नारदतपोवर्णनम् (Nārada’s Austerities Described)
या अध्यायात सूत नारदांचे वर्णन करतात—ब्रह्मदेवांचे पुत्र, संयमी व तपोनिष्ठ। ते वेगवान दिव्य नदीच्या काठी हिमालयातील योग्य गुहा-प्रदेश शोधून तेजस्वी, अलंकृत आश्रमात पोहोचतात आणि दीर्घ तप करतात—स्थिर आसन, मौन, प्राणायाम व बुद्धीशुद्धी। पुढे “अहं ब्रह्म” या अद्वैत भावाने समाधी प्राप्त करून ब्रह्मसाक्षात्काराभिमुख ज्ञान मिळवतात। नारदांच्या तपोबलामुळे विश्वात क्षोभ निर्माण होतो; शक्र/इंद्र भयभीत होऊन हे आपल्या राज्यसत्तेला धोका मानतो व विघ्न घडवण्यासाठी स्मर/कामदेवाला बोलावून नारदांचे ध्यान भंग करण्यासाठी कामशक्ती वापरण्यास सांगतो।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एतस्मिन्समये विप्रा नारदो मुनिसत्तमः । ब्रह्मपुत्रो विनीतात्मा तपोर्थं मन आदधे
सूत म्हणाले—हे विप्रहो! त्या वेळी मुनिश्रेष्ठ, ब्रह्मपुत्र, विनयी व संयमी नारदाने तपासाठी आपले मन दृढ केले।
Verse 2
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने नारदतपोवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीया रुद्रसंहिता, प्रथम खंड, सृष्ट्युपाख्यानातील ‘नारदतपोवर्णन’ नामक दुसरा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 3
तत्राश्रमो महादिव्यो नानाशोभासमन्वितः । तपोर्थं स ययौ तत्र नारदो दिव्यदर्शनः
तेथे एक परम दिव्य आश्रम होता, नानाविध शोभांनी युक्त. तपस्या व साधनेसाठी दिव्यदर्शनसंपन्न नारद मुनी तेथे गेले.
Verse 4
तां दृष्ट्वा मुनिशार्दूलस्तेपे स सुचिरं तपः । बध्वासनं दृढं मौनी प्राणानायम्य शुद्धधीः
तिला पाहून मुनिशार्दूलाने दीर्घकाळ तप केले. दृढ आसन बांधून, मौन धारण करून, प्राणायामाने प्राण संयमित करून, शुद्धबुद्धी होऊन तो शिवसाक्षात्कारात स्थिर राहिला.
Verse 5
चक्रे मुनिस्समाधिं तमहम्ब्रह्मेति यत्र ह । विज्ञानं भवति ब्रह्मसाक्षात्कारकरं द्विजाः
हे द्विजांनो! मुनिने ती समाधी केली जिथे ‘अहं ब्रह्मास्मि’ असा बोध उदयास येतो; तेथूनच ब्रह्मसाक्षात्कार घडविणारे विवेकयुक्त ज्ञान उत्पन्न होते.
Verse 6
इत्थं तपति तस्मिन्वै नारदे मुनिसत्तमे । चकंपेऽथ शुनासीरो मनस्संतापविह्वलः
अशा प्रकारे मुनिश्रेष्ठ नारद तप करीत असता, शुनासीरा (इंद्र) मनातील संतापाने व्याकुळ होऊन थरथर कापू लागला.
Verse 7
मनसीति विचिंत्यासौ मुनिर्मे राज्यमिच्छति । तद्विघ्नकरणार्थं हि हरिर्यत्नमियेष सः
मनात असे विचारून की “हा मुनी माझे राज्य इच्छितो,” हरिने त्या इच्छेस विघ्न घालण्यासाठी निश्चयाने प्रयत्न आरंभिला।
Verse 8
सस्मार स्मरं शक्रश्चेतसा देवनायकः । आजगाम द्रुतं कामस्समधीर्महिषीसुतः
देवांचा नायक शक्र (इंद्र) याने मनाने स्मर (कामदेव) याचे स्मरण केले. तत्क्षणी राणीपुत्र काम, दृढ निश्चयी, वेगाने तेथे आला.
Verse 9
अथागतं स्मरं दृष्ट्वा संबोध्य सुरराट् प्रभुः । उवाच तं प्रपश्याशु स्वार्थे कुटिलशेमुषिः
मग आलेल्या स्मराला (कामाला) पाहून देवांचा सम्राट प्रभू त्याला संबोधून त्वरित म्हणाला—जो स्वार्थसिद्धीसाठी कुटिल बुद्धीचा होता.
Verse 10
इन्द्र उवाच । मित्रवर्य्य महावीर सर्वदा हितकारक । शृणु प्रीत्या वचो मे त्वं कुरु साहाय्यमात्मना
इंद्र म्हणाला: हे मित्रश्रेष्ठ, हे महावीर, सदैव हित करणाऱ्या! प्रेमाने माझे वचन ऐक आणि आपल्या सामर्थ्याने मला साहाय्य कर.
Verse 11
त्वद्बलान्मे बहूनाञ्च तपोगर्वो विनाशितः । मद्राज्यस्थिरता मित्र त्वदनुग्रहतस्सदा
तुझ्या बळामुळे माझा व अनेकांचा तपोअहंकार नष्ट झाला. हे मित्रा, माझ्या राज्याची स्थिरता सदैव तुझ्या अनुग्रहामुळेच आहे.
Verse 12
हिमशैलगुहायां हि मुनिस्तपति नारदः । मनसोद्दिश्य विश्वेशं महासंयमवान्दृढः
हिमालयाच्या गुहेत मुनि नारदांनी तप केले. महान संयमात दृढ राहून त्यांनी मनाने विश्वेश्वराचे ध्यान केले.
Verse 13
याचेन्न विधितो राज्यं स ममेति विशंकितः । अद्यैव गच्छ तत्र त्वं तत्तपोविघ्नमाचर
तो विधिपूर्वक राज्य मागणार नाही, तर त्याला शंका येईल—‘हे राज्य माझेच आहे।’ तू आजच तिथे जा आणि त्याच्या त्या तपात विघ्न कर।
Verse 14
इत्याज्ञप्तो महेन्द्रेण स कामस्समधु प्रियः । जगाम तत्स्थलं गर्वादुपायं स्वञ्चकार ह
महेन्द्र (इंद्र) यांची आज्ञा मिळताच, वसंत व मधु यांचा प्रिय कामदेव त्या स्थळी गेला. गर्वामुळे त्याने तेथेच आपला उपाय रचला।
Verse 15
रचयामास तत्राशु स्वकलास्सकला अपि । वसंतोपि स्वप्रभावं चकार विविधं मदात्
त्यानंतर त्याने तेथे त्वरेने आपल्या सर्व कलांना (शक्तींना) पूर्णत्वाने प्रकट केले. आणि जणू मदाने उन्मत्त झालेला वसंतही विविध प्रकारे आपला विशेष प्रभाव दाखवू लागला।
Verse 16
न बभूव मुनेश्चेतो विकृतं मुनिसत्तमाः । भ्रष्टो बभूव तद्गर्वो महेशानुग्रहेण ह
हे मुनिश्रेष्ठांनो, त्या मुनीचे चित्त विकृत झाले नाही; महेशाच्या अनुग्रहाने त्याचा गर्व नष्ट झाला।
Verse 17
शृणुतादरतस्तत्र कारणं शौनकादयः । ईश्वरानुग्रहेणात्र न प्रभावः स्मरस्य हि
हे शौनकादि ऋषींनो, याचे कारण आदराने ऐका; येथे ईश्वर (शिव) यांच्या अनुग्रहाने स्मराचा प्रभाव मुळीच नव्हता।
Verse 18
अत्रैव शम्भुनाऽकारि सुतपश्च स्मरारिणा । अत्रैव दग्धस्तेनाशु कामो मुनितपोपहः
याच ठिकाणी स्मरारि शंभूने कठोर तप केले; आणि याच ठिकाणी मुनींच्या तपाला बाधा देणारा कामही त्याने शीघ्र दग्ध केला।
Verse 19
कामजीवनहेतोर्हि रत्या संप्रार्थितैस्सुरैः । सम्प्रार्थित उवाचेदं शंकरो लोकशंकरः
कामाला पुन्हा जीवन देण्यासाठी रती व देवांनी अत्यंत विनवणी केली; लोककल्याणकर्ता शंकरांनी त्यांच्या प्रार्थनेला उत्तर देत असे म्हटले.
