नारदस्य विष्णूपदेशवर्णनम् — Nārada and Viṣṇu: Instruction after Delusion
अध्याय ४ मध्ये सृष्ट्युपाख्यान पुढे सरकते आणि विमोहित नारदांचा प्रसंग येतो. शिवाच्या गणांना योग्य तो शाप दिल्यानंतरही शिवेच्छेने नारद अजून जागृत होत नाहीत; हरिकृत छल आठवून असह्य क्रोधाने ते विष्णुलोकात जातात. तेथे विष्णूवर दुटप्पीपणा व जगाला मोहविण्याची शक्ती यांचा आरोप करून, मोहिनीचा प्रसंग तसेच असुरांना अमृताऐवजी वारुणी वाटल्याचे सांगत कठोर वचन बोलतात. या संवादातून मायाचे शासन स्पष्ट होते—दैवी युक्त्या नैतिक गोंधळ नसून उच्च शैव-संकल्पाखालील नियंत्रित लीला आहेत. पुढील भाग विष्णूच्या उपदेशाकडे वळतो; तो नारदांची प्रतिक्रियात्मक बुद्धी शांत करतो, क्रोध निवळवतो आणि देवतांची भूमिका व सृष्टीकार्यांत मोहाचा हेतू स्पष्ट करतो.
Shlokas
Verse 1
शृणु तात प्रवक्ष्यामि सुहितं तव निश्चयात्
ऐक बाळा—दृढ निश्चयाने मी तुझ्या खऱ्या कल्याणाचे हित सांगतो।
Verse 2
गतयोर्गणयोश्शंभोस्स्वयमात्मेच्छया विभोः । किं चकार मुनिः क्रुद्धो नारदः स्मरविह्वलः
शंभूचे दोन्ही गण प्रभूच्या स्वेच्छेने पुढे जात असता, कामाने व्याकुळ व क्रुद्ध झालेले मुनि नारद काय करू लागले?
Verse 3
सूत उवाच । विमोहितो मुनिर्दत्त्वा तयोश्शापं यथोचितम् । जले मुखं निरीक्ष्याथ स्वरूपं गिरिशेच्छया
सूत म्हणाले—मोहित झालेल्या मुनिने त्या दोघांना यथोचित शाप दिला. मग पाण्यात आपले मुख पाहून, गिरिशाच्या इच्छेने, त्याने आपले स्वरूप पाहिले।
Verse 4
शिवेच्छया न प्रबुद्धः स्मृत्वा हरिकृतच्छलम् । क्रोधं दुर्विषहं कृत्वा विष्णुलोकं जगाम ह
शिवेच्छेने तो प्रबुद्ध झाला नाही; हरिने केलेला छल आठवून, असह्य क्रोध धारण करून तो विष्णुलोकास गेला।
Verse 5
उवाच वचनं कुद्धस्समिद्ध इव पावकः । दुरुक्तिगर्भितं व्यङ्गः नष्टज्ञानश्शिवेच्छया
क्रोधाने ग्रासलेला तो प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे बोलला। त्याची वाणी कटु व उपरोधिक होती; शिवेच्छेने त्याचा विवेक लोपला होता।
Verse 6
नारद उवाच । हे हरे त्वं महादुष्टः कपटी विश्वमोहनः । परोत्साहं न सहसे मायावी मलिनाशयः
नारद म्हणाले— हे हरे, तू अतिदुष्ट, कपटी आणि विश्वाला मोहविणारा आहेस। दुसऱ्याचा उत्साह व उत्कर्ष तुला सहन होत नाही; तू मायावी, तुझा हेतू मलिन आहे।
