပြောင်းလဲမှုများမှာ: «ruṇaddhu»; «aruṇa»; (ဆန္ဒပုံ) «drudhyāt»; (အောရစ်တ်) «arautsīt»; နှင့် (အနာဂတ်) «ārotsya» ဖြစ်၏။ ထို့အတူ: «tanoti»; (ပရဖက်) «tatāna»; (လုပ်သူနာမ) «tanitā»; (အနာဂတ်) «taniṣyati»; (အမိန့်) «tanotu»; (အောရစ်တ်) «vatanot»; နှင့် (ဆန္ဒပုံ) «tanuyāt» ဟူသမျှလည်း အမှန်တကယ် ဖြစ်၏။

Verse 78

अतनीञ्चातानीदतनिष्यत्क्रीणाति चिक्राय क्रेता क्रेष्यति क्रीणात्विति च । अक्रीणात्क्रीणात्क्रीणीयात्क्रीयादक्रैषीदक्रेष्यञ्चोरयति चोरयामास चोरयिता चोरयिष्यति चोरयतु ॥ ७८ ॥

“(ကြိယာပုံစံ ဥပမာများ) ‘သူ ဆန့်တန်းသည်’, ‘သူ ဆန့်တန်းထုတ်သည်’, ‘သူ ဆန့်တန်းမည်’; ထိုနည်းတူ ‘သူ ဝယ်သည်’, ‘သူ ဝယ်ခဲ့သည်’, ‘ဝယ်သူ’, ‘သူ ဝယ်မည်’, ‘ဝယ်စေ’။ ထို့ပြင် ‘မဝယ်ခဲ့’, ‘ဝယ်ခဲ့’, ‘ဝယ်သင့်’, ‘ဝယ်ခံရနိုင်’, ‘ဝယ်စေခဲ့’, ‘ဝယ်ရမည့်အရာ’။ ထိုနည်းတူ ‘သူ ခိုးသည်’, ‘သူ ခိုးခဲ့သည်’, ‘ခိုးသူ’, ‘သူ ခိုးမည်’, ‘ခိုးစေ’ ဟူ၍”။

Verse 79

अचोरयञ्चोरयेच्चोर्यात् अचूचुरदचोरिष्यदित्येवं दश वै गणाः । प्रयोजके भावयति सनीच्छायां बुभूषति । क्रियासमभिहारे तु पंडितो बोभूयते मुने ॥ ७९ ॥

ထို့ကြောင့် “ခိုးစေပါ”, “ခိုးစေနိုင်သည်”, “ခိုးမည်”, “သူတို့ ခိုးခဲ့ကြသည်”, “မခိုးမည်” စသည့်ပုံစံများဖြင့် ဂဏ (gaṇa) ဆယ်မျိုးရှိသည်ဟု ဆို၏။ Causative တွင် “သူသည် အခြားသူကို လုပ်စေသည်” ဟူသောအနက်ကို ပေး၏; Desiderative တွင် “ဖြစ်လို/လုပ်လို” ဟူသော ဆန္ဒကို ပေး၏; Intensive (အကြိမ်ကြိမ်/အလေးပေး) တွင် လုပ်ရပ်ကို ထပ်ခါထပ်ခါ သို့မဟုတ် အားကောင်းကောင်း ပြုလုပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်—အို မုနိ။

Verse 80

तथा यङ्लुकि बोभवीति च पठ्यते । पुत्रीयतीत्यात्मनीच्छायां तथाचारेऽपि नारद । अनुदात्तञितो धातोः क्रियाविनिमये तथा ॥ ८० ॥

ထို့အတူ yaṅ-အဖျက် (yaṅ-luk) ဖြစ်သည့်အခါ “bobhavīti” ဟူသောပုံစံကိုလည်း ဖတ်ကြသည်။ ထို့ပြင် “putrīyati” သည် ကိုယ်ပိုင်ဆန္ဒအနက်—“သားရလိုခြင်း” အတွက် သုံးသည်; ထုံးစံအသုံးအနှုန်းတွင်လည်း ထိုသို့ပင်၊ အို နာရဒ။ ထို့နည်းတူ anudātta အသံအမှတ်နှင့် ညွှန်ပြအက္ခရာ Ñ ပါသော ဓာတု (anudātta-Ñit) တွင် လုပ်ရပ်အပြန်အလှန် (kriyā-vinimaya) ရှိသည်။

Verse 81

निविशादेस्तथा विप्र विजानीह्यात्मनेपदम् । परस्मैपदमाख्यातं शेषात्कर्तारि शाब्दिकैः ॥ ८१ ॥

