रुद्र-विष्णोः ऐकत्व-उपदेशः तथा धर्म-आज्ञा (Instruction on Rudra–Viṣṇu Unity and Divine Injunctions)

Verse 1

परमेश्वर उवाच । अन्यच्छृणु हरे विष्णो शासनं मम सुव्रत । सदा सर्वेषु लोकेषु मान्यः पूज्यो भविष्यसि

परमेश्वर म्हणाले—हे हरि, हे विष्णो, हे सुव्रत! माझा आणखी एक आदेश ऐक. तू सदा सर्व लोकांत मान्य व पूज्य होशील.

Verse 2

ब्रह्मणा निर्मिते लोके यदा दुखं प्रजायते । तदा त्वं सर्वदुःखानां नाशाय तत्परो भव

ब्रह्माने निर्मिलेल्या जगात जेव्हा दुःख उत्पन्न होईल, तेव्हा तू सर्व दुःखांच्या नाशासाठी पूर्णतः तत्पर हो.

Verse 3

सहायं ते करिष्यामि सर्वकार्ये च दुस्सहे । तव शत्रून्हनिष्यामि दुस्साध्यान्परमोत्कटान्

मी तुझा सहाय्यक होईन—प्रत्येक कार्यात, ते कितीही दुर्धर असो. तुझे अत्यंत प्रबळ व दुर्जय शत्रू मी नष्ट करीन.

Verse 4

विविधानवतारांश्च गृहीत्वा कीर्तिमुत्तमाम् । विस्तारय हरे लोके तारणाय परो भव

विविध अवतार धारण करून आणि उत्तम कीर्ती स्वीकारून, हे हरि, ती लोकांत विस्तार. प्राणिमात्राच्या तारणासाठी परम तत्पर हो.

Verse 5

गुणरूपो ह्ययं रुद्रो ह्यनेन वपुषा सदा । कार्यं करिष्ये लोकानां तवाशक्यं न संशयः

हा रुद्र निश्चयच गुणस्वरूप आहे; आणि याच वपुने तो सदैव लोकांचे कार्य सिद्ध करील. तुझ्यासाठी जे अशक्य आहे ते अशक्य राहणार नाही—यात संशय नाही.

Verse 6

रुद्रध्येयो भवांश्चैव भवद्ध्येयो हरस्तथा । युवयोरन्तरन्नैव तव रुद्रस्य किंचन

तू रुद्ररूपाने ध्यान करण्यास योग्य आहेस, आणि हरही तुझ्याच रूपाने ध्यान करण्यास योग्य आहे. तुमच्यात खरोखर कोणताही भेद नाही; कारण तूच साक्षात् रुद्र आहेस.

Verse 7

वस्तुतश्चापि चैकत्वं वरतोऽपि तथैव च । लीलयापि महाविष्णो सत्यं सत्यं न संशयः

हे महाविष्णो, शिवासोबत तुझे एकत्व तत्त्वतःही सत्य आहे, वरदानानेही तसेच सत्य आहे, आणि लीलारूपानेही सत्य आहे. हे सत्यच सत्य; यात संशय नाही.

Verse 8

रुद्रभक्तो नरो यस्तु तव निंदां करिष्यति । तस्य पुण्यं च निखिलं द्रुतं भस्म भविष्यति

परंतु रुद्रभक्त असा कोणताही मनुष्य जर तुझी निंदा करील, तर त्याचे सर्व संचित पुण्य लवकरच भस्म होईल.

Verse 9

नरके पतनं तस्य त्वद्द्वेषात्पुरुषोत्तम । मदाज्ञया भवेद्विष्णो सत्यं सत्यं न संशयः

हे पुरुषोत्तम (विष्णु), तुझ्याविषयी द्वेषामुळे तो नरकात पडेल. हे विष्णो, माझ्या आज्ञेने तसे होईल—सत्य, सत्य; संशय नाही.