Verse 7
मोहिनीरूपमादाय कपटं कृतवान्पुरा । असुरेभ्योऽपाययस्त्वं वारुणीममृतं न हि
मोहिनीचे रूप घेऊन तू पूर्वी कपट केलेस। तू असुरांना अमृत नव्हे, तर वारुणी (मदिरा) पाजलीस।
Verse 8
चेत्पिबेन्न विषं रुद्रो दयां कृत्वा महेश्वरः । भवेन्नष्टाऽखिला माया तव व्याजरते हरे
जर करुणा करून महेश्वर रुद्राने विष पिले नसते, तर हे हरे, तुझी ही व्याजरचित सर्व माया नष्ट झाली असती, सर्व काही उलथून पडले असते।
Verse 9
गतिस्स कपटा तेऽतिप्रिया विष्णो विशेषतः । साधुस्वभावो न भवान्स्वतंत्रः प्रभुणा कृतः
हे विष्णो, तुझी ही कपटी चाल तुला विशेष प्रिय आहे. तू स्वभावतः सरळ-साधू नाहीस; तू स्वतंत्रही नाहीस—परम प्रभूने घडवून चालविलेला आहेस।
Verse 10
कृतं समुचितन्नैव शिवेन परमात्मना । तत्प्रभावबलं ध्यात्वा स्वतंत्रकृतिकारकः
परमात्मा भगवान् शिवांनी त्या प्रसंगी योग्य असे कर्म मुळीच केले नाही. त्यांच्या प्रभाव-बलाचे ध्यान करून सृष्टीचा कर्ता स्वातंत्र्याने प्रवृत्त होऊन सृष्टीकार्य करू लागला.
Verse 11
त्वद्गतिं सुसमाज्ञाय पश्चात्तापमवाप सः । विप्रं सर्वोपरि प्राह स्वोक्तवेद प्रमाणकृत्
तुझी गति (महिमा) नीट समजल्यावर तो पश्चात्तापाने व्याकुळ झाला. स्वतः सांगितलेल्या वेद-प्रमाणाला मान देऊन, त्याने ब्राह्मणाला सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ असे घोषित केले।
Verse 12
तज्ज्ञात्वाहं हरे त्वाद्य शिक्षयिष्यामि तद्बलात् । यथा न कुर्याः कुत्रापीदृशं कर्म कदाचन
हे हरी, हे जाणून मी आज त्या (प्रमाणाच्या) बळावर तुला शिकवीन, जेणेकरून तू कुठेही, कधीही, असे कर्म पुन्हा करू नकोस।
Verse 13
अद्यापि निर्भयस्त्वं हि संगं नापस्तरस्विना । इदानीं लप्स्यसे विष्णो फलं स्वकृतकर्मणः
आताही तू निर्भय आहेस, कारण आसक्तीचा दुस्तर प्रवाह तू अजून ओलांडलेला नाहीस. पण आता, हे विष्णो, स्वकृत कर्मांचे फळ तुला मिळेल.
Verse 14
इत्थमुक्त्वा हरिं सोथ मुनिर्माया विमोहितः । शशाप क्रोधनिर्विण्णो ब्रह्मतेजः प्रदर्शयन्
असे हरिला सांगून, मायेमुळे विमोहित झालेला तो मुनि मग क्रोधाने व्याकुळ व खिन्न होऊन, ब्रह्मतेज प्रकट करीत शाप देऊ लागला.