ထို့အတူ၊ အို ဗိပရ (ဗြာဟ္မဏ)၊ “niviś-” စသည့်အမြစ်ဖြင့် စသော ကြိယာများကို Ātmanepada ဖြင့် သုံးရမည်ဟု သိလော့။ ကျန်သော ကြိယာများအတွက်မူ စကားလုံးပညာရှင်များက လုပ်ဆောင်သူအနက် (kartari) ဖြစ်သည့်အခါ Parasmaipada ကို သုံးရမည်ဟု ကြေညာကြသည်။

Verse 82

ञित्स्वरितेतश्च उभे यक्च स्याद्भावकर्मणोः । सौकर्यातिशयं चैव यदाद्योतयितुं मुने ॥ ८२ ॥

ထို့ပြင် ñit နှင့် svarita ဟူသော သင်္ကေတများ၊ ထို့အတူ yaK ပုံစံနှစ်မျိုးလုံးကို bhāva (အခြေအနေ/လုပ်ရပ်) နှင့် karman (အရာ/အလုပ်ခံ) နှစ်မျိုးစလုံးကို ရည်ညွှန်းရာတွင် သုံးကြသည်။ ထိုသို့သုံးခြင်းသည်—အို မုနိ—အပြောအဆိုတွင် “လွယ်ကူသက်သာမှု” ဟူသော ထူးခြားသဘောကို ထင်ရှားစွာ ဖော်ညွှန်းရန် ဖြစ်သည်။

Verse 83

विवक्ष्यते न व्यापारो लक्ष्ये कर्तुस्तदापरे । लभंते कर्तृते पश्य पच्यते ह्योदनः स्वयम् ॥ ८३ ॥

လုပ်ရန် ရည်ရွယ်သော်လည်း အမှန်တကယ် ‘လုပ်ဆောင်မှု’ သည် လုပ်သူ၏ ပန်းတိုင်အဖြစ် မတည်ရှိပါ; လူတို့ကသာ လုပ်သူဟု အမည်တပ်ကြသည်။ ကြည့်လော့—ထမင်းသည် ကိုယ်တိုင်ပင် ချက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Verse 84

साधु वासिश्छिनत्त्येवं स्थाली पचति वै मुने । धातोः सकर्मकाद्भावे कर्मण्यपि लप्रत्ययाः ॥ ८४ ॥

«ကောင်းလှ၏!» ထို့ကြောင့် ‘တံတားက ဖြတ်သည်’ နှင့် ‘အိုးက ချက်သည်’ ဟုလည်း ဆိုနိုင်၏၊ မုနိရေ။ ဓာတုသည် ကမ္မပါသော (transitive) ဖြစ်သော်လည်း ကෘတ်-ပစ္စယ ‘လ’ ကို လုပ်ဆောင်မှုအနက် (bhāva) နှင့် အရာဝတ္ထုအနက် (karma) တို့တွင်လည်း သုံးနိုင်သည်။

Verse 85

तस्मै वाकर्मकाद्विप्र भावे कर्तरि कीर्तितः । फलव्यापरयोरेकनिष्टतायामकर्मकः ॥ ८५ ॥

ထို့ကြောင့် ဗိပရရေ၊ အခြေအနေ (bhāva) သို့မဟုတ် လုပ်သူ (kartṛ) ကို ဖော်ပြရာတွင် အကျိုးရလဒ် (phala) နှင့် လှုပ်ရှားလုပ်ဆောင်မှု (vyāpāra) တို့သည် တစ်နေရာတည်း၌ တည်နေသော် ထိုကြိယာကို အကမ္မက (akarmaka) ဟု ကြေညာကြသည်။

Verse 86

धातुस्तयोर्द्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः । गौणे कर्मणि द्रुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम् ॥ ८६ ॥

အဲဒီနှစ်ခု (လုပ်သူနှင့် အရာဝတ္ထု) အကြားတွင် တာဝန်အခန်းကဏ္ဍ ကွာခြားမှု (dharmī-bheda) ရှိလျှင် ဓာတုကို စကမ္မက (sakarmaka) ဟု သင်ကြားကြသည်။ အရာဝတ္ထုသည် ဒုတိယအရေးပါမှုဖြစ်သည့်အခါ druh (ထိခိုက်စေ) စသည့် ဓာတုများကို ဥပမာပြုကြပြီး၊ အရာဝတ္ထုသည် အဓိကဖြစ်သည့်အခါ nī (ခေါ်ဆောင်), hṛ (ယူဆောင်), kṛṣ (ဆွဲ/အိုက်), vah (သယ်ဆောင်), hā (စွန့်ပစ်) တို့ကို ဥပမာပြုကြသည်။