Verse 10

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने परम शिवतत्त्ववर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय भाग रुद्रसंहितेच्या प्रथम खंडातील सृष्ट्युपाख्यानात ‘परम शिवतत्त्ववर्णन’ नामक दहावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 11

इत्युक्त्वा मां च धातारं हस्ते धृत्वा स्वयं हरिम् । कथयामास दुःखेषु सहायो भव सर्वदा

असे बोलून त्याने माझा व धाता (ब्रह्मा) यांचा हात धरला आणि स्वतः हरि (विष्णु) यांस म्हणाला—“दुःखकाळी नेहमी सहाय्यक हो।”

Verse 12

सर्वाध्यक्षश्च सर्वेषु भुक्तिमुक्तिप्रदायकः । भव त्वं सर्वथा श्रेष्ठस्सर्वकामप्रसाधकः

तू सर्वांवर सर्वाध्यक्ष हो, भोग व मोक्ष देणारा हो. सर्वथा श्रेष्ठ होऊन सर्व धर्म्य कामना पूर्ण करणारा हो।

Verse 13

सर्वेषां प्राणरूपश्च भव त्वं च ममाज्ञया । संकटे भजनीयो हि स रुद्रो मत्तनुर्हरे

माझ्या आज्ञेने तू सर्व प्राण्यांचा प्राणस्वरूप हो. हे हरे! संकटकाळी माझ्या देहाचा आविष्कार तो रुद्रच उपास्य आहे.

Verse 14

त्वां यस्समाश्रितो नूनं मामेव स समाश्रितः । अंतरं यश्च जानाति निरये पतति ध्रुवम्

जो निश्चयाने तुझा आश्रय घेतो, तो माझाच आश्रय घेतो. जो तुझ्यात आणि माझ्यात भेद मानतो, तो निश्चित नरकात पडतो.

Verse 15

आयुर्बलं शृणुष्वाद्य त्रिदेवानां विशेषतः । संदेहोऽत्र न कर्त्तव्यो ब्रह्मविष्णु हरात्मनाम्

आता विशेषतः त्रिदेवांचे आयुष्य व बल ऐक. ज्यांचे आत्मतत्त्व ब्रह्मा, विष्णू व हर (शिव) आहे, त्यांच्याविषयी येथे कोणताही संशय करू नकोस.

Verse 16

चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते । रात्रिश्च तावती तस्य मानमेतत्क्रमेण ह

चार युगांचे सहस्र समूह ब्रह्म्याचा एक दिवस म्हणतात; आणि तितक्याच प्रमाणाची त्याची रात्रि असते. अशा रीतीने काळमानाचा हा क्रम सांगितला आहे.

Verse 17

तेषां त्रिंशद्दिनेर्मासो द्वादशैस्तैश्च वत्सरः । शतवर्षप्रमाणेन ब्रह्मायुः परिकीर्तितम्

त्यांचे तीस असे दिवस म्हणजे एक मास, आणि असे बारा मास म्हणजे एक वर्ष. अशा शंभर वर्षांच्या प्रमाणाने ब्रह्म्याचे आयुष्य सांगितले आहे.

Verse 18

ब्रह्मणो वर्षमात्रेण दिनं वैष्णवमुच्यते । सोऽपि वर्षशतं यावदात्ममानेन जीवति

ब्रह्म्याचे एक वर्ष हे वैष्णवांचे एक दिवस असे म्हटले जाते. आणि विष्णूही आपल्या कालमानानुसार अशा शंभर वर्षांपर्यंत जगतात.

Verse 19

वैष्णवेन तु वर्षेण दिनं रौद्रं भवेद्ध्रुवम् । हरो वर्षशते याते नररूपेण संस्थितः

परंतु वैष्णवाच्या एका वर्षाने निश्चयच एक रौद्र-दिन मोजला जातो. शंभर वर्षे गेल्यावर हर (शिव) नररूपाने प्रतिष्ठित होतात.

Verse 20

यावदुच्छ्वसितं वक्त्रे सदाशिवसमुद्भवम् । पश्चाच्छक्तिं समभ्येति यावन्निश्वसितं भवेत्

जोपर्यंत मुखात सदाशिवसमुद्भव उच्छ्वास आत घेतला जातो, त्यानंतर तो शक्तीकडे पोहोचतो; आणि निःश्वास होईपर्यंत तो चालू राहतो.

