हंस-वराह-रूपग्रहण-कारणम् (The Reason for Assuming the Swan and Boar Forms)

Verse 1

नारद उवाच । विधे विधे महाभाग धन्यस्त्वं सुरसत्तम । श्राविताद्याद्भुता शैवकथा परमपावनी

नारद म्हणाले—हे विधे, हे विधे! हे महाभाग, देवश्रेष्ठ! तू धन्य आहेस; कारण आज तू मला ही अद्भुत, परम पावन शैवकथा श्रवण करविली।

Verse 2

तत्राद्भुता महादिव्या लिंगोत्पत्तिः श्रुता शुभा । श्रुत्वा यस्याः प्रभावं च दुःखनाशो भवेदिह

तेथे लिंगप्राकट्याची अद्भुत, महादिव्य व शुभ कथा ऐकू येते. ती ऐकून व तिचा प्रभाव जाणून, याच जन्मी दुःखाचा नाश होतो.

Verse 3

अनंतरं च यज्जातं माहात्म्यं चरितं तथा । सृष्टेश्चैव प्रकारं च कथय त्वं विशेषतः

यानंतर जे घडले त्याचे माहात्म्य व चरित्र, तसेच सृष्टी कशी प्रकट झाली तो प्रकार—हे सर्व तू विशेषतः सविस्तर सांग.

Verse 4

ब्रह्मोवाच । सम्यक् पृष्टे च भवता यज्जातं तदनंतरम् । कथयिष्यामि संक्षेपाद्यथा पूर्वं श्रुतं मया

ब्रह्मा म्हणाले—त्यानंतर त्वरित जे घडले त्याविषयी तुम्ही योग्य प्रश्न केला आहे. पूर्वी मी जसे ऐकले तसेच मी संक्षेपाने सांगतो.

Verse 5

अंतर्हिते तदा देवे शिवरूपे सनातने । अहं विष्णुश्च विप्रेन्द्र अधिकं सुखमाप्तवान्

जेव्हा शिवरूप सनातन देव अंतर्हित झाले, हे विप्रश्रेष्ठा, तेव्हा मी आणि विष्णू अधिक शांती व सुख प्राप्त केले.

Verse 6

मया च विष्णुना रूपं हंसवाराहयोस्तदा । संवृतं तु ततस्ताभ्यां लोकसर्गावनेच्छया

तेव्हा लोकांची सृष्टी व रक्षण करण्याच्या इच्छेने विष्णू आणि मी हंस व वराह अशी रूपे धारण केली आणि त्या रूपांनीच आवृत झालो।

Verse 7

नारद उवाच । विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ संशयो हृदि मे महान् । कृपां कृत्वातुलां शीघ्रं तं नाशयितुमर्हसि

नारद म्हणाले—हे विधाते ब्रह्मन्, हे महाप्राज्ञ! माझ्या हृदयात मोठा संशय आहे। अतुल कृपा करून तो शीघ्र नष्ट करावा।

Verse 8

हंसवाराहयो रूपं युवाभ्यां च धृतं कथम् । अन्यद्रूपं विहायैव किमत्र वद कारणम्

तुम्ही दोघांनी हंस आणि वराहाचे रूप कसे धारण केले? इतर रूपे सोडून येथे असे करण्याचे कारण काय, ते सांगा।

Verse 9

सूत उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः । स्मृत्वा शिवपदांभोजं ब्रह्मा सादरमब्रवीत्

सूत म्हणाले—महात्मा नारदाचे हे वचन ऐकून ब्रह्म्याने शिवाच्या चरणकमलांचे स्मरण केले आणि आदराने बोलला।

Verse 10

ब्रह्मोवाच । हंसस्य चोर्द्ध्वगमने गतिर्भवति निश्चला । तत्त्वातत्त्वविवेकोऽस्ति जलदुग्धविभागवत्

ब्रह्मा म्हणाले—हंसाचा (परमार्थसाधक जीवाचा) ऊर्ध्वगमनात त्याची गती निश्चल होते. त्याच्यात तत्त्व-अतत्त्वाचा विवेक उत्पन्न होतो—जसा पाण्यातून दूध वेगळे करणे.

Verse 11

अज्ञानज्ञानयोस्तत्त्वं विवेचयति हंसकः । हंसरूपं धृतं तेन ब्रह्मणा सृष्टिकारिणा

हंस (विवेकी आत्मा) अज्ञान व ज्ञान यांचे तत्त्व विवेचितो. म्हणून सृष्टिकर्ता ब्रह्म्याने हंस-रूप धारण केले.

Verse 12

विवेको नैव लब्धश्च यतो हंसो व्यलीयत । शिवस्वरूपतत्त्वस्य ज्योतिरूपस्य नारद

खरा विवेक न मिळाल्यामुळे हंस विलीन झाला. हे नारद, शिवाच्या ज्योति-स्वरूप स्वभावतत्त्वाचे साक्षात्कार न झाल्यास असेच होते.

Verse 13

सृष्टिप्रवृत्तिकामस्य कथं ज्ञानं प्रजायते । यतो लब्धो विवेकोऽपि न मया हंसरूपिणा

सृष्टी चालू करण्याच्या इच्छेने प्रेरित असलेल्या व्यक्तीत खरे ज्ञान कसे उत्पन्न होईल? मीही—हंस-रूप असूनसुद्धा—तत्त्वाचे यथार्थ ज्ञान देणारा तो विवेक मिळवू शकलो नाही.

Verse 14

गमनेऽधो वराहस्य गतिर्भवति निश्चला । धृतं वाराहरूपं हि विष्णुना वनचारिणा

वराह खाली उतरू लागला तेव्हा त्याची गती स्थिर व अढळ झाली. खरेच, वनचारी भगवान विष्णूंनी अवतरणासाठी वाराहरूप धारण केले होते.

Verse 15

अथवा भवकल्पार्थं तद्रूपं हि प्रकल्पितम् । विष्णुना च वराहस्य भुवनावनकारिणा

किंवा भव-कल्प टिकवून धरण्यासाठीच ते रूप रचले गेले—भुवनांचे पालनकर्ता विष्णूंनी वाराहरूप धारण करून.

Verse 16

यद्दिनं हि समारभ्य तद्रूपं धृतवान्हरिः । तद्दिनं प्रति कल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञकः

ज्या दिवशी हरिने ते रूप धारण केले, त्या दिवसापासून हा कल्प मोजला जातो; आणि तो ‘वाराह-कल्प’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 17

तदिच्छा वा यदा जाता ताभ्यां रूपं हि धारणे । तद्दिनं प्रतिकल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञक्

जेव्हा ती इच्छा उत्पन्न झाली, तेव्हा सृष्टीधारणासाठी त्या दोघांनी एक रूप धारण केले. तोच दिवस ‘प्रतिकल्प’ ठरला, जो ‘वाराह-कल्प’ म्हणून ओळखला गेला.

Verse 18

इति प्रश्नोत्तरं दत्तं प्रस्तुतं शृणु नारद । स्मृत्वा शिवपदांभोजं वक्ष्ये सृष्टिविधिं मुने

अशा रीतीने प्रश्नोत्तर देऊन, आता पुढील प्रसंग ऐक, हे नारद। शिवाच्या चरणकमलांचे स्मरण करून, हे मुने, मी सृष्टीची विधी सांगतो।

Verse 19

अंतर्हिते महादेवे त्वहं लोकपितामहः । तदीयं वचनं कर्तुमध्यायन्ध्यानतत्परः

महादेव अंतर्धान पावल्यावर मी—लोकपितामह ब्रह्मा—त्यांचे वचन पूर्ण करण्यासाठी स्वाध्याय व ध्यानात तल्लीन झालो।

Verse 20

नमस्कृत्य तदा शंभुं ज्ञानं प्राप्य हरेस्तदा । आनंदं परमं गत्वा सृष्टिं कर्तुं मनो दधे

तेव्हा शंभूला नमस्कार करून आणि हरि (विष्णु)कडून ज्ञान प्राप्त करून तो परम आनंदास पोहोचला; मग सृष्टीकार्य करण्याचा निर्धार केला।

Verse 21

विष्णुश्चापि तदा तत्र प्रणिपत्य सदाशिवम् । उपदिश्य च मां तात ह्यंतर्धानमुपागतः

तेव्हा विष्णूही तेथे सदाशिवाला प्रणाम करून, हे तात, मला उपदेश देऊन अंतर्धान पावला।

Verse 22

ब्रह्माण्डाच्च बहिर्गत्वा प्राप्य शम्भोरनुग्रहम् । वैकुंठनगरं गत्वा तत्रोवास हरिस्सदा

ब्रह्मांडाच्या पलीकडे जाऊन आणि शंभू (भगवान् शिव) यांची कृपा प्राप्त करून, हरि (विष्णु) वैकुंठनगरी गेले व तेथे सदैव वास करू लागले।

Verse 23

अहं स्मृत्वा शिवं तत्र विष्णुं वै सृष्टिकाम्यया । पूर्वं सृष्टं जलं यच्च तत्रांजलिमुदाक्षिपम्

सृष्टीची इच्छा धरून मी तेथे शिव व विष्णू यांचे स्मरण केले; आणि पूर्वी निर्माण झालेले जे जल होते ते अंजलीत घेऊन तेथे उचलून धरले।

Verse 24

अतोऽण्डमभवत्तत्र चतुर्विंशतिसंज्ञ कम् । विराड्रूपमभूद्विप्र जलरूपमपश्यतः

त्यानंतर तेथे ‘चतुर्विंशति’ संज्ञेचे अंड प्रकट झाले—चोवीस तत्त्वांनी युक्त. हे विप्र! ते विराट्-रूप झाले, पण पाहणाऱ्यास जलरूपच भासले।

Verse 25

ततस्संशयमापन्नस्तपस्तेपे सुदारुणम् । द्वादशाब्दमहं तत्र विष्णुध्यानपरायणः

मग संशयात पडून मी तेथे अत्यंत कठोर तप केले। बारा वर्षे मी विष्णुध्यानात पूर्णतः तल्लीन होतो।

Verse 26

तस्मिंश्च समये तात प्रादुर्भूतो हरिस्स्वयम् । मामुवाच महाप्रीत्या मदंगं संस्पृशन्मुदा

त्याच वेळी, हे तात, स्वयं हरि प्रकट झाले. महान प्रेमाने, आनंदाने माझ्या अंगांना स्पर्श करीत त्यांनी मला सांगितले.

Verse 27

विष्णुरुवाच । वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि नादेयो विद्यते तव । ब्रह्मञ्छंभुप्रसादेन सर्वं दातुं समर्थकः

विष्णू म्हणाले—“वर माग; मी प्रसन्न आहे. तुझ्यासाठी न देण्यासारखे काहीच नाही. हे ब्रह्मन्, शंभूच्या कृपेने मी सर्व काही देण्यास समर्थ आहे.”

Verse 28

ब्रह्मोवाच । युक्तमेतन्महाभाग दत्तोऽहं शंभुना च ते । तदुक्तं याचते मेऽद्य देहि विष्णो नमोऽस्तु ते

ब्रह्मा म्हणाले—“हे महाभाग, हे योग्यच आहे. शंभूंनी मला तुझ्याकडे सोपविले आहे. म्हणून आज मी तेच ठरविलेले मागतो; हे विष्णो, ते दे—तुला नमस्कार.”

Verse 29

विराड्रूपमिदं ह्यंडं चतुर्विंशतिसंज्ञकम् । न चैतन्यं भवत्यादौ जडीभूतं प्रदृश्यते

हे विराटरूप अंड ‘चतुर्विंशति’ या नावाने ओळखले जाते। आरंभी त्यात चेतना नसते; ते जडरूपानेच दिसते।

Verse 30

प्रादुर्भूतो भवानद्य शिवानुग्रहतो हरे । प्राप्तं शंकरसंभूत्या ह्यण्डं चैतन्यमावह

हे हरे, आज तू शिवाच्या अनुग्रहाने प्रकट झालास. शंकराच्या प्रादुर्भावाने हे ब्रह्मांड-अंड प्राप्त झाले; आता त्यात चैतन्य आण.

Verse 31

इत्युक्ते च महाविष्णुश्शंभोराज्ञापरायणः । अनंतरूपमास्थाय प्रविवेश तदंडकम्

हे ऐकून महाविष्णु शंभूच्या आज्ञेस पूर्णतः परायण होऊन अनंत-रूप धारण करून त्या अंडात प्रविष्ट झाला.

Verse 32

सहस्रशीर्षा पुरुषस्सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं सर्वतस्पृत्वा तदण्डं व्याप्तवानिति

तो सहस्रशीर्ष, सहस्राक्ष व सहस्रपाद पुरुष सर्व बाजूंनी भूमीला स्पर्श करून त्या ब्रह्मांड-अंडात पूर्णतः व्याप्त झाला.

Verse 33

प्रविष्टे विष्णुना तस्मिन्नण्डे सम्यक्स्तुतेन मे । सचेतनमभूदण्डं चतुर्विंशतिसंज्ञकम्

विष्णूने त्या अंडात प्रवेश करून माझे यथोचित स्तवन केल्यावर ते अंड सचेतन झाले आणि ‘चतुर्विंशति’ या नावाने प्रसिद्ध झाले.

Verse 34

पातालादि समारभ्य सप्तलोकाधिपः स्वयम् । राजते स्म हरिस्तत्र वैराजः पुरुषः प्रभुः

पाताळापासून आरंभ करून सप्तलोकांपर्यंत, स्वयं हरि—सर्वलोकाधिप प्रभू—तेथे वैराज विराट् पुरुषरूपाने परम अधिपतीसारखा तेजस्वी होऊन विराजमान होता।

Verse 35

कैलासनगरं रम्यं सर्वोपरि विराजितम् । निवासार्थं निजस्यैव पंचवक्त्र श्चकार ह

स्वतःच्या निवासासाठी पंचवक्त्र प्रभूंनी रम्य कैलासनगर निर्माण केले; ते सर्वांवर श्रेष्ठ व अत्यंत शोभायमान होते।

Verse 36

ब्रह्मांडस्य तथा नाशे वैकुण्ठस्य च तस्य च । कदाचिदेव देवर्षे नाशो नास्ति तयोरिह

हे देवर्षे! ब्रह्मांडाचा नाश झाला तरी वैकुंठ आणि ते परमधाम कधीही नष्ट होत नाहीत; येथे त्या दोघांचा विनाश नसतो—प्रलय खालच्या लोकांचाच होतो।

Verse 37

सत्यं पदमुपाश्रित्य स्थितोऽहं मुनिसत्तम । सृष्टिकामोऽभवं तात महादेवाज्ञया ह्यहम्

हे मुनिश्रेष्ठ! सत्य व अविनाशी पदाचा आश्रय घेऊन मी तेथे स्थित राहिलो. मग, हे तात, महादेवांच्या आज्ञेने मी सृष्टी करण्यास उद्युक्त झालो।

Verse 38

सिसृक्षोरथ मे प्रादुरभवत्पापसर्गकः । अविद्यापंचकस्तात बुद्धिपूर्वस्तमोपमः

हे तात! मी सृष्टी करावयास इच्छिताच माझ्यातून ‘पापसर्ग’ नावाची सृष्टी प्रकट झाली. ती बुद्धीपूर्वक पाच प्रकारची अविद्या होती, घन अंधारासारखी।

Verse 39

ततः प्रसन्नचित्तोऽहमसृजं स्थावराभिधम् । मुख्यसर्गं च निस्संगमध्यायं शंभुशासनात्

मग प्रसन्न व शांत चित्ताने मी ‘स्थावर’ नावाची सृष्टी निर्माण केली; आणि शंभूच्या आज्ञेने निस्संग असा मुख्य सर्गही प्रवर्तित केला।

Verse 40

तं दृष्ट्वा मे सिसृक्षोश्च ज्ञात्वा साधकमात्मनः । सर्गोऽवर्तत दुःखाढ्यस्तिर्यक्स्रोता न साधकः

त्याला पाहून आणि मी सृष्टी करीत आहे व तो माझ्या हेतूस साधक आहे असे जाणून सर्ग सुरू झाला; पण तो दुःखाने भरला, तिर्यक् (तमोगुणी) प्रवाहात वाहू लागला आणि साधनेस अनुकूल राहिला नाही।

Verse 41

तं चासाधकमाज्ञाय पुनश्चिंतयतश्च मे । अभवत्सात्त्विकस्सर्ग ऊर्ध्वस्रोता इति द्रुतम्

तोही असाधक आहे असे जाणून मी पुन्हा विचार करू लागलो; तेव्हा तत्क्षणी ‘ऊर्ध्वस्रोता’ म्हणून ओळखला जाणारा सात्त्विक सर्ग उत्पन्न झाला।

Verse 42

देवसर्गः प्रतिख्यातस्सत्योऽतीव सुखावहः । तमप्यसाधकं मत्वाऽचिंतयं प्रभुमात्मनः

देवसर्ग प्रसिद्ध, सत्यस्वरूप आणि अत्यंत सुखदायक होता; तरीही तोही असाधक मानून त्याने आपल्या अंतर्यामी प्रभू—परमेश्वराचे चिंतन केले।

Verse 43

प्रादुरासीत्ततस्सर्गो राजसः शंकराज्ञया । अवाक्स्रोता इति ख्यातो मानुषः परसाधकः

त्यानंतर शंकराच्या आज्ञेने राजस सृष्टी प्रकट झाली। ती ‘अवाक्स्रोता’ म्हणून प्रसिद्ध झाली—मानवरूप आणि परमार्थ-साधनेत समर्थ।

Verse 44

महादेवाज्ञया सर्गस्ततो भूतादिकोऽभवत् । इति पंचविधा सृष्टिः प्रवृत्ता वै कृता मया

महादेवांच्या आज्ञेने सृष्टिप्रक्रिया प्रवृत्त झाली; त्यानंतर भूतादि पासून आरंभ होणारी निर्मिती प्रकट झाली. अशा रीतीने पंचविध सृष्टी माझ्याकडून प्रवर्तित व संपन्न झाली.

Verse 45

त्रयस्सर्गाः प्रकृत्याश्च ब्रह्मणः परिकीर्तिताः । तत्राद्यो महतस्सर्गो द्वितीयः सूक्ष्मभौतिकः

प्रकृतीचे आणि ब्रह्माचे असे तीन सर्ग सांगितले आहेत. त्यांतील पहिला ‘महत्’चा सर्ग आणि दुसरा सूक्ष्म भौतिक तत्त्वांचा सर्ग आहे.

Verse 46

वैकारिकस्तृतीयश्च इत्येते प्रकृतास्त्रयः । एवं चाष्टविधास्सर्गाः प्रकृतेर्वेकृतैः सह

तिसरा ‘वैकारिक’ म्हणून ओळखला जातो—हे तिन्ही प्राकृत सर्ग आहेत. अशा प्रकारे वैकृत सर्गांसह प्रकृतीचे सर्ग आठ प्रकारचे सांगितले आहेत.

Verse 47

कौमारो नवमः प्रोक्तः प्राकृतो वैकृतश्च सः । एषामवांतरो भेदो मया वक्तुं न शक्यते

नववा सर्ग ‘कौमार’ असा सांगितला आहे; तो दोन प्रकारचा—प्राकृत व वैकृत। यांतील सूक्ष्म उपभेद मी पूर्णपणे सांगू शकत नाही।

Verse 48

अल्पत्वादुपयोगस्य वच्मि सर्गं द्विजात्मकम् । कौमारः सनकादीनां यत्र सर्गो महानभूत्

उपयोग अल्प असल्याने मी द्विजात्मक (आध्यात्मिक-जन्म) सर्गाचा संक्षेपाने उल्लेख करतो। हाच कौमार सर्ग आहे, ज्यात सनक आदी कुमारांची महान् उत्पत्ती झाली।

Verse 49

सनकाद्याः सुता मे हि मानसा ब्रह्मसंमिताः । महावैराग्यसंपन्ना अभवन्पंच सुव्रताः

सनक आदी माझेच मानसपुत्र होते, ब्रह्मासमान पवित्र व तेजस्वी. महान वैराग्याने संपन्न ते पाचही सुव्रती दृढ झाले।

Verse 50

मयाज्ञप्ता अपि च ते संसारविमुखा बुधाः । शिवध्यानैकमनसो न सृष्टौ चक्रिरे मतिम्

माझी आज्ञा असूनही ते ज्ञानी संसारापासून विरक्तच राहिले. त्यांचे मन केवळ शिवध्यानात एकाग्र होते; म्हणून सृष्टीकर्मात प्रवृत्त होण्याचा त्यांनी निश्चय केला नाही।

Verse 51

प्रत्युत्तरं च तदनु श्रुत्वाहं मुनिसत्तम । अकार्षं क्रोधमत्युग्रं मोहमाप्तश्च नारद

हे मुनिश्रेष्ठ! ते उत्तर ऐकून मी अत्यंत उग्र क्रोधाने भरून गेलो आणि मोहग्रस्त झालो, हे नारद।

Verse 52

कुद्धस्य मोहितस्याथ विह्वलस्य मुने मम । क्रोधेन खलु नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिंदवः

हे मुने! मी क्रोधाने मोहित व व्याकुळ झालो तेव्हा त्या क्रोधाच्या वेगाने माझ्या दोन्ही डोळ्यांतून अश्रुबिंदू गळून पडले।

Verse 53

तस्मिन्नवसरे तत्र स्मृतेन मनसा मया । प्रबोधितोहं त्वरितमागतेना हि विष्णुना

त्याच वेळी तिथे, मी मनात स्मरण करताच, त्वरेने आलेल्या विष्णूंनी मला तत्क्षणी जागे केले।

Verse 54

तपः कुरु शिवस्येति हरिणा शिक्षितोऽप्यहम् । तपोकारी महद्घोरं परमं मुनिसत्तम

‘शिवासाठी तप कर’—असा उपदेश हरि (विष्णु) यांनी मलाही दिला. हे मुनिश्रेष्ठ! मग मी भगवान् शिवांना अर्पण केलेले परम, अत्यंत घोर, महान तप केले।

Verse 55

तपस्यतश्च सृष्ट्यर्थं भ्रुवोर्घ्राणस्य मध्यतः । अविमुक्ताभिधाद्देशात्स्वकीयान्मे विशेषतः

सृष्टीसाठी तप करत असताना, भुवयांच्या व नाकाच्या मध्यभागातून—विशेषतः माझ्या ‘अविमुक्त’ नावाच्या पवित्र स्थानातून—एक दिव्य प्राकट्य झाले।

Verse 56

त्रिमूर्तीनां महेशस्य प्रादुरासीद्घृणानिधिः । आर्द्धनारीश्वरो भूत्वा पूर्णाशस्सकलेश्वरः

त्रिमूर्तींमध्ये महेश—करुणेचा निधान—प्रकट झाले. ते अर्द्धनारीश्वर होऊन, पूर्ण आश्रयरूप, सर्व रूप-शक्तींचे ईश्वर म्हणून प्रादुर्भूत झाले।

Verse 57

तमजं शंकरं साक्षात्तेजोराशिमुमापतिम् । सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नीललोहितसंज्ञकम्

तेव्हा त्याने अजन्मा, साक्षात् प्रकट शंकराला पाहिले—दिव्य तेजाचा महासंचय, उमापती; सर्वज्ञ, सर्वकर्ता, ‘नीललोहित’ या नावाने प्रसिद्ध।

Verse 58

दृष्ट्वा नत्वा महाभक्त्या स्तुत्वाहं तु प्रहर्षितः । अवोचं देवदेवेशं सृज त्वं विविधाः प्रजाः

त्यांना पाहून मी महाभक्तीने नमस्कार केला; स्तुती करताना मी हर्षाने भरून गेलो. मग देवदेवेशाला म्हणालो—“आपण विविध प्रजांची सृष्टी करा.”

Verse 59

श्रुत्वा मम वचस्सोथ देवदेवो महेश्वरः । ससर्ज स्वात्मनस्तुल्यान्रुद्रो रुद्रगणान्बहून

माझे वचन ऐकून देवदेव महेश्वर रुद्रांनी आपल्या स्वरूपास तुल्य असे अनेक रुद्रगण निर्माण केले।

Verse 60

अवोचं पुनरेवेशं महारुद्रं महेश्वरम् । जन्ममृत्युभयाविष्टास्सृज देव प्रजा इति

मग मी पुन्हा त्या ईश—महारुद्र महेश्वरांना म्हणालो: ‘हे देव, जन्म-मृत्यूच्या भयाने ग्रस्त प्रजांची सृष्टी करा।’

Verse 61

एवं श्रुत्वा महादेवो मद्वचः करुणानिधिः । प्रहस्योवाच मां सद्यः प्रहस्य मुनिसत्तम

अशा रीतीने माझे वचन ऐकून करुणानिधी महादेव हसले आणि, हे मुनिश्रेष्ठा, तत्क्षणी हसत मला म्हणाले।

Verse 62

महादेव उवाच । जन्ममृत्युभयाविष्टा नाहं स्रक्ष्ये प्रजा विधे । अशोभनाः कर्मवशा विमग्ना दुःखवारिधौ

महादेव म्हणाले—‘हे विधी (ब्रह्मा), जन्म-मृत्यूच्या भयाने ग्रस्त, अशुभ स्वभावाच्या, कर्माच्या अधीन विवश व दुःखसागरात बुडालेल्या प्रजा मी निर्माण करणार नाही।’

Verse 63

अहं दुःखोदधौ मग्ना उद्धरिष्यामि च प्रजाः । सम्यक्ज्ञानप्रदानेन गुरुमूर्तिपरिग्रहः

दुःखरूपी समुद्रात बुडालेल्या प्रजांचा मी उद्धार करीन। सम्यक ज्ञान देण्यासाठी मी गुरु-स्वरूप धारण करतो।

Verse 64

त्वमेव सृज दुःखाढ्याः प्रजास्सर्वाः प्रजापते । मदाज्ञया न बद्धस्त्वं मायया संभविष्यसि

हे प्रजापते! माझ्या आज्ञेने तूच दुःखाने परिपूर्ण अशा सर्व प्रजांची सृष्टी कर. तू मायेनें बांधला जाणार नाहीस; असंग राहून स्रष्टा म्हणून प्रकट होशील.

Verse 65

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मां स भगवान्सुश्रीमान्नीललोहितः । सगणः पश्यतो मे हि द्रुतमंतर्दधे हरः

ब्रह्मा म्हणाले—असे मला सांगून तो भगवान्, शुभश्रीसम्पन्न नीललोहित, आपल्या गणांसह, माझ्या पाहता पाहता त्वरेने अंतर्धान पावला; अशा रीतीने हर लीन झाला.