Verse 87

बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया । प्रयोज्य कर्मण्यन्येषां ण्यंतानां लादयो मताः ॥ ८७ ॥

‘သိအောင်လုပ်စေ’ သို့မဟုတ် ‘စားအောင်လုပ်စေ’ ဟူသော အနက်ရှိသော ကြိယာများနှင့် စကားလုံးကို အရာဝတ္ထုအဖြစ်ယူသော ကြိယာများတွင် ကိုယ့်ဆန္ဒအတိုင်း ဏျန္တ (causative) ကို သုံးနိုင်သည်။ ထို့ပြင် အခြားကြိယာများအတွက်လည်း အခြားသူကို လုပ်စေသည့် အနက်ဖြင့် သုံးသော ဏျန္တပုံစံများတွင် la- အဆုံးသတ်များ (လာဒယ) ကို သက်ဆိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။

Verse 88

फलव्यापारयोर्द्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः । फले प्रधानं व्यापारस्तिङ्र्थस्तु विशेषणम् ॥ ८८ ॥

အကျိုး (phala) နှင့် လုပ်ဆောင်မှု/ဖြစ်စဉ် (vyāpāra) နှစ်မျိုးလုံး၏ အခြေခံအဖြစ် သာတု (dhātu) ကိုယူလျှင် ကြိယာအဆုံးသတ် (tiṅ) များကို သင်ကြားထားသည်။ အကျိုးကိုဖော်ပြရာတွင် လုပ်ဆောင်မှုက အဓိကဖြစ်ပြီး tiṅ ကပေးသော အဓိပ္ပါယ်သည် အထူးပြုဖော်ညွှန်းချက်သာ ဖြစ်သည်။

Verse 89

एधितव्यमेधनीयमिति कृत्ये निदर्शनम् । भावे कर्मणि कृत्याः स्युः कृतः कर्तरि कीर्तिताः ॥ ८९ ॥

“တိုးပွားစေရမည်” နှင့် “မီးထွန်းရန် သင့်တော်သည်” ဟူသည်တို့သည် kṛtya ပုံစံ၏ ဥပမာများ ဖြစ်သည်။ kṛtya ပစ္စည်းများကို လုပ်ဆောင်မှုကိုယ်တိုင် (bhāva) အနက်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် အလုပ်ခံ (karmaṇi) ကို ရှေ့တန်းတင်လိုသည့်အခါ သုံးကြပြီး၊ အလုပ်ရှင် (kartari) ကို ရည်ညွှန်းလိုသည့်အခါတွင်တော့ kṛt ပုံစံ “kṛta” ကို သင်ကြားထားသည်။

Verse 90

कर्ता कारक इत्याद्या भूते भूतादि कीर्तितम् । गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम् ॥ ९० ॥

အတိတ်ကာလ (bhūta) တွင် “လုပ်သူ” (kartṛ) နှင့် “ကာရက/ဝါကျဆက်နွယ်မှု” (kāraka) စသည့် အနက်များကို “bhūta” ခေါင်းစဉ်အောက်တွင် ဆက်စပ်ပုံစံများနှင့်အတူ ရှင်းလင်းထားသည်။ ထို့အတူ “gamya” မှစသော အစုကို ရောက်ရမည့်/နားလည်ရမည့် အရာများအတွက် သတ်မှတ်ထားပြီး၊ ကျန်ပုံစံများကို ယနေ့ကာလ (adyatana) သို့ သက်ဆိုင်သည်ဟု ယူဆထားသည်။

Verse 91

अधिस्रीत्यव्ययीभावे यथाशक्ति च कीर्तितम् । रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च ॥ ९१ ॥

အဗျယီဘဝ (avyayībhāva) သမားသမားတွင် “adhisrītya” ဟူသော အသုံးကို တတ်နိုင်သမျှ ဖော်ပြထားသည်။ တတ္ပုရုသ (tatpuruṣa) သမားသမားတွင် “rāmāśrita” — “ရာမကို အားကိုး၍ ခိုလှုံသူ” — ဟူသော ဥပမာနှင့်အတူ “စပါး/အာဟာရ” (dhānya) နှင့် “ယူးပတိုင်အတွက် သစ်သား” (yūpa-dāru) အနက်ကို ပေးသော စကားလုံးများလည်း ပါဝင်သည်။

Verse 92

व्याघ्रभी राजपुरुषोऽक्षशौंडो द्विगुरुच्यते । पंचगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः ॥ ९२ ॥