Verse 21

निःश्वासोच्छ्वसितानां च सर्वेषामेव देहिनाम् । ब्रह्मविष्णुहराणां च गंधर्वोरगरक्षसाम्

सर्व देहधारींचे निःश्वास-उच्छ्वास, तसेच ब्रह्मा, विष्णू आणि हर (शिव) यांचेही; आणि गंधर्व, उरग (नाग) व राक्षस यांचेही—(हे सर्व परमेश्वराच्या आज्ञाशक्तीनेच चालते).

Verse 22

एकविंशसहस्राणि शतैः षड्भिश्शतानि च । अहोरात्राणि चोक्तानि प्रमाणं सुरसत्तमौ

हे देवश्रेष्ठ, प्रमाण असे सांगितले आहे—एकवीस हजार आणि सहाशे अहोरात्र (दिवस-रात्र) चक्र.

Verse 23

षड्भिच्छवासनिश्वासैः पलमेकं प्रवर्तितम् । घटी षष्टि पलाः प्रोक्ता सा षष्ट्या च दिनं निशा

सहा श्वास-निश्वासांनी एक ‘पल’ मानला आहे। साठ पलांची एक ‘घटी’ म्हणतात; आणि साठ घटींनी दिवस-रात्र होते॥

Verse 24

निश्वासोच्छ्वासितानां च परिसंख्या न विद्यते । सदाशिवसमुत्थानमेतस्मात्सोऽक्षयः स्मृतः

निश्वास-उच्छ्वास यांची निश्चित गणना नाही. यापासून सदाशिवांचे प्राकट्य होते; म्हणून ते ‘अक्षय’ म्हणून स्मरणात आहेत॥

Verse 25

इत्थं रूपं त्वया तावद्रक्षणीयं ममाज्ञया । तावत्सृष्टेश्च कार्यं वै कर्तव्यं विविधैर्गुणैः

अशा प्रकारे माझ्या आज्ञेने तू आत्तासाठी हे रूप जपून ठेव. तोपर्यंत सृष्टीचे कार्यही निश्चयाने विविध गुणांनी युक्त असे करावे.

Verse 26

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभोर्मया च भगवान्हरिः । प्रणिपत्य च विश्वेशं प्राह मंदतरं वशी

ब्रह्मा म्हणाले—शंभूचे वचन असे ऐकून मी आणि भगवान हरि विश्वेश्वराला प्रणाम केला. मग तो संयमी (हरि) अतिशय मृदू स्वरात बोलला.

Verse 27

विष्णुरुवाच । शंकर श्रूयतामेतत्कृपासिंधो जगत्पते । सर्वमेतत्करिष्यामि भवदाज्ञावशानुगः

विष्णू म्हणाले—हे शंकर, हे कृपासागर, हे जगत्पते, हे ऐका. तुमच्या आज्ञेच्या अधीन राहून मी हे सर्व निश्चयाने करीन.

Verse 28

मम ध्येयस्सदा त्वं च भविष्यसि न चान्यथा । भवतस्सर्वसामर्थ्यं लब्धं चैव पुरा मया

तूच सदैव माझ्या ध्यानाचा एकमेव विषय राहशील, अन्यथा नाही. आणि तुझ्याकडूनच मी पूर्वीच सर्व सामर्थ्य व शक्ती प्राप्त केली आहे।

Verse 29

क्षणमात्रमपि स्वामिंस्तव ध्यानं परं मम । चेतसो दूरतो नैव निर्गच्छतु कदाचन

हे स्वामी! क्षणभरही तुमचे परम ध्यान—माझे सर्वोच्च आश्रय—माझ्या चित्तापासून कधीही दूर जाऊ नये।

Verse 30

मम भक्तश्च यः स्वामिंस्तव निंदा करिष्यति । तस्य वै निरये वासं प्रयच्छ नियतं ध्रुवम्

हे स्वामी! जो कोणी (स्वतःला) माझा भक्त म्हणवूनही तुमची निंदा करील, त्याला निश्चयाने नरकात स्थिर वास द्या।

