Srstikhanda
मुनिप्रश्नवर्णनम् (Description of the Sages’ Questions)
अध्याय १ मंगळश्लोकांनी आरंभतो; येथे शिवाला सृष्टी-स्थिती-प्रलय यांचा एकमेव कारण, शुद्ध चैतन्यस्वरूप, मायातीत असूनही मायेचा आधार असे स्तुतिले आहे. पुढे पुराणातील संवादपरिसर उभा राहतो—नैमिषारण्यात शौनकप्रमुख ऋषी विद्योश्वरसंहितेची (विशेषतः साध्यसाधन-खंडाची) शुभकथा ऐकून भक्तिभावाने सूताजवळ येतात. ते सूताला आशीर्वाद देऊन म्हणतात की त्याच्या वाणीमधून ज्ञानामृताची अक्षय मधुर धारा वाहते; म्हणून अधिक शैवधर्मोपदेश द्यावा अशी विनंती करतात. व्यासकृपेने सूताचे अधिकारत्व सिद्ध केले जाते व त्याला भूत-वर्तमान-भविष्य जाणणारा मानले जाते. अशा रीतीने हा अध्याय शिवतत्त्वमहिमा, प्रमुख वक्ता-श्रोत्यांची ओळख, आणि भक्तिपूर्वक प्रश्न व सावध श्रवण ही शैवज्ञानप्राप्तीची योग्य भूमिका ठरवून पुढील सृष्ट्युपाख्यानाचा प्रवेशद्वार बनतो।
नारदतपोवर्णनम् (Nārada’s Austerities Described)
या अध्यायात सूत नारदांचे वर्णन करतात—ब्रह्मदेवांचे पुत्र, संयमी व तपोनिष्ठ। ते वेगवान दिव्य नदीच्या काठी हिमालयातील योग्य गुहा-प्रदेश शोधून तेजस्वी, अलंकृत आश्रमात पोहोचतात आणि दीर्घ तप करतात—स्थिर आसन, मौन, प्राणायाम व बुद्धीशुद्धी। पुढे “अहं ब्रह्म” या अद्वैत भावाने समाधी प्राप्त करून ब्रह्मसाक्षात्काराभिमुख ज्ञान मिळवतात। नारदांच्या तपोबलामुळे विश्वात क्षोभ निर्माण होतो; शक्र/इंद्र भयभीत होऊन हे आपल्या राज्यसत्तेला धोका मानतो व विघ्न घडवण्यासाठी स्मर/कामदेवाला बोलावून नारदांचे ध्यान भंग करण्यासाठी कामशक्ती वापरण्यास सांगतो।
नारदमोहवर्णनम् — Description of Nārada’s Delusion
अध्याय ३ संवादरूपाने सुरू होतो. विष्णू निघून गेल्यानंतर काय घडले आणि नारद कुठे गेले, असे ऋषी आदराने विचारतात. व्यासांच्या माध्यमातून सूत सांगतात की शिवाच्या इच्छेने मायानिपुण विष्णूने तत्काळ अद्भुत माया प्रकट केली. मुनांच्या मार्गावर एक विशाल, मोहक नगरी दिसते—अतुल वैभव व वैचित्र्याने नटलेली, स्त्री-पुरुषांनी भरलेली आणि चातुर्वर्ण्य-व्यवस्थेसह पूर्ण समाजरूप. तेथे धनाढ्य व पराक्रमी राजा शीलनिधी आपल्या कन्येच्या स्वयंवरासाठी भव्य उत्सव करीत असतो. सर्व दिशांतून सज्ज राजकुमार वधू जिंकण्याच्या इच्छेने येतात. हे अद्भुत दृश्य पाहून नारद मोहित होतात; कुतूहल व इच्छा वाढून ते राजद्वाराकडे जातात—जिथे माया, आकर्षण आणि अहंकारशिक्षेचा पुढील बोध उलगडतो.