ကျားကိုကြောက်သောသူကို “ရာဇပုရုသ” ဟူသော ရာဇဝန်ထမ်းအဖြစ် ခေါ်ကြသည်။ လောင်းကစားသမားကို “နှစ်ဦးသော ဆရာရှိသူ” ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ နွားထွက်ပစ္စည်း ငါးမျိုးရောစပ်မှုကို “pañcagavya” ဟု သိကြပြီး၊ “daśagrāmī” သည် ရွာဆယ်ရွာအတိုင်းအတာကို ဆိုလိုသည်။ “triphala” သည် သစ်သီးသုံးမျိုးအတွက် ရိုးရာအမည်အဖြစ် တည်မြဲလာသည်။

Verse 93

नीलोत्पलं महाषष्टी तुल्यार्थे कर्मधारयः । अब्राह्मणो न ञि प्रोक्तः कुंभकारादिकः कृता ॥ ९३ ॥

nīlotpala («အပြာရောင် ကြာပန်း») ကဲ့သို့သော သမားသမားပေါင်းစည်းပုဒ်များတွင် ဆက်နွယ်မှုကို mahā-ṣaṣṭhī (ကြီးမားသော ဆဋ္ဌီ) ဟုယူဆကြသည်။ တူညီမှုအဓိပ္ပါယ် (tulya-artha) ဖြစ်လျှင် karmadhāraya သမားဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် «a-brāhmaṇa» (ဗြာဟ္မဏ မဟုတ်သူ) နောက်တွင် taddhita ပစ္စည်း Ñi ကို မသင်ကြားသော်လည်း «kumbhakāra» (အိုးလုပ်သမား) စသည့်ပုံစံများကို တည်မြဲသော ဆင်းသက်ပုဒ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။

Verse 94

अन्यार्थे तु बहुव्रीहौ ग्रामः प्राप्तोदको द्विज । पंचगू रूपवद्भार्यो मध्याह्नः ससुतादिकः ॥ ९४ ॥

သို့သော် bahuvrīhi သမားသည် မိမိအစိတ်အပိုင်းစကားလုံးများ၏ တိုက်ရိုက်အဓိပ္ပါယ်ထက် အခြားအဓိပ္ပါယ်ကို ဆောင်လျှင်၊ အို ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) ရေ၊ «ရေကို ရရှိလာသော ရွာ», «နွားငါးကောင် ပိုင်ဆိုင်သူ», «လှပသော ဇနီးရှိသူ», နှင့် «နေ့လယ်အချိန်နှင့် ၎င်းနှင့်အတူပါသော အစိတ်အပိုင်းများ (ဥပမာ နေမင်း အထွတ်အထိပ်)» ကို ညွှန်ပြသည်။

Verse 95

समुच्चये गुरुं चेशं भजस्वान्वाचये त्वट ॥ च द्वयोः क्रमात् । भिक्षामानय गां चापि वाक्यमेवानयोर्भवेत् ॥ ९५ ॥

ပေါင်းစည်းထားသော အမိန့် (samuccaya) တွင် ဂုရုနှင့် ဣရှ (အရှင်ဘုရား) ကို ဘုဇာဝတ်ပြုရမည်။ အမိန့်နှစ်ခု အစားထိုးနိုင်သောအခါ၌လည်း အစဉ်အတိုင်း လိုက်နာရမည်။ ထို့အတူ «ဆွမ်းခံယူလာ» နှင့် «နွားတစ်ကောင် ယူလာ» ကဲ့သို့သော အမိန့်များတွင် အကျိုးသက်ရောက်စေသော အင်အားသည် အမိန့်ပေးသော ကြိယာစကားလုံး၌ပင် တည်ရှိသည်။

Verse 96

इतरेतरयोगे तु रामकृष्णौ समाहृतौ । रामकृष्णं द्विज द्वै द्वै ब्रह्म चैकमुपास्यते ॥ ९६ ॥

အပြန်အလှန် ပေါင်းစည်းမှု (itaretara-yoga) တွင် «ရာမ» နှင့် «ကృష్ణ» ဟူသော နာမတော်နှစ်ပါးကို တစ်စုတစ်စည်းတည်း ယူဆောင်လာသည်။ အို ဒွိဇ၊ «ရာမ-ကృష్ణ» ဟု နှစ်လုံးဟန်ဖြင့် ဆိုသော်လည်း ထိုနာမတော်ကို ဥပာသနာပြုခြင်းဖြင့် တစ်ပါးတည်းသော ဗြဟ္မန်ကိုပင် ဥပာသနာပြုခြင်း ဖြစ်သည်။