Verse 15
स्त्रीकृते व्याकुलं विष्णो मामकार्षीर्विमोहकः । अन्वकार्षीस्स्वरूपेण येन कापट्यकार्यकृत्
हे विष्णो, त्या विमोहकाने स्त्रीच्या कारणाने मला व्याकुळ केले; आणि स्वतःचेच रूप धारण करून तो माझ्यामागे लागला—तो कपटी कर्म करणारा।
Verse 16
इति शप्त्वा हरिं मोहान्नारदोऽज्ञानमोहितः । विष्णुर्जग्राह तं शापं प्रशंसञ्शांभवीमजाम्
अशा रीतीने मोहाने अज्ञानमोहित नारदांनी हरिला शाप दिला। विष्णूंनी तो शाप स्वीकारला आणि अजन्मा शांभवी शक्तीची स्तुती केली।
Verse 17
त्वं स्त्रीवियोगजं दुःखं लभस्व परदुःखदः । मनुष्यगतिकः प्रायो भवाज्ञानविमोहितः
हे परदुःखदाता! तू स्त्रीवियोगातून उत्पन्न होणारे दुःख भोग. अज्ञानाने मोहित होऊन तू बहुतेक वेळा मनुष्यगतीला प्राप्त होशील।
Verse 19
अथ शंभुर्महालीलो निश्चकर्ष विमोहिनीम । स्वमायां मोहितो ज्ञानी नारदोप्यभवद्यया
मग महालीलामय शंभूंनी विमोहिनी अशी स्वतःची माया प्रकट केली. त्या स्वमायेमुळे ज्ञानी नारदही मोहित झाला।
Verse 20
अंतर्हितायां मायायां पूर्ववन्मतिमानभूत् । नारदो विस्मितमनाः प्राप्तबोधो निराकुलः
ती माया अंतर्हित होताच नारद पूर्वीप्रमाणेच बुद्धिमान झाला. मन विस्मित असले तरी बोध प्राप्त होऊन तो शांत व निराकुळ झाला।
Verse 21
पश्चात्तापमवाप्याति निनिन्द स्वं मुहुर्मुहुः । प्रशशंस तदा मायां शांभवीं ज्ञानिमोहिनीम्
त्यानंतर तो पश्चात्तापाने व्याकुळ झाला व पुन्हा पुन्हा स्वतःची निंदा करू लागला। मग ज्ञान्यांनाही मोहविणारी शांभवी मायेची त्याने स्तुती केली।
Verse 22
अथ ज्ञात्वा मुनिस्सर्वं मायाविभ्रममात्मनः । अपतत्पादयोर्विष्णोर्नारदो वैष्णवोत्तमः
मग मुनिने स्वतःवर मायेने घडविलेला सर्व भ्रम जाणून, वैष्णवांतील श्रेष्ठ नारद विष्णूच्या चरणांवर पडला।
Verse 23
हर्य्युपस्थापितः प्राह वचनं नष्ट दुर्मतिः । मया दुरक्तयः प्रोक्ता मोहितेन कुबुद्धिना
हरिच्या समोर नेल्यावर, ज्याची बुद्धी भ्रष्ट झाली होती तो म्हणाला—“मोहाने ग्रासलेल्या कुबुद्धीने मी दुष्ट व अनुचित वचने बोललो आहे।”
Verse 24
दत्तश्शापोऽपि तेनाथ वितथं कुरु तं प्रभो । महत्पापमकार्षं हि यास्यामि निरयं धुवम्
“प्रभो, त्याने दिलेला शापही कृपा करून निष्फळ करा। मी मोठे पाप केले आहे; निश्चयच मी नरकात जाईन।”
Verse 25
कमुपायं हरे कुर्यां दासोऽहं ते तमादिश । येन पापकुलं नश्येन्निरयो न भवेन्मम
हे हरी! मी कोणता उपाय करावा? मी तुझा दास आहे—कृपा करून तो मार्ग सांग, ज्याने माझ्या पापांचा संपूर्ण कुल नष्ट होईल आणि मला नरक भोगावा लागणार नाही।
Verse 26
इत्युक्त्वा स पुनर्विष्णोः पादयोर्मुनिसत्तमः । पपात सुमतिर्भक्त्या पश्चात्तापमुपागतः
असे बोलून मुनिश्रेष्ठ सुमती पुन्हा भक्तिभावाने भगवान विष्णूंच्या चरणांवर पडला, पश्चात्तापाने व्याकुळ होऊन.