नारदस्य विष्णूपदेशवर्णनम् — Nārada and Viṣṇu: Instruction after Delusion
अध्याय ४ मध्ये सृष्ट्युपाख्यान पुढे सरकते आणि विमोहित नारदांचा प्रसंग येतो. शिवाच्या गणांना योग्य तो शाप दिल्यानंतरही शिवेच्छेने नारद अजून जागृत होत नाहीत; हरिकृत छल आठवून असह्य क्रोधाने ते विष्णुलोकात जातात. तेथे विष्णूवर दुटप्पीपणा व जगाला मोहविण्याची शक्ती यांचा आरोप करून, मोहिनीचा प्रसंग तसेच असुरांना अमृताऐवजी वारुणी वाटल्याचे सांगत कठोर वचन बोलतात. या संवादातून मायाचे शासन स्पष्ट होते—दैवी युक्त्या नैतिक गोंधळ नसून उच्च शैव-संकल्पाखालील नियंत्रित लीला आहेत. पुढील भाग विष्णूच्या उपदेशाकडे वळतो; तो नारदांची प्रतिक्रियात्मक बुद्धी शांत करतो, क्रोध निवळवतो आणि देवतांची भूमिका व सृष्टीकार्यांत मोहाचा हेतू स्पष्ट करतो.
नारदप्रश्नवर्णन (Nāradapraśna-varṇana) — “Account of Nārada’s Inquiry”
या अध्यायात सूत सांगतात की हरि (विष्णु) अंतर्धान पावल्यानंतर नारद पृथ्वीवर भ्रमण करत अनेक शिवरूपे व शिवलिंगांचे दर्शन घेतात; ती भुक्ती व मुक्ती देणारी म्हणून वर्णिली आहेत. तेथे दोन शिवगण नारदांना ओळखून आदराने नमस्कार करतात, चरण धरून पूर्वीच्या शापातून मुक्तीची याचना करतात. ते स्पष्ट करतात की ते मूळतः अपराधी नाहीत; राजकन्येच्या स्वयंवरप्रसंगी माया-मोहामुळे भ्रमित होऊन चूक झाली. नारदांचा शापही परमेश्वराच्या प्रेरणेनेच झाला असे मानून ते फल स्वतःच्या कर्माचे फल म्हणून स्वीकारतात व कोणावर दोष ठेवत नाहीत. त्यांची भक्तिपूर्ण वाणी ऐकून नारद स्नेहाने पश्चात्ताप करतात आणि अनुग्रहाचा मार्ग उघडतो; येथे कर्मजबाबदारी, ईश्वरी योजना, नम्रतेने होणारा समेट आणि लिंगदर्शनाची पावनता प्रतिपादित होते।
विष्णूत्पत्तिवर्णनम् (Description of the Origin/Manifestation of Viṣṇu)
अध्याय ६ मध्ये ब्रह्मा लोककल्याणासाठी केलेल्या सद्प्रश्नाला उपदेशरूप उत्तर देतात. ते सांगतात की हे श्रवण केल्याने सर्व पापांचा सर्वनाश होतो आणि ते ‘अनामय’ निर्दोष शिवतत्त्व स्पष्ट करतील. पुढे प्रलयावस्था वर्णिली आहे—चराचर विश्व नष्ट झाल्यावर सर्वत्र तमोमय अंधार; सूर्य-चंद्र, दिवस-रात्र, अग्नी, वायू, पृथ्वी व जल यांचाही अभाव. निषेधमार्गाने सांगितले आहे की तेथे दृश्य गुण नाहीत, शब्द-स्पर्श नाही, गंध-रूप अव्यक्त, रस नाही, दिशांचेही भान नाही. ब्रह्मा मान्य करतात की शिवतत्त्व ब्रह्मा-विष्णूंनाही यथार्थतः पूर्णपणे ज्ञात होत नाही. ते मन-वाणीपलीकडे, नाम-रूप-वर्णरहित, न स्थूल न सूक्ष्म असून योगी अंतःआकाशात त्याचे दर्शन करतात. या पार्श्वभूमीवर उपसंहारानुसार विष्णूच्या प्रादुर्भावाचे वर्णन येते—अव्यक्त प्रलयातून सृष्टिक्रम सुरू होताना शिवाधारातून विष्णू प्रकट होतो.