Verse 31

त्वद्भक्तो यो भवेत्स्वामिन्मम प्रियतरो हि सः । एवं वै यो विजानाति तस्य मुक्तिर्न दुर्लभा

हे स्वामी! जो तुमचा भक्त होतो तोच मला सर्वाधिक प्रिय आहे. हे तत्त्व जो जाणतो, त्याला मुक्ती दुर्लभ नाही।

Verse 32

महिमा च मदीयोद्य वर्द्धितो भवता ध्रुवम् । कदाचिदगुणश्चैव जायते क्षम्यतामिति

निश्चितच आज तुमच्यामुळे माझी महिमा वाढली आहे. तरी कधी कधी काही दोष होतो—कृपया तो क्षमा करा।

Verse 33

ब्रह्मोवाच । तदा शंभुस्तदीयं हि श्रुत्वा वचनमुत्तमम् । उवाच विष्णुं सुप्रीत्या क्षम्या तेऽगुणता मया

ब्रह्मा म्हणाले—तेव्हा शंभूंनी त्याचे उत्तम वचन ऐकून, अत्यंत प्रेमाने विष्णूंना म्हटले—“माझ्याकडून जे काही अविवेक किंवा त्रुटी झाली असेल, ती क्षमा करा.”

Verse 34

एवमुक्त्वा हरिं नौ स कराभ्यां परमेश्वरः । पस्पर्श सकलांगेषु कृपया तु कृपानिधिः

असे बोलून करुणानिधी परमेश्वराने दोन्ही करांनी कृपापूर्वक हरिच्या सर्वांगास स्पर्श केला।

Verse 35

आदिश्य विविधान्धर्मान्सर्वदुःखहरो हरः । ददौ वराननेकांश्चावयोर्हितचिकीर्षया

सर्व दुःख हरून नेणाऱ्या हराने विविध धर्मांचा उपदेश करून, आम्हा दोघांचे हित साधण्याच्या इच्छेने अनेक वर दिले।

Verse 36

ततस्स भगवाञ्छंभुः कृपया भक्तवत्सलः । दृष्टया संपश्यतो शीघ्रं तत्रैवांतरधीयतः

त्यानंतर कृपावश भक्तवत्सल भगवान शंभू, पाहत असतानाच त्या ठिकाणीच शीघ्र अंतर्धान पावले।

Verse 37

तदा प्रकृति लोकेऽस्मिंल्लिंगपूजाविधिः स्मृतः । लिंगे प्रतिष्ठितश्शंभुर्भुक्तिमुक्तिप्रदायकः

तेव्हा या प्रकृतिलोकी लिंगपूजेची विधी प्रस्थापित झाली; लिंगात प्रतिष्ठित शंभू भुक्ती व मुक्ती दोन्ही देणारे आहेत।

Verse 38

लिंगवेदिर्महादेवी लिंगं साक्षान्महेश्वरः । लयनाल्लिंगमित्युक्तं तत्रैव निखिलं जगत्

लिंगवेदी ही महादेवी (शक्ती) आहे आणि लिंग साक्षात् महेश्वर आहे. लयाचे स्थान म्हणून त्याला ‘लिंग’ म्हणतात; त्याच तत्त्वात अखिल जगत् अंतर्भूत व लीन आहे.

Verse 39

यस्तु लैंगं पठेन्नित्यमाख्यानं लिंगसन्निधौ । षण्मासाच्छिवरूपो वै नात्र कार्या विचारणा

जो लिंगसन्निधीत लिंगविषयक आख्यानाचा नित्य पाठ करतो, तो सहा महिन्यांत निश्चयच शिवरूप होतो; याबाबत विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 40

यस्तु लिंगसमीपे तु कार्यं किंचित्करोति च । तस्य पुण्यफलं वक्तुं न शक्नोमि महामुने

हे महामुने! जो लिंगाजवळ अगदी थोडेसेही कार्य—सेवा, अर्पण किंवा धर्मकर्म—करतो, त्याच्या पुण्यफळाचे वर्णन मी करू शकत नाही.