Verse 20
कंचित्समयमासाद्य जीविष्यति सुराः स्मरः । परं त्विह स्मरोपायश्चरिष्यति न कश्चन
“हे देवांनो! काही काळानंतर स्मर (काम) पुन्हा जिवंत होईल; पण आत्ता येथे त्याला उठविण्याचा कोणताही उपाय कोणी करणार नाही.”
Verse 21
इह यावद्दृश्यते भूर्जनैः स्थित्वाऽमरास्सदा । कामबाणप्रभावोत्र न चलिष्यत्यसंशयम्
जोपर्यंत येथे ही अवस्था लोकांना दिसत राहील आणि अमरगण स्थिर राहतील, तोपर्यंत येथे कामबाणांचा प्रभाव चालणार नाही—यात संशय नाही.
Verse 22
इति शंभूक्तितः कामो मिथ्यात्मगतिकस्तदा । नारदे स जगामाशु दिवमिन्द्रसमीपतः
शंभूच्या या वचनाने, मायेप्रमाणे चालणारा काम तेव्हा नारदाजवळून त्वरेने निघून इंद्राजवळ स्वर्गलोकात गेला.
Verse 23
आचख्यौ सर्ववृत्तांतं प्रभावं च मुनेः स्मरः । तदाज्ञया ययौ स्थानं स्वकीयं स मधुप्रियः
स्मर (काम) यांनी सर्व वृत्तांत व मुनींचा प्रभाव सांगितला. मग त्या मुनींच्या आज्ञेने मधुप्रिय आपल्या निजधामास निघून गेला.
Verse 24
विस्मितोभूत्सुराधीशः प्रशशंसाथ नारदम् । तद्वृत्तांतानभिज्ञो हि मोहितश्शिवमायया
सुराधीश विस्मित झाला आणि मग नारदाची प्रशंसा केली; कारण त्या घटनांचा खरा क्रम न कळल्याने तो शिवमायेने मोहित झाला होता.
Verse 25
दुर्ज्ञेया शांभवी माया सर्वेषां प्राणिनामिह । भक्तं विनार्पितात्मानं तया संमोह्यते जगत्
या जगात शांभवी माया—शिवशक्ती—सर्व प्राण्यांस दुर्ज्ञेय आहे. भक्तीविना व आत्मसमर्पण नसलेल्या जीवाला तीच माया संपूर्ण जगासह मोहित करते.
Verse 26
नारदोऽपि चिरं तस्थौ तत्रेशानुग्रहेण ह । पूर्णं मत्वा तपस्तत्स्वं विरराम ततो मुनिः
ईशान (भगवान शिव) यांच्या कृपेने नारदही तेथे दीर्घकाळ राहिला. नंतर आपले तप पूर्ण झाले असे मानून त्या मुनीने तपश्चर्या थांबवली.
Verse 27
कामोप्यजेयं निजं मत्वा गर्वितोऽभून्मुनीश्वरः । वृथैव विगतज्ञानश्शिवमायाविमोहितः
कामही स्वतःला अजेय मानून गर्वित झाला. पण त्याचे ज्ञान व्यर्थ ठरले, कारण तो शिवमायेने विमोहित झाला होता.
Verse 28
धन्या धन्या महामाया शांभवी मुनिसत्तमाः । तद्गतिं न हि पश्यंति विष्णुब्रह्मादयोपि हि
हे मुनिश्रेष्ठा! ती शांभवी महामाया धन्य आहे, धन्य आहे; कारण तिची गती व कार्यपद्धती विष्णु, ब्रह्मा इत्यादींनाही दिसत नाही।
Verse 29
तया संमोहितोतीव नारदो मुनिसत्तमः । कैलासं प्रययौ शीघ्रं स्ववृत्तं गदितुं मदी
तिच्यामुळे अत्यंत मोहित झालेला मुनिश्रेष्ठ नारद आपला वृत्तांत मला सांगण्यासाठी शीघ्र कैलासास गेला।
Verse 30
रुद्रं नत्वाब्रवीत्सर्वं स्ववृत्तङ्गर्ववान्मुनिः । मत्वात्मानं महात्मानं स्वप्रभुञ्च स्मरञ्जयम्
रुद्राला नमस्कार करून त्या गर्विष्ठ मुनीने आपला सर्व वृत्तांत सांगितला; स्वतःला महात्मा मानून आणि स्वतःच्या प्रभुत्वाचे स्मरण करून तो विजय इच्छित होता।
Verse 31
तच्छ्रुत्वा शंकरः प्राह नारदं भक्तवत्सलः । स्वमायामोहितं हेत्वनभिज्ञं भ्रष्टचेतसम्
हे ऐकून भक्तवत्सल शंकरांनी नारदाला सांगितले—जो स्वतःच्या मायेमुळे मोहित झाला होता, कारणास अनभिज्ञ होता आणि ज्याचे चित्त भ्रमित झाले होते।
Verse 32
रुद्र उवाच । हे तात नारद प्राज्ञ धन्यस्त्वं शृणु मद्वचः । वाच्यमेवं न कुत्रापि हरेरग्रे विशेषतः
रुद्र म्हणाले—हे तात नारद, तू प्राज्ञ व धन्य आहेस; माझे वचन ऐक. ही गोष्ट कुठेही बोलू नये; विशेषतः हरि (विष्णु) यांच्या समोर तर कदापि नाही.
Verse 33
पृच्छमानोऽपि न ब्रूयाः स्ववृत्तं मे यदुक्तवान् । गोप्यं गोप्यं सर्वथा हि नैव वाच्यं कदाचन
कोणी विचारले तरी, तू आपल्या विषयाबद्दल मला जे सांगितलेस ते उघड करू नकोस. हे सर्वथा गुप्त आहे—कधीही, कोणत्याही वेळी, बोलायचे नाही.
Verse 34
शास्म्यहं त्वां विशेषेण मम प्रियतमो भवान् । विष्णुभक्तो यतस्त्वं हि तद्भक्तोतीव मेऽनुगः
मी तुला विशेष रीतीने उपदेश देतो, कारण तू मला अत्यंत प्रिय आहेस. तू विष्णुभक्त आहेस; आणि त्यांचा भक्त असल्यामुळे तू माझाही फारच अनुगामी आहेस.
Verse 35
शास्तिस्मेत्थञ्च बहुशो रुद्रस्सूतिकरः प्रभुः । नारदो न हितं मेने शिवमायाविमोहितः
अशा रीतीने सृष्टीचे कारण असलेल्या प्रभु रुद्रांनी त्याला वारंवार ताडले. पण शिवमायेने मोहित झालेल्या नारदाने हितकारक गोष्ट मानली नाही.
Verse 36
प्रबला भाविनी कर्म गतिर्ज्ञेया विचक्षणैः । न निवार्या जनैः कैश्चिदपीच्छा सैव शांकरी
विचक्षणांनी जाणावे की कर्माची गती अत्यंत प्रबळ असून ती निश्चित फल देते. तिला कोणीही थांबवू शकत नाही; तीच अजेय इच्छा शांकरी—शिवाची दिव्य व्यवस्था आहे.
Verse 37
ततस्स मुनिवर्यो हि ब्रह्मलोकं जगाम ह । विधिं नत्वाऽब्रवीत्कामजयं स्वस्य तपोबलात्
त्यानंतर तो श्रेष्ठ मुनी ब्रह्मलोकास गेला. विधी (ब्रह्मा) यांना वंदन करून म्हणाला—माझ्या तपोबलाने मी कामावर विजय मिळविला आहे.
Verse 38
तदाकर्ण्य विधिस्सोथ स्मृत्वा शम्भुपदाम्बुजम् । ज्ञात्वा सर्वं कारणं तन्निषिषेध सुतं तदा
हे ऐकून विधाता ब्रह्मदेवांनी शंभूच्या चरणकमलांचे स्मरण केले. सर्वांचे खरे कारण जाणून त्यांनी तत्क्षणी पुत्राला त्या कृत्यापासून रोखले.
Verse 39
मेने हितन्न विध्युक्तं नारदो ज्ञानिसत्तमः । शिवमायामोहितश्च रूढचित्तमदांकुरः
ज्ञानीजनांतील श्रेष्ठ नारदाने जे खरेतर शास्त्र व सम्यक् ज्ञानाने विधिलिखित नव्हते, तेही हितकारक मानले; कारण शिवमायेने मोहित होऊन त्याच्या चित्तात मदाचा अंकुर दृढ झाला होता.
Verse 40
शिवेच्छा यादृशी लोके भवत्येव हि सा तदा । तदधीनं जगत्सर्वं वचस्तंत्यांत स्थितं यतः
लोकात शिवाची इच्छा जशी होते, तशीच तेव्हा घडते. कारण सर्व जगत् त्याच्याच अधीन आहे; त्याच्या शासन-वचनाच्या तंतूच्या टोकावर ते स्थित आहे.
Verse 41
नारदोऽथ ययौ शीघ्रं विष्णुलोकं विनष्टधीः । मदांकुरमना वृत्तं गदितुं स्वं तदग्रतः
मग विवेक हरपलेला नारद वेगाने विष्णुलोकास गेला. मदाच्या अंकुराने भरलेले मन घेऊन तो विष्णूसमोर आपला वृत्तांत सांगण्यास निघाला.
Verse 42
आगच्छंतं मुनिन्दृष्ट्वा नारदं विष्णुरादरात् । उत्थित्वाग्रे गतोऽरं तं शिश्लेषज्ञातहेतुकः
येणाऱ्या मुनि नारदाला पाहून विष्णूने आदराने उठून पुढे जाऊन त्याचे स्वागत केले आणि येण्याचे कारण न कळताही त्याला आलिंगन दिले.
Verse 43
स्वासने समुपावेश्य स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । हरिः प्राह वचस्तथ्यं नारदं मदनाशनम्
नारद—मदनाशक—यास आपल्या आसनावर बसवून, हरिने शिवचरणकमलांचे स्मरण केले आणि मग नारदास सत्य वचन सांगितले।
Verse 44
विष्णुरुवाच । कुत आगम्यते तात किमर्थमिह चागतः । धन्यस्त्वं मुनिशार्दूल तीर्थोऽहं तु तवागमात्
विष्णू म्हणाले—“तात, तू कुठून आला आहेस आणि कोणत्या हेतूने येथे आला आहेस? हे मुनिशार्दूल, तू धन्य आहेस; तुझ्या आगमनाने हे स्थान माझ्यासाठी तीर्थ झाले आहे।”
Verse 45
विष्णुवाक्यमिति श्रुत्वा नारदो गर्वितो मुनिः । स्ववृत्तं सर्वमाचष्ट समदं मदमोहितः
विष्णूचे वचन ऐकून गर्वाने फुगलेले मुनि नारद, मद व अहंकाराने मोहित होऊन, आपला सर्व वृत्तांत सांगू लागले।
Verse 46
श्रुत्वा मुनिवचो विष्णुस्समदं कारणं ततः । ज्ञातवानखिलं स्मृत्वा शिवपादाम्बुजं हृदि
मुनिचे वचन ऐकून विष्णूंनी त्या मदाचे खरे कारण जाणले; आणि हृदयात शिवचरणकमलांचे स्मरण करून सर्व काही समजून घेतले।
Verse 47
तुष्टाव गिरिशं भक्त्या शिवात्मा शैवराड् हरिः । सांजलिर्विसुधीर्नम्रमस्तकः परमेश्वरम्
शिवात्मा आणि शैवभक्तांमध्ये श्रेष्ठ असा हरि भक्तिभावाने गिरिशाची स्तुती करू लागला। शुद्ध बुद्धीने, हात जोडून व मस्तक नमवून, त्याने परमेश्वराची उपासना केली।
Verse 48
विष्णुरुवाच । देवदेव महादेव प्रसीद परमेश्वर । धन्यस्त्वं शिव धन्या ते माया सर्व विमोहिनी
विष्णू म्हणाले—हे देवदेव, हे महादेव, हे परमेश्वर, प्रसन्न व्हा। हे शिव, आपण धन्य आहात; आणि सर्वांना पूर्णपणे मोहविणारी आपली माया देखील धन्य आहे।
Verse 49
इत्यादि स स्तुतिं कृत्वा शिवस्य परमात्मनः । निमील्य नयने ध्यात्वा विरराम पदाम्बुजम्
अशा प्रकारे परमात्मा शिवाची स्तुती करून, त्याने डोळे मिटून ध्यान केले; आणि मग अंतःकरणाने प्रभूच्या कमळचरणी स्थिर झाला।
Verse 50
यत्कर्तव्यं शंकरस्य स ज्ञात्वा विश्वपालकः । शिवशासनतः प्राह हृदाथ मुनिसत्तमम्
शंकरासाठी जे कर्तव्य होते ते जाणून, विश्वपालक (विष्णू) शिवाच्या आज्ञेने हृदयातून श्रेष्ठ मुनींना म्हणाला।
Verse 51
विष्णुरुवाच । धन्यस्त्वं मुनिशार्दूल तपोनिधिरुदारधीः । भक्तित्रिकं न यस्यास्ति काममोहादयो मुने
विष्णू म्हणाले—हे मुनिशार्दूल, तू धन्य आहेस; तपाचा निधी आणि उदार बुद्धीचा आहेस। हे मुने, ज्याच्यात त्रिविध भक्ती नाही, त्याच्यात काम, मोह इत्यादी नक्कीच उत्पन्न होतात।
Verse 52
विकारास्तस्य सद्यो वै भवंत्यखिलदुःखदाः । नैष्ठिको ब्रह्मचारी त्वं ज्ञानवैराग्यवान्सदा
त्याच्यात विकार तत्क्षणी उत्पन्न होतात आणि सर्व दुःखांचे कारण ठरतात. पण तू नैष्ठिक ब्रह्मचारी आहेस—सदा ज्ञान-वैराग्याने संपन्न।
Verse 53
कथं कामविकारी स्या जन्मना विकृतस्सुधीः । इत्याद्युक्तं वचो भूरि श्रुत्वा स मुनिसत्तमः
“कामामुळे खरा ज्ञानी कसा विकारी होईल, किंवा जन्मामुळे कसा विकृत होईल?”—अशी अनेक वचने विस्ताराने ऐकून तो मुनिश्रेष्ठ सावधपणे ऐकत राहिला.
Verse 54
विजहास हृदा नत्वा प्रत्युवाच वचो हरिम् । नारद उवाच । किं प्रभावः स्मरः स्वामिन्कृपा यद्यस्ति ते मयि
हृदयपूर्वक नमस्कार करून हसत तो हरिला म्हणाला. नारद म्हणाला—हे स्वामी, माझ्यावर कृपा असेल तर सांगा, स्मर (कामदेव) याचा प्रभाव काय आहे?
Verse 55
इत्युक्त्वा हरिमानम्य ययौ यादृच्छिको मुनिः
असे बोलून यादृच्छिक मुनिने हरिला आदराने नमस्कार केला आणि तेथून प्रस्थान केले.
Frequently Asked Questions
Nārada undertakes intense tapas and enters “ahaṃ brahma” samādhi; Indra, fearing loss of sovereignty, summons Kāma (Smara) to obstruct the sage’s austerity.
It marks a nondual contemplative culmination of samādhi—knowledge oriented toward direct realization (brahma-sākṣātkāra)—and signals why the ascetic’s power alarms the gods.
Kāma/Smara embodies desire as a deliberate vighna deployed by Indra; the narrative frames desire and self-interested celestial politics as primary disruptors of yogic steadiness.