विष्णु-ब्रह्म-विवाद-वर्णनम् (Description of the Viṣṇu–Brahmā Dispute and Brahmā’s Confusion)
अध्याय ७ मध्ये निद्रित नारायणाच्या नाभीतून उत्पन्न झालेल्या पद्मातून ब्रह्म्याचा प्रादुर्भाव वर्णिला आहे. तो कमळ अपरिमेय व तेजस्वी असून सृष्टीच्या विराट विस्ताराचे द्योतक आहे. चतुर्मुख हिरण्यगर्भ ब्रह्मा स्वतःची ओळख मान्य करतो, तरी मायेच्या प्रभावाने कमळापलीकडे आपला जनक कोण हे ओळखू शकत नाही; तो आपले स्वरूप, प्रयोजन व उत्पत्ती यांविषयी प्रश्न करतो. हा मोह महेश्वराच्या लीला-रूप मायामोहनामुळे घडतो असे सांगितले आहे. अध्यायाचा तात्पर्य असा की कारण-क्रम व श्रेष्ठत्व यांविषयी उच्च देवतांनाही संभ्रम होऊ शकतो; मोह निवृत्त झाल्यावरच परमतत्त्वाची ओळख व सम्यक ज्ञान प्राप्त होते. पुढील विवादाचे बीज अज्ञानातच आहे, हे येथे स्पष्ट केले आहे।
शब्दब्रह्मतनुवर्णनम् — Description of the Form of Śabda-Brahman
या अध्यायात शब्द/नाद हा ब्रह्म-शिवाचा प्रकाशक स्वरूप आहे, असे तांत्रिक-तत्त्वज्ञानात्मक वर्णन येते. ब्रह्मा सांगतात—दीनांवर करुणा करणारा व अहंकाराचा नाश करणारा शंभू, देवांच्या दर्शन-याचनेच्या प्रसंगी प्रतिसाद देतो. तेव्हा स्पष्ट व दीर्घ (प्लुत) असा ‘ॐ’ नाद प्रकट होतो. विष्णू ध्यानपूर्वक त्या महान ध्वनीचा उगम शोधतात आणि लिंगाच्या संदर्भात ओंकाराचे अकार, उकार, मकार व अंतिम नाद असे वर्णरूप पाहतात. सूर्यचक्र, अग्नितेज, चंद्रशीतल प्रभा व स्फटिकशुद्धी अशा तेजस्वी उपमांनी वर्ण-दिशा व तत्त्वस्तरांचे संकेत दिले आहेत. शेवटी तुरीयातीत, निर्मळ, निष्कल, निःक्षोभ परतत्त्व—अद्वैत, शून्यवत्, बाह्य-आंतर भेदापलीकडे, तरीही दोहोंचा आधार—असे निरूपण होते.
शिवतत्त्ववर्णनम् (Śiva-tattva-varṇana) — “Description/Exposition of the Principle of Śiva”
अध्याय ९ मध्ये भक्ती व स्तुतीमुळे शिवांचे कृपामय स्वप्रकटीकरण आणि प्रमाण ज्ञानदान वर्णिले आहे. ब्रह्मा सांगतात की महादेव परम प्रसन्न होऊन करुणानिधी रूपाने प्रकटतात—पंचवक्त्र, त्रिनेत्र, जटाधारी, भस्मलेपित देह, अलंकारांनी भूषित व बहुभुज; हे रूप केवळ शोभा नसून दिव्य प्रकाशन आहे. विष्णू ब्रह्म्यासह स्तोत्रगान करून आदराने शिवाजवळ जातात. तेव्हा शिव ‘श्वास-रूपेण’ निगम प्रदान करतात आणि विष्णूला ज्ञान उपदेशित करतात; पुढे ब्रह्मालाही त्याच परमात्म्याकडून ज्ञान प्राप्त होते—म्हणजेच प्रकाशन अनुग्रहाधीन आहे. नंतर विष्णू विचारतात—शिव कसे प्रसन्न होतात, योग्य पूजा-ध्यान कसे करावे, त्यांना अनुकूल/वश्य कसे करावे, आणि शिवाज्ञेने कोणती कर्मे करावीत—अशी शिवतत्त्वाधिष्ठित शैव साधनेची रूपरेषा येथे उभी राहते.
रुद्र-विष्णोः ऐकत्व-उपदेशः तथा धर्म-आज्ञा (Instruction on Rudra–Viṣṇu Unity and Divine Injunctions)
या अध्यायात परमेश्वर रुद्र-शिव विष्णूस विश्वव्यवस्था व भक्तिधर्म यांविषयी आज्ञा देतो. तो सांगतो की विष्णू सर्व लोकांत पूज्य व मान्य राहावा आणि ब्रह्माच्या सृष्टीत दुःख वाढल्यास तत्काळ निर्णायक कृती करून सामूहिक क्लेश दूर करावा. कठीण कार्ये व प्रबळ शत्रूंच्या दमनात शिव सहाय्य करील असे वचन देतो; धर्मकीर्ती वाढविण्यास व जीवतारणासाठी विष्णूने विविध अवतार धारण करावेत असे निर्देश देतो. मुख्य सिद्धांत असा की रुद्र व हरि परस्पर ध्येय आहेत आणि त्यांच्यात खरा भेद नाही—तत्त्वतः, वराने व लीलेंतही ऐक्यच आहे. तसेच नियम: जे रुद्रभक्त विष्णूची निंदा करतात ते पुण्य गमावून शिवाज्ञेने नरकगामी होतात; विष्णू भोग-मोक्षदाता, भक्तांनी पूज्य, आणि धर्मरक्षणात निग्रह-अनुग्रह दोन्ही करतो।
लिङ्गपूजनसंक्षेपः (Concise Teaching on Liṅga Worship / Śiva-arcana-vidhi)
अध्याय ११ मध्ये ऋषी सूतांना शैवकथेची पावन करणारी शक्ती स्तुत्य मानून, विशेषतः लिंगोत्पत्तीची अद्भुत व मंगल कथा आठवतात—जिचे श्रवण दुःख हरते. ब्रह्मा–नारद संवादाच्या पुढील क्रमात ते शिवार्चन-विधी स्पष्टपणे सांगण्याची विनंती करतात—शिव कसे पूजावे की ते प्रसन्न होतील; प्रश्नात ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र सर्व वर्णांचा समावेश आहे. सूत हे ‘रहस्य’ असल्याचे सांगून, जसे ऐकले-समजले तसे कथन करण्याचे वचन देतात आणि परंपरा मांडतात—व्यासांनी सनत्कुमारांना विचारले, उपमन्यूने ऐकले, कृष्णाने जाणले, आणि ब्रह्मांनी पूर्वी नारदांना शिकवले. पुढे ब्रह्मवाणी येते: लिंगपूजन इतके विशाल आहे की शंभर वर्षांतही पूर्ण सांगता येणार नाही; म्हणून संक्षेपाने उपदेश करतो. अशा रीतीने हा अध्याय श्रवणाची उद्धारकता, परंपरेचे प्रमाण, आणि लिंगार्चनेची संक्षिप्त पण अधिकारपूर्ण रूपरेषा सादर करतो।
सेवातत्त्वप्रश्नः — The Question of Whom to Serve (Sevā) for the Removal of Suffering
या अध्यायात नारद शिवनिष्ठ प्रजापती ब्रह्मदेवांची स्तुती करून अधिक विस्ताराने कथन मागतात. ब्रह्मा पूर्वप्रसंग सांगतात—ऋषी व देवांना एकत्र करून ते क्षीरसागराच्या तीरावर, भगवान विष्णूंच्या धामात जातात. तेथे विष्णू शिवचरणकमलांचे स्मरण करीत ब्रह्मा व सुर-ऋषींना आगमनाचे कारण विचारतात. देव हात जोडून प्रश्न करतात—‘दुःखनिवारणासाठी कोणाची नित्यसेवा करावी?’ भक्तवत्सल विष्णू करुणेने खरी सेवा-भक्तीची लक्षणे, तिची फळे आणि मोक्षदायक तत्त्व सांगतात, तसेच शिवपरत्वाचा संकेत देतात।
पूजाविधिः (Pūjā-vidhiḥ) — The Supreme Procedure of Worship (Morning Observances)
अध्याय १३ मध्ये ब्रह्मा ‘अतुल’ असा पूजाविधी सांगतात, जो सर्व इच्छित फल व सुख देणारा आहे. ब्राह्ममुहूर्ताला उठून साम्बक शिवाचे स्मरण, विश्वकल्याणासाठी जागरण-प्रार्थना, आणि स्वतःची नैतिक असमर्थता निवेदून महादेवाच्या हृदयस्थ नियोगालाच शरण जाण्याचा उपदेश आहे. पुढे शौचविधी—गुरुपादस्मरण, योग्य दिशेने मल-मूत्रत्याग, माती व पाण्याने देहशुद्धी, हात-पाय धुणे, दंतधावन व वारंवार आचमन—यांचे नियम दिले आहेत. काही तिथी-वारांना दंतधावन वर्ज्य असून, श्राद्ध, संक्रांती, ग्रहण, तीर्थ, उपवास इत्यादी प्रसंगी देश-कालानुसार आचार सांगितला आहे. अशा रीतीने औपचारिक अर्पणापूर्वीच स्मरण, शुद्धी आणि शुभ काळाचे अनुशासन यांतून पूजेची सुरुवात होते असे प्रतिपादन आहे।
पुष्पार्पण-विनिर्णयः (Determination of Flower-Offerings to Śiva)
अध्याय १४ मध्ये ऋषी सूतांना विचारतात—शिवपूजेत कोणती फुले अर्पण केल्यास कोणते फल निश्चितपणे मिळते. सूत सांगतात की हा ‘पुष्पार्पण-विनिर्णय’ पूर्वी नारदांच्या प्रश्नावर ब्रह्मदेवांनी सांगितला होता; त्यामुळे परंपरा-प्रमाणाने विषय दृढ होतो. पुढे कमळ, बिल्वपत्र, शतपत्र, शंखपुष्प इत्यादी पुष्पद्रव्ये व त्यांच्या फलांचे वर्णन येते—लक्ष्मी/समृद्धी, पापनाश, तसेच लक्षसंख्येने अर्पण केल्यास विशेष फल. प्रस्थ, पल, टंक अशा मापांनी पुष्पांचे परिमाण/गणना व समतुल्यता देऊन विधीचे मानकीकरण केले आहे. लिंगपूजा, अक्षत/तांदूळ, चंदनलेप, जलधारा-अभिषेक इत्यादी पूजांगांचा उल्लेख करून पुष्पार्पण हे व्यापक शिवपूजा-विधानातील अंग असल्याचे स्पष्ट होते. एकूणच योग्य द्रव्य, माप आणि भाव यांनुसार काम्य फलसिद्धीपासून शिवाभिमुख निष्कामता प्राप्तीपर्यंतचे लाभ हा अध्याय सांगतो.
हंस-वराह-रूपग्रहण-कारणम् (The Reason for Assuming the Swan and Boar Forms)
अध्याय १५ मध्ये लिंग-प्रसंगानंतरचा संवाद पुढे येतो. नारद ब्रह्मदेवांना आधी ऐकलेल्या शैव-पावन कथनाची स्तुती करून पुढे काय घडले व सृष्टीची प्रक्रिया कशी झाली हे नेमके विचारतात. ब्रह्मा सांगतात की नित्य-शिवस्वरूप भगवान शिव अंतर्धान पावल्यावर त्यांना व विष्णूंना विशेष आनंद व दिलासा मिळाला. नंतर लोकांची सृष्टी व पालन-शासन करण्याच्या हेतूने ब्रह्मा हंस-रूप आणि विष्णू वराह-रूप धारण करतात. नारदांचा प्रश्न उभा राहतो—इतर रूपे सोडून हीच रूपे का? सूतांच्या निवेदनातून ब्रह्मा प्रथम शिवपादांचे स्मरण करून उत्तर देतात—हंसाची ऊर्ध्वगामी स्थिर गती आणि तत्त्व-अतत्त्व विवेक (दूध-पाणी वेगळे करण्याची उपमा) हे या रूपग्रहणाचे प्रतीकात्मक व कार्यकारण. अध्याय देव-रूपांना सृष्टीकार्य व आध्यात्मिक संकेतांचे वाहन मानून शिवप्रधानता दृढ करतो।
सृष्टिक्रमवर्णनम् / Description of the Sequence of Creation
या अध्यायात ब्रह्मा नारदांना सृष्टीचा तांत्रिक क्रम व संस्थात्मक व्यवस्था सांगतात. शब्दादि सूक्ष्म तत्त्वसमूहापासून पञ्चीकरणाने आकाश, वायु, अग्नी, जल व पृथ्वी ही स्थूल भुते निर्माण होतात; पुढे पर्वत, समुद्र, वृक्ष इत्यादींची उत्पत्ती आणि कला व युगचक्रांनी काळाची रचना वर्णिली आहे. हे करूनही असमाधान झाल्यावर ब्रह्मा साम्ब शिवाचे ध्यान करतात; मग नेत्र, हृदय, शिर व प्राण इत्यादींमधून साधक आणि प्रमुख ऋषी उत्पन्न करतात. संकल्पातून धर्म प्रकटतो—जो सर्व साधनेचे सार्वत्रिक साधन आहे; ब्रह्माज्ञेने तो मानवरूप धारण करून साधकांद्वारे प्रसारित होतो. पुढे विविध अवयवांतून अनेक प्रजा निर्माण करून देव-असुरादी भिन्न देहांत नेमणूक केली जाते. अखेरीस शंकराच्या अंतःप्रेरणेने ब्रह्मा स्वतःचे शरीर विभागून द्विरूप होतात, शिवाधीन भेदयुक्त सृजनपद्धतीचा संकेत देतात.
कैलासगमनं कुबेरसख्यं च — Śiva’s Journey to Kailāsa and His Friendship with Kubera
अध्याय १७ संवादरूप आहे. सूत सांगतात—ब्रह्मदेवांचे पूर्व वचन ऐकून नारद पुन्हा आदराने विचारतात: शंकरांचे कैलासगमन कसे झाले, कुबेर (धनद) यांच्याशी त्यांची मैत्री कशामुळे झाली, आणि तेथे पूर्ण मंगल शिवाकृतीत भगवानांनी काय केले. ब्रह्मा हा प्रसंग सांगण्यास मान्य होऊन आधी पार्श्वभूमी देतात—कांपिल्य नगरीत यज्ञदत्त नावाचे विद्वान दीक्षित होते; वैदिक कर्मकांड व वेदांगांत निपुण, दानशूर व प्रतिष्ठित. त्यांचा पुत्र गुणनिधि उपनयनादि शिक्षण घेतलेला असूनही गुप्तपणे जुगारात पडला; वारंवार आईचे धन घेऊन जुगाऱ्यांची संगत करू लागला. अशा रीतीने हा अध्याय सद्गुण-विद्या विरुद्ध दुर्गुण-गुप्ताचार दाखवून, धननाश व पुढील कुबेर-शिव संबंध कर्म व भक्तीच्या न्यायाने समजावण्याची भूमिका तयार करतो.
दीक्षितपुत्रस्य दैन्यचिन्ता तथा शिवरात्र्युपासनाप्रसङ्गः / The Initiate’s Son in Distress and the Occasion of Śivarātri Worship
अध्याय १८ मध्ये ब्रह्मा नारदांना दीक्षितपुत्र (दीक्षिताङ्गज) याची कथा सांगतात. पूर्ववृत्तांत ऐकून तो आपल्या पूर्वीच्या वर्तनाची निंदा करतो आणि अज्ञात दिशेला निघून जातो. काही काळ प्रवासानंतर उपजीविका व मान-प्रतिष्ठेच्या चिंतेने तो खचून जडवत् होतो; शिक्षणाचा अभाव व धनाची कमतरता आठवून, पैसा बाळगल्यास चोरांची भीती आणि पैसा नसल्यास असुरक्षितता—दोन्हींचा विचार करतो. याजक कुळात जन्मूनही मोठ्या दुर्दैवात पडल्याचे तो विलाप करतो आणि विधी/भाग्य कर्मानुसार भविष्याला बांधते असे मानतो. भीकही नीट मागता येत नाही, जवळ परिचित नाहीत, आश्रय नाही; येथे मातृस्नेहही दूर वाटतो. वृक्षाखाली संध्याकाळपर्यंत विचार करत असताना कथेत विरुद्ध चित्र येते—नगरातून बाहेर पडणारा एक माहेश्वर भक्त, लोकांसह अर्पणवस्तू घेऊन, शिवरात्रीचा उपवास करून ईशानपूजेस जातो. अशा रीतीने मानवी असहायता व कर्मबंधनावर शिवव्रत-पूजा ही आधार, पुण्य व जीवनाला नवी दिशा देणारी साधना म्हणून उभी राहते।
अलकापतेः तपः-लिङ्गप्रतिष्ठा च वरप्राप्तिः / The Lord of Alakā: Austerity, Liṅga-Establishment, and the Receiving of a Boon
अध्याय १९ मध्ये ब्रह्मदेव पूर्वकल्पाचा वृत्तांत सांगून अलकापती (वैश्रवण/कुबेर) याच्या भक्तीचे आदर्श उदाहरण मांडतात. पद्मकल्पात पुलस्त्यापासून विश्रवा आणि त्याच्यापासून वैश्रवण उत्पन्न झाला; विश्वकर्म्याने घडविलेली अलका नगरी त्याची भोग्य व राज्यनगरी म्हणून वर्णिली आहे. पुढे अलकापती त्र्यम्बक शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी अत्यंत घोर तप करतो आणि भक्तीचा प्रभाव दाखवीत काशी (चित्प्रकाशिका) कडे प्रस्थान करतो. साधनेत अंतःशिवबोधन, अनन्यभक्ती, स्थिर ध्यान, काम-क्रोधाचा त्याग आणि तपोअग्नीने शुद्ध होऊन शिवैक्यभाव प्राप्त करणे सांगितले आहे. तो शांभव लिंगाची प्रतिष्ठा करून सद्भावकुसुमांनी पूजन करतो. दीर्घ तपानंतर विश्वेश्वर प्रकट होऊन वरदाता म्हणून वर मागण्यास सांगतो; अशा रीतीने लिंगप्रतिष्ठा, ध्यान व वैराग्य यांद्वारे दर्शन व वरप्राप्तीची कारणपरंपरा प्रतिपादित होते।
शिवागमन-नाद-समागमः (Śiva’s Advent, the Drum-Sound, and the Cosmic Assembly)
या अध्यायात ब्रह्मा नारदांना कुबेराशी संबंधित कैलासातील शिवागमनाचा आदर्श प्रसंग सांगतात. विश्वेश्वर शिव कुबेराला निधिपतित्वाचा वर देऊन आपल्या प्राकट्याची योजना करतात—रुद्र हा ब्रह्माच्या हृदयातून उत्पन्न झालेला पूर्णांश, निर्मळ व परम तत्त्वाशी अभिन्न; हरि व ब्रह्मा ज्याची सेवा करतात, तरी तो त्यांच्याही पलीकडे आहे. रुद्र त्याच रूपाने कैलासास जाण्याचा, कुबेर-क्षेत्राशी निगडित महान तप करण्याचा व मित्रभावाने वास करण्याचा निश्चय करतो. मग तो ढक्केचा घन, अद्भुत नाद करतो—तोच आह्वान व प्रेरणा ठरतो. तो नाद ऐकून विष्णू, ब्रह्मा, देव, मुनी, सिद्ध, आगम-निगमांचे मूर्त रूप, तसेच सुर-असुर आणि विविध ठिकाणचे प्रमथ-गण उत्सवासारख्या अपेक्षेने एकत्र येतात. पुढे गणांची संख्या व त्यांची महत्ता मोजून शिवगणांची विराटता प्रकट केली जाते।