Verse 27
अथ विष्णुस्तमुत्थाप्य बभाषे सूनृतं वचः । विष्णुरुवाच । न खेदं कुरु मे भक्त वरस्त्वं नात्र संशयः
मग विष्णूंनी त्याला उठवून मधुर सत्य वचन सांगितले—“हे माझ्या भक्त, खेद करू नकोस; तुला वर नक्की मिळेल, यात संशय नाही।”
Verse 28
निरयस्ते न भविता शिवश्शं ते विधास्यति
तुला नरकात पतन होणार नाही; भगवान शिव निश्चयच तुला कल्याण प्रदान करतील।
Verse 29
यदकार्षीश्शिववचो वितथं मदमोहितः । स दत्तवानीदृशं ते फलं कर्म फलप्रदः
गर्व व मोहाने मत्त होऊन तू शिववचन असत्य मानलेस; म्हणून कर्मफळ देणाऱ्या प्रभूने तुझ्या कर्माप्रमाणे तसाच फल दिला।
Verse 30
शिवेच्छाऽखिलं जातं कुर्वित्थं निश्चितां मतिम् । गर्वापहर्ता स स्वामी शंकरः परमेश्वरः
दृढ निश्चयाने जाण की सर्व काही केवळ शिवेच्छेनेच उत्पन्न होते. तोच स्वामी—परमेश्वर शंकर—जीवांचा गर्व हरतो.
Verse 31
परं ब्रह्म परात्मा स सच्चिदानंदबोधनः । निर्गुणो निर्विकारो च रजस्सत्वतमःपर
तो परब्रह्म, परात्मा—सच्चिदानंदस्वरूप शुद्ध बोधमय आहे। तो निर्गुण, निर्विकार असून रज-सत्त्व-तम या त्रिगुणांपलीकडे आहे।
Verse 32
स एवमादाय मायां स्वां त्रिधा भवति रूपतः । ब्रह्मविष्णुमहेशात्मा निर्गुणोऽनिर्गुणोऽपि सः
तो स्वतःची माया धारण करून रूपाने त्रिविध होतो—ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश हेच त्याचे आत्मस्वरूप. तरीही तो निर्गुणच राहतो आणि त्या प्राकट्यातून सगुणासारखाही भासतो।
Verse 33
निर्गुणत्वे शिवाह्वो हि परमात्मा महेश्वरः । परं ब्रह्माव्ययोऽनंतो महादेवेति गीयते
निर्गुण अवस्थेत तोच परमात्मा महेश्वर ‘शिव’ म्हणून ओळखला जातो। तो परब्रह्म, अव्यय व अनंत आहे; म्हणून ‘महादेव’ म्हणून गाईला जातो।
Verse 34
तत्सेवया विधिस्स्रष्टा पालको जगतामहम् । स्वयं सर्वस्य संहारी रुद्ररूपेण सर्वदा
त्याच्या सेवेमुळे विधी (ब्रह्मा) स्रष्टा होतो; मी जगतांचा पालक होतो; आणि तो स्वतः सदैव रुद्ररूपाने सर्वांचा संहार करतो।
Verse 35
साक्षी शिवस्वरूपेण मायाभिन्नस्स निर्गुणः । स्वेच्छाचारी संविहारी भक्तानुग्रहकारकः
तो शिवस्वरूप साक्षी आहे—मायेतून अलिप्त व निर्गुण. तो स्वेच्छेने विचरतो, लीला करतो आणि भक्तांवर सदैव अनुग्रह करणारा आहे।
Verse 36
शृणु त्वं नारद मुने सदुपायं सुखप्रदम् । सर्वपापापहर्त्तारं भुक्तिमुक्तिप्रदं सदा
हे नारद मुने, ऐक—हा उत्तम उपाय सुख देणारा आहे. तो सर्व पापांचा नाश करणारा असून सदैव भोग व मुक्ती देतो.
Verse 37
इत्युक्त्वास्त्वसंशयं सर्वं शंकरसद्यशः । शतनामशिवस्तोत्रं सदानन्यमतिर्जप
असे सांगून सद्यः-यशस्वी शंकरांनी सर्व संशय दूर केले. मग एकचित्ताने उपदेश दिला—“सदैव शिवाच्या शतनामस्तोत्राचा जप करा.”
