विष्णूत्पत्तिवर्णनम् (Description of the Origin/Manifestation of Viṣṇu)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । भो ब्रह्मन्साधु पृष्टोऽहं त्वया विबुधसत्तम । लोकोपकारिणा नित्यं लोकानां हितकाम्यया

ब्रह्मा म्हणाले—हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, हे विद्वानांतील उत्तम! तू मला योग्य प्रश्न विचारलास; कारण तू सदैव लोकहित व लोककल्याणाची इच्छा करतोस।

Verse 2

अचन्द्रमनहोरात्रमनग्न्यनिलभूजलम् । अप्रधानं वियच्छून्यमन्यतेजोविवर्जितम्

तेव्हा न चंद्र होता, न दिवस-रात्र; न अग्नी, न वायू, न पृथ्वी, न जल. प्रधानही नव्हते; केवळ आकाशासारखा शून्य विस्तार, अन्य तेजरहित होता.

Verse 3

शिवतत्त्वं मया नैव विष्णुनापि यथार्थतः । ज्ञातश्च परमं रूपमद्भुतं च परेण न

शिवतत्त्व मला यथार्थतः कळलेले नाही, विष्णूलाही नाही. तसेच ते परम, अद्भुत रूप इतर कोणालाही पूर्णपणे अवगत झालेले नाही.

Verse 4

महाप्रलयकाले च नष्टे स्थावरजंगमे । आसीत्तमोमयं सर्वमनर्कग्रहतारकम्

महाप्रलयकाळी स्थावर-जंगम सर्व नष्ट झाल्यावर सर्वत्र घन अंधार पसरला—ना सूर्य, ना ग्रह, ना तारे.

Verse 6

अदृष्टत्वादिरहितं शब्दस्पर्शसमुज्झितम् । अव्यक्तगंधरूपं च रसत्यक्तमदिङ्मुखम्

ते दृश्यता इत्यादींपासून रहित होते आणि शब्द व स्पर्श यांपासूनही मुक्त होते; गंध व रूप अव्यक्त होते, रस (चव) नव्हता, दिशा वा मुख नव्हते—म्हणजे प्रकट होण्यापूर्वीची अविभक्त अव्यक्त अवस्था.

Verse 7

इत्थं सत्यंधतमसे सूचीभेद्यं निरंतरे । तत्सद्ब्रह्मेति यच्छ्रुत्वा सदेकं प्रतिपद्यते

अशा घन अंधारात, जेव्हा अखंड आवरण सुईच्या टोकाने भेदल्यासारखे छेदले जाते आणि ‘तेच सत्—ब्रह्म’ असा बोध होतो, तेव्हा साधक एकमेव सत्-तत्त्वात स्थिर होतो.

Verse 8

इतीदृशं यदा नासीद्यत्तत्सदसदात्मकम् । योगिनोंतर्हिताकाशे यत्पश्यंति निरंतरम्

अशी अवस्था जेव्हा अजून उद्भवली नव्हती, तेव्हा ते तत्त्व सत्-असत्—प्रकट व अप्रकट—दोन्हींचे सारस्वरूप होते. तेच तत्त्व योगी अंतर्हित आकाशात, चैतन्याच्या सूक्ष्म गगनात, निरंतर पाहतात।

Verse 9

अमनोगोचरम्वाचां विषयन्न कदाचन । अनामरूपवर्णं च न च स्थूलं न यत्कृशम्

तो मनाच्या आवाक्याबाहेर आहे आणि वाणीचा विषय कधीच होत नाही. तो नाम-रूप-वर्णरहित; न स्थूल, न कृश—असा परात्पर पति परमेश्वर शिव जाणावा।

Verse 10

अह्रस्वदीर्घमलघुगुरुत्वपरिवर्जितम् । न यत्रोपचयः कश्चित्तथा नापचयोऽपि च

ते परतत्त्व ह्रस्व-दीर्घ, लघु-गुरु अशा भेदांपासून सर्वथा रहित आहे. त्या परमसत्यात कधीही वाढ नाही आणि तशीच घटही नाही.

Verse 11

अभिधत्ते स चकितं यदस्तीति श्रुