अलकापतेः तपः-लिङ्गप्रतिष्ठा च वरप्राप्तिः / The Lord of Alakā: Austerity, Liṅga-Establishment, and the Receiving of a Boon

Verse 1

ब्रह्मोवाच । पाद्मे कल्पे मम सुरा ब्रह्मणो मानसात्सुतात् । पुलस्त्याद्विश्रवा जज्ञे तस्य वैश्रवणस्सुतः

ब्रह्मा म्हणाले—पद्मकल्पात माझ्या मानसपुत्र पुलस्त्यापासून विश्रवा उत्पन्न झाला; आणि त्याच्यापासून वैश्रवण (कुबेर) हा पुत्र झाला.

Verse 2

तेनेयमलका भुक्ता पुरी विश्वकृता कृता । आराध्य त्र्यंबकं देवमत्युग्रतपसा पुरा

त्याने विश्वकर्त्याने घडविलेली ही अलका-नगरी भोगली व राज्य केली; कारण त्याने पूर्वी अत्यंत उग्र तपाने त्र्यंबक देव (शिव) यांची आराधना केली होती.

Verse 3

व्यतीते तत्र कल्पे वै प्रवृत्ते मेघवाहने । याज्ञदत्तिरसौ श्रीदस्तपस्तेपे सुदुस्सहम्

तो कल्प संपल्यावर आणि ‘मेघवाहन’ नावाचा नवीन कल्प सुरू झाल्यावर, याज्ञदत्ति म्हणून प्रसिद्ध पूज्य श्रीदासाने अत्यंत दु:सह तप आरंभले.

Verse 4

भक्ति प्रभावं विज्ञाय शंभोस्तद्दीपमात्रतः । पुरा पुरारेस्संप्राप्य काशिकां चित्प्रकाशिकाम्

शंभूभक्तीचा प्रभाव—केवळ दीपदानाच्या अल्प संकेतानेही—ओळखून, प्राचीनकाळी पुरारि (शिव) यांच्या कृपेने चित्प्रकाशिनी काशी प्राप्त झाली.

Verse 5

शिवैकादशमुद्बोध्य चित्तरत्नप्रदीपकैः । अनन्यभक्तिस्नेहाढ्यस्तन्मयो ध्याननिश्चलः

चित्तरूपी रत्नाच्या दीपप्रकाशांनी शिवाचे एकादश भाव जागृत करून तो अनन्य भक्तिस्नेहाने परिपूर्ण होतो; तन्मय होऊन ध्यानात अचल-निश्चल राहतो.

Verse 6

शिवैक्यं सुमहापात्रं तपोग्निपरिबृंहितम् । कामक्रोधमहाविघ्नपतंगाघात वर्जितम्

हे शिवैक्यच परम महान पात्र आहे; तपस्येच्या अग्नीने ते दृढ झालेले असून काम-क्रोधादि महाविघ्नरूपी पतंगांच्या दाहक आघातांपासून ते वर्ज्य आहे.

Verse 7

प्राणसंरोधनिर्वातं निर्मलं निर्मलेक्षणात् । संस्थाप्य शांभवं लिंगं सद्भावकुसुमार्चितम्

प्राणसंरोधातून उत्पन्न निर्वातसदृश निश्चल व निर्मळ अवस्था प्राप्त करून, निर्मळ दृष्टीच्या प्रभावाने त्याने शांभव लिंग स्थापिले आणि सद्भावरूपी कुसुमांनी त्याची अर्चना केली.

Verse 8

तावत्तताप स तपस्त्वगस्थिपरिशेषितम् । यावद्बभूव तद्वर्णं वर्षाणामयुतं शतम्

त्याने इतके घोर तप केले की केवळ त्वचा व अस्थीच उरल्या; आणि ती अवस्था शंभर अयुत वर्षे टिकून राहिली.

Verse 9

ततस्सह विशालाक्ष्या देवो विश्वेश्वररस्वयम् । अलकापतिमालोक्य प्रसन्नेनांतरात्मना

त्यानंतर विशालाक्षी देवीसह स्वयं विश्वेश्वर देवाने अलकेच्या अधिपतीकडे पाहिले आणि अंतःकरणात प्रसन्न व कृपावंत झाला.

Verse 10

लिंगे मनस्समाधाय स्थितं स्थाणुस्वरूपिणम् । उवाच वरदोऽस्मीति तदाचक्ष्वालकापते

लिंगावर मन समाधीत स्थिर करून—जिथे स्थाणुस्वरूप महादेव विराजमान—तो म्हणाला, “मी वरदाता आहे.” हे अलकापते, तो वृत्तांत सांग.

Verse 11

उन्मील्य नयने यावत्स पश्यति तपोधनः । तावदुद्यत्सहस्रांशु सहस्राधिकतेजसम्

तपोधन त्या तपस्वीने जसे डोळे उघडून पाहिले, तसे उदयत्या सूर्याप्रमाणे सहस्रगुण अधिक तेजाने प्रज्वलित प्रकाश दिसला.

Verse 12

पुरो ददर्श श्रीकंठं चन्द्रचूडमुमाधवम् । तत्तेजः परिभूताक्षितेजाः संमील्य लोचने

समोर त्याने श्रीकंठ—चंद्रचूड, उमा-प्रिय महादेव शंकराला पाहिले. त्या प्रभूच्या तेजाने त्याच्या डोळ्यांचे तेज हरपले आणि त्याने नेत्र मिटले.

Verse 13

उवाच देवदेवेशं मनोरथपदातिगम् । निजांघ्रिदर्शने नाथ दृक्सामर्थ्यं प्रयच्छ मे

तो देवदेवेश, सर्व मनोरथांपलीकडील प्रभूस तो म्हणाला—“हे नाथ, आपल्या पावन चरणांचे दर्शन घडावे म्हणून मला दृष्टिसामर्थ्य प्रदान करा.”

Verse 14

अयमेव वरो नाथ यत्त्वं साक्षान्निरीक्ष्यसे । किमन्येन वरेणेश नमस्ते शशिशेखर

“हे नाथ, हाच वर—की तुमचा साक्षात् दर्शन व्हावा. हे ईश, दुसऱ्या वराची काय गरज? हे शशिशेखर, तुला नमस्कार.”

Verse 15

इति तद्वचनं श्रुत्वा देवदेव उमापतिः । ददौ दर्शनसामर्थ्यं स्पृष्ट्वा पाणितलेन तम्

ते वचन ऐकून देवदेव उमापती (भगवान् शिव) यांनी त्याला आपल्या करतळाने स्पर्श करून दिव्यदर्शनाचे सामर्थ्य प्रदान केले.

Verse 16

प्रसार्य नयने पूर्वमुमामेव व्यलोकयत् । तोऽसौ याज्ञदत्तिस्तु तत्सामर्थ्यमवाप्य च

डोळे उघडताच त्याने प्रथम फक्त उमेचेच दर्शन घेतले. मग तो याज्ञदत्त तिच्या कृपेने सामर्थ्य प्राप्त करून समर्थ झाला.

Verse 17

शंभोस्समीपे का योषिदेषा सर्वांगसुन्दरी । अनया किं तपस्तप्तं ममापि तपसोऽधिकम्

‘शंभूच्या समीप ही कोण स्त्री आहे, जी सर्वांगसुंदरी आहे? हिने असे कोणते तप केले आहे—माझ्या तपापेक्षाही अधिक—की तिला प्रभूची अशी निकटता मिळाली?’

Verse 18

अहो रूपमहो प्रेम सौभाग्यं श्रीरहो भृशम् । इत्यवादीदसौ पुत्रो मुहुर्मुहुरतीव हि

‘अहो! किती रूप! अहो! किती प्रेम! किती सौभाग्य—किती अपार श्री!’ असे म्हणत तो पुत्र पुन्हा पुन्हा, अत्यंत विस्मयाने बोलत राहिला.

Verse 19

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे कैलासगमनोपाख्याने कुबेरस्य शिवमित्रत्ववर्णनो नामैकोनविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय भाग रुद्रसंहितेच्या प्रथम खंडात, ‘कैलासगमन’ उपाख्यानातील ‘कुबेराच्या शिवमित्रत्वाचे वर्णन’ नावाचा एकोणिसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 20

अथ देव्यब्रवीद्देव किमसौ दुष्टतापसः । असकृद्वीक्ष्य मां वक्ति कुरु त्वं मे तपःप्रभाम्

तेव्हा देवी म्हणाली—“हे देव! हा दुष्ट तपस्वी कोण आहे? वारंवार मला पाहून अनुचित वचन बोलतो. म्हणून आपल्या तपस्येतून उत्पन्न झालेली प्रभा-शक्ती मला प्रकट करा (जेणेकरून तो आवरला जाईल).”

Verse 21

असकृद्दक्षिणेनाक्ष्णा पुनर्मामेव पश्यति । असूयमानो मे रूपप्रेम सौभाग्यसंपद

तो वारंवार उजव्या डोळ्याने फक्त मलाच पाहतो. मत्सररहित होऊन माझ्या रूपावर प्रेम-आकर्षण ठेवतो, आणि त्यामुळे शुभ सौभाग्य व संपत्ती प्राप्त करतो.

Verse 22

इति देवीगिरं श्रुत्वा प्रहस्य प्राह तां प्रभुः । उमे त्वदीयः पुत्रोऽयं न च क्रूरेण चक्षुषा

देवीचे वचन ऐकून प्रभू हसले आणि म्हणाले—“हे उमा! हा तुझाच पुत्र आहे; याच्याकडे क्रूर नजरेने पाहू नकोस।”

Verse 23

संपश्यति तपोलक्ष्मीं तव किं त्वधिवर्णयेत् । इति देवीं समाभाष्य तमीशः पुनरब्रवीत्

“तो तुझ्या तपस्येतून उत्पन्न झालेली तेज-लक्ष्मी पाहतो आहे; तिचे पूर्ण वर्णन कोण करू शकेल?” असे देवीला सांगून ईश्वर (शिव) पुन्हा म्हणाले।

Verse 24

वरान्ददामि ते वत्स तपसानेन तोषितः । निधीनामथ नाथस्त्वं गुह्यकानां भवेश्वरः

वत्सा, तुझ्या या तपश्चर्येने मी प्रसन्न झालो आहे; म्हणून तुला वर देतो। तू निधींचा नाथ आणि गुह्यकांचा ईश्वर होशील।

Verse 25

यक्षाणां किन्नराणां च राज्ञां राज च सुव्रतः । पतिः पुण्यजनानां च सर्वेषां धनदो भव

हे सुव्रत, तू राजांचा राजा हो; यक्ष व किन्नरांचा स्वामी हो; पुण्यजनांचा पति हो आणि सर्वांसाठी धनद—धन देणारा—हो।

Verse 26

मया सख्यं च ते नित्यं वत्स्यामि च तवांतिके । अलकां निकषा मित्र तव प्रीतिविवृद्धये

मी तुझ्याशी नित्य मैत्री ठेवीन आणि तुझ्या जवळच वास करीन। हे मित्रा, तुझ्या प्रीतीची वाढ व्हावी म्हणून मी अलकेच्या निकट राहीन।

Verse 27

आगच्छ पादयोरस्याः पत ते जननी त्वियम् । याज्ञदत्ते महाभक्त सुप्रसन्नेन चेतसा

ये—हिच्या चरणांवर पड. हीच तुझी जननी आहे. हे याज्ञदत्त महाभक्ता, अत्यंत प्रसन्न व शांत चित्ताने असे कर.

Verse 28

ब्रह्मोवाच । इति दत्त्वा वरान्देवः पुनराह शिवां शिवः । प्रसादं कुरु देवेशि तपस्विन्यंगजेऽत्र वै

ब्रह्मा म्हणाले—अशा रीतीने वर देऊन देवाधिदेव शिव पुन्हा शिवेला म्हणाले: हे देवेशी, येथे या तपस्वी अंगजावर कृपाप्रसाद कर.

Verse 29

इत्याकर्ण्य वचश्शंभोः पार्वती जगदम्बिका । अब्रवीद्याज्ञदत्तिं तं सुप्रसन्नेन चेतसा

शंभूची ही वचने ऐकून जगदंबिका पार्वतीने अत्यंत प्रसन्न व शांत चित्ताने त्या याज्ञदत्तिला सांगितले.

Verse 30

देव्युवाच । वत्स ते निर्मला भक्तिर्भवे भवतु सर्वदा । भवैकपिंगो नेत्रेण वामेन स्फुटितेन ह

देवी म्हणाली—वत्सा, तुझी निर्मळ भक्ती सदैव भव (भगवान् शिव) यांच्याच ठायी राहो. पिंगलवर्ण भव आपल्या स्पष्ट उघडलेल्या डाव्या नेत्राने तुझ्यावर कृपादृष्टी करो।

Verse 31

देवेन दत्ता ये तुभ्यं वरास्संतु तथैव ते । कुबेरो भव नाम्ना त्वं मम रूपेर्ष्यया सुत

देवाने तुला दिलेले वर निश्चयच सिद्ध होवोत. हे माझ्या रूपावरील ईर्ष्येतून जन्मलेला पुत्रा, तू ‘कुबेर’ या नावाने प्रसिद्ध होशील.

Verse 32

इति दत्त्वा वरान्देवो देव्या सह महेश्वरः । धनदायाविवेशाथ धाम वैश्वेश्वराभिधम्

अशा रीतीने वर देऊन, देवीसह महेश्वर नंतर धनदाच्या ‘वैश्वेश्वर’ नावाने प्रसिद्ध धामात प्रविष्ट झाले.

Verse 33

इत्थं सखित्वं श्रीशंभोः प्रापैष धनदः पुरम् । अलकान्निकषा चासीत्कैलासश्शंकरालयः

अशा प्रकारे श्रीशंभूचे सख्य प्राप्त करून धनद (कुबेर) आपल्या नगरात परतला. आणि अलकेजवळ कैलास—शंकराचे निवासस्थान—होते.