Verse 38
यज्जपित्वा द्रुतं सर्वं तव पापं विनश्यति । इत्युक्त्वा नारदं विष्णुः पुनः प्राह दयान्वितः
ज्या मंत्राचा जप केल्याने तुझे सर्व पाप तत्क्षणी नष्ट होते—असे नारदास सांगून करुणामय भगवान विष्णू पुन्हा बोलला।
Verse 39
मुने न कुरु शोकं त्वं त्वया किंचित्कृतं नहि । स्वेच्छया कृतवान्शंभुरिदं सर्वं न संशयः
हे मुने, शोक करू नकोस; तू येथे काहीच केलेले नाहीस. हे सर्व शंभूने स्वेच्छेने केले आहे—यात संशय नाही।
Verse 40
अहार्षित्त्वन्मतिं दिव्यां काम क्लेशमदात्स ते । त्वन्मुखाद्दापयांचक्रे शापं मे स महेश्वरः
कामाने तुझी दिव्य बुद्धी हरपली आणि तुला क्लेश दिला. मग त्या महेश्वराने माझा शाप तुझ्याच मुखातून उच्चारून घेतला।
Verse 41
इत्थं स्वचरितं लोके प्रकटीकृतवान् स्वयम् । मृत्युंजयः कालकालो भक्तोद्धारपरायणः
अशा रीतीने प्रभूंनी स्वतःचे दिव्य चरित्र लोकी प्रकट केले—ते मृत्युंजय, काळाचाही काळ, आणि भक्तोद्धारासाठी पूर्णतः तत्पर आहेत।
Verse 42
न मे शिवसमानोस्ति प्रियः स्वामी सुखप्रदः । सर्वशक्तिप्रदो मेऽस्ति स एव परमेश्वरः
माझ्यासाठी शिवासमान प्रिय स्वामी नाही; ते सुखदायक आहेत। तेच मला सर्व शक्ती देणारे; तेच परमेश्वर आहेत।
Verse 43
तस्योपास्यां कुरु मुने तमेव सततं भज । तद्यशः शृणु गाय त्वं कुरु नित्यं तदर्चनम्
हे मुने, त्याचीच उपासना कर; सतत त्याचेच भजन कर. त्याची कीर्ती ऐक व गा; नित्य त्याचे अर्चन कर.
Verse 44
कायेन मनसा वाचा यश्शंकरमुपैति भो । स पण्डित इति ज्ञेयस्स जीवन्मुक्त उच्यते
हे प्रिय, जो देह, मन आणि वाणीने शंकराकडे जातो, तोच पंडित समजावा; असा भक्त जीवन्मुक्त म्हणतात.
Verse 45
शिवेति नामदावाग्नेर्महापातकप र्वताः । भस्मीभवन्त्यनायासात्सत्यं सत्यं न संशयः
“शिव” हे नाम दावाग्नीप्रमाणे आहे; महापापांचे पर्वतासारखे ढीग अनायासे भस्म होतात. हे सत्य, सत्यच—संशय नाही.
Verse 46
पापमूलानि दुःखानि विविधान्यपि तान्यतः । शिवार्चनैकनश्यानि नान्य नश्यानि सर्वथा
म्हणून पापमूळ असलेली नानाविध दुःखे केवळ शिवपूजनानेच नष्ट होतात; अन्य कोणत्याही उपायाने ती सर्वथा नष्ट होत नाहीत।
Verse 47
स वैदिकस्य पुण्यात्मा स धन्यस्स बुधो मुने । यस्सदा कायवाक्चित्तैश्शरणं याति शंकरम्
हे मुने, तोच खरा वैदिकभावी, पुण्यात्मा, धन्य व बुद्धिमान—जो सदैव देह-वाणी-चित्ताने शंकराचे शरण घेतो।
Verse 48
भवंति विविधा धर्मा येषां सद्यःफलोन्मुखाः । तेषां भवति विश्वासस्त्रिपुरांतकपूजने
जे तात्काळ फळाकडे लक्ष ठेवून नानाविध धर्माचरण करतात, त्यांच्या मनात त्रिपुरांतक (शिव) पूजेत दृढ विश्वास उत्पन्न होतो।
Verse 49
पातकानि विनश्यंति यावंति शिवपूजया । भुवि तावंति पापानि न संत्येव महामुने
हे महामुने, शिवपूजेमुळे जितकी पातके नष्ट होतात, पृथ्वीवर तितकी पापे उरतच नाहीत—भक्तीने ती सर्वथा पुसली जातात।
Verse 50
ब्रह्महत्यादिपापानां राशयोप्यमिता मुने । शिवस्मृत्या विनश्यंति सत्यंसत्यं वदाम्यहम्
हे मुने, ब्रह्महत्यादी पापांचे अमाप ढीगही शिवस्मरणाने नष्ट होतात; सत्य, सत्यच मी सांगतो।
Verse 51
शिवनामतरीं प्राप्य संसाराब्धिं तरंति ते । संसारमूलपापानि तस्य नश्यंत्यसंशयम्
शिवनामरूपी नौका प्राप्त करून ते संसारसागर तरून जातात. त्या भक्ताची संसारमूल पापे निःसंशय नष्ट होतात.
Verse 52
संसारमूलभूतानां पातकानां महामुने । शिवनामकुठारेण विनाशो जायते ध्रुवम्
हे महामुने, संसारबंधनाचे मूळ असलेल्या पापांचा नाश शिवनामरूपी कुऱ्हाडीने निश्चयच होतो।
Verse 53
शिवनामामृतं पेयं पापदावानलार्दितैः । पापदावाग्नितप्तानां शांतिस्तेन विना न हि
पापरूपी दावानलाने होरपळलेल्यांनी शिवनामामृत पावे; पापदावाग्नीने तप्त झालेल्यांना त्याविना शांती नाहीच।
Verse 54
शिवेति नामपीयूषवर्षधारापरिप्लुतः । संसारदवमध्यपि न शोचति न संशयः
जो ‘शिव’ नामरूपी अमृतवर्षेच्या धारांनी भिजला आहे, तो संसाररूपी दावानलाच्या मध्यातही शोक करत नाही—यात संशय नाही।
Verse 55
न भक्तिश्शंकरे पुंसां रागद्वेषरतात्मनाम् । तद्विधानां हि सहसा मुक्तिर्भवति सर्वथा
राग-द्वेषात रत असलेल्या पुरुषांना शंकरभक्ती उत्पन्न होत नाही; पण जे त्याच्या विधानानुसार आचरण करतात, त्यांना सर्वथा सहसा मुक्ती मिळते।
Verse 56
अनंतजन्मभिर्येन तपस्तप्तं भविष्यति । तस्यैव भक्तिर्भवति भवानी प्राणवल्लभे
हे भवानी, माझ्या प्राणप्रिय! ज्याने अनंत जन्मांत तप केले आहे, त्याच्याच अंतःकरणात तुझी (आणि प्रभूची) खरी भक्ती प्रकट होते.
Verse 57
जातापि शंकरे भक्तिरन्यसाधारणी वृथा । परं त्वव्यभिचारेण शिवभक्तिरपेक्षिता
शंकरावर भक्ती जरी उत्पन्न झाली, तरी ती इतर हेतूंशी मिसळलेली, चंचल व साधारण असेल तर व्यर्थ ठरते. अपेक्षित आहे अव्यभिचारिणी, एकनिष्ठ शिवभक्ती.
Verse 58
यस्या साधारणी शंभौ भक्तिरव्यभिचारिणी । तस्यैव मोक्षस्सुलभो नास्येतिन्य मतिर्मम
ज्याची शंभूमध्ये सरल, स्थिर व अव्यभिचारिणी भक्ती आहे, त्यालाच मोक्ष सुलभ आहे—याबाबत माझी हीच दृढ मती; दुसरे मत नाही.
Verse 59
कृत्वाप्यनंतपापानि यदि भक्तिर्महेश्वरे । सर्वपापविनिर्मुक्तो भवत्येव न संशयः
एखाद्याने अनंत पापे केली तरी, महेश्वरावर भक्ती असेल तर तो निःसंशय सर्व पापांतून मुक्त होतो.
Verse 60
भवंति भस्मसाद्वृक्षादवदग्धा यथा वने । तथा भवंति दग्धानि शांकराणामघान्यपि
जसे वनात प्रज्वलित अग्नीने वृक्ष जळून भस्म होतात, तसेच शंकरभक्तांची पापेही दग्ध होऊन नष्ट होतात.
Verse 61
यो नित्यं भस्मपूतांगो शिवपूजोन्मुखो भवेत् । स तरत्येव संसारमपारमतिदारुणम्
जो नित्य भस्माने पवित्र देह धारण करून शिवपूजेत तत्पर राहतो, तो हा अपार व अतिदारुण संसार-सागर निश्चयाने तरून जातो.
Verse 62
ब्रह्मस्वहरणं कृत्वा हत्वापि ब्राह्मणान्बहून् । लिप्यते नरः पापैर्विरूपाक्षस्य सेवकः
ब्राह्मणाचे धन हरण करून आणि अनेक ब्राह्मणांचा वध केला तरी, जो विरूपाक्ष (शिव) याचा सेवक-भक्त आहे तो पापांनी लिप्त होत नाही.
Verse 63
विलोक्य वेदानखिलाञ्छिवस्यैवार्चनम्परम् । संसारनाशनोपाय इति पूर्वैर्विनिश्चितम्
सर्व वेदांचे परीक्षण करून पूर्वजांनी ठरविले की संसारनाशाचा परम उपाय केवळ शिवाचेच अर्चन-पूजन आहे.
Verse 64
अद्यप्रभृति यत्नेन सावधानो यथाविधि । साम्बं सदाशिवं भक्त्या भज नित्यं महेश्वरम्
आजपासून प्रयत्नपूर्वक, सावध राहून, विधिपूर्वक—उमेसह सदाशिव महेश्वराचे नित्य भक्तीने भजन-पूजन कर.
Verse 65
आपादमस्तकं सम्यक् भस्मनोद्धूल्य सादरम् । सर्वश्रुतिश्रुतं शैवम्मंत्रञ्जप षडक्षरम्
पायापासून मस्तकापर्यंत आदराने भस्म नीट लावून, सर्व श्रुतींमध्ये प्रसिद्ध शैव षडक्षर मंत्राचा भक्तीने जप कर.
Verse 66
सवार्ङ्गेषु प्रयत्नेन रुद्राक्षाञ्छिववल्लभान् । धारयस्वातिसद्भक्त्या समन्त्रम्विधिपूर्वकम्
प्रयत्नपूर्वक शिवाला प्रिय असलेले रुद्राक्ष सर्व अंगांवर धारण कर. अत्यंत सद्भक्तीने, मंत्रासह आणि विधिपूर्वक असे कर.
Verse 67
शृणु शैवीं कथां नित्यं वद शैवीं कथां सदा । पूजयस्वातियत्नेन शिवभक्तान्पुनः पुनः
नित्य शैव कथा ऐक आणि सदा शैव कथाच सांग. अत्यंत श्रद्धा व प्रयत्नाने शिवभक्तांचे पुन्हा पुन्हा पूजन कर.
Verse 68
अप्रमादेन सततं शिवैकशरणो भव । शिवार्चनेन सततमानन्दः प्राप्यते यतः
अप्रमादाने सदैव शिवालाच एकमेव शरण मान. कारण निरंतर शिवपूजेमुळे अखंड आनंद प्राप्त होतो.
Verse 69
उरस्याधाय विशदे शिवस्य चरणाम्बुजौ । शिवतीर्थानि विचर प्रथमं मुनिसत्तम
हे मुनिश्रेष्ठा! निर्मळ उरावर शिवाचे चरणकमल धारण करून प्रथम शिवतीर्थांत विचर.
Verse 70
पश्यन्माहात्म्यमतुलं शंकरस्य परात्मनः । गच्छानन्दवनं पश्चाच्छंभुप्रियतमं मुने
परमात्मा शंकराचे अतुल माहात्म्य पाहून, हे मुने, नंतर शंभूला अतिप्रिय अशा आनंदवनास जा.
Verse 71
तत्र विश्वेश्वरं दृष्ट्वा पूजनं कुरु भक्तितः । नत्वा स्तुत्वा विशेषेण निर्विकल्पो भविष्यसि
तेथे विश्वेश्वराचे दर्शन घेऊन भक्तिभावाने त्यांची पूजा कर. विशेष श्रद्धेने नमस्कार व स्तुती केल्यास तू निर्विकल्प होशील.
Verse 72
ततश्च भवता नूनं विधेयं गमनं मुने । ब्रह्मलोके स्वकामार्थं शासनान्मम भक्तितः
म्हणून, हे मुने, तुला निश्चयाने प्रस्थान करावे लागेल—माझ्या आज्ञेनुसार आणि माझ्या भक्तीने, आपल्या इच्छित कार्यसिद्धीसाठी ब्रह्मलोकास जा.
Verse 73
नत्वा स्तुत्वा विशेषेण विधिं स्वजनकं मुने । प्रष्टव्यं शिवमाहात्म्यं बहुशः प्रीतचेतसा
हे मुने! आपल्या जनक विधी (ब्रह्मा) यांना विशेष रीतीने नमस्कार करून व स्तुती करून, प्रीतचित्ताने वारंवार भगवान शिवांचे माहात्म्य विचारावे।
Verse 74
स शैवप्रवरो ब्रह्मा माहात्म्यं शंकरस्य ते । श्रावयिष्यति सुप्रीत्या शतनामस्तवं च हि
शैवांमध्ये श्रेष्ठ असा तो ब्रह्मा तुला अतिशय प्रीतीने शंकरांचे माहात्म्य ऐकवील आणि त्यांच्या शतनाम-स्तवाचाही पाठ करील।
Verse 75
अद्यतस्त्वं भव मुने शैवश्शिवपरायणः । मुक्तिभागी विशेषेण शिवस्ते शं विधास्यति
हे मुने! आजपासून तू खरा शैव हो, शिवपरायण हो. विशेषतः तू मुक्तीचा भागी होशील; कारण शिव स्वतः तुझे कल्याण व मंगल घडवील।
Verse 76
इत्थं विष्णुर्मुनिं प्रीत्या ह्युपदिश्य प्रसन्नधीः । स्मृत्वा नुत्वा शिवं स्तुत्वा ततस्त्वंतरधीयत
अशा प्रकारे प्रसन्नचित्त भगवान विष्णूंनी प्रेमाने मुनिला उपदेश केला. नंतर शिवाचे स्मरण करून, त्यांना नमस्कार व स्तुती करून, ते पुढे अंतर्धान पावले.
Frequently Asked Questions
Nārada—deluded and angered—travels to Viṣṇuloka and confronts Viṣṇu, invoking the Mohinī episode and the distribution of vāruṇī to asuras, setting the stage for Viṣṇu’s corrective instruction (upadeśa).
It encodes a Śaiva causal hierarchy: even a sage’s cognition and affect (moha/krodha) can be temporarily governed by Śiva’s intentional order, making delusion a controlled condition that enables doctrinal clarification.
Śaṃbhavī māyā (Śiva’s māyā), Viṣṇu’s Mohinī-rūpa (enchanting form), and Rudra/Maheśvara’s salvific act of drinking poison—each referenced to argue about cosmic protection, deception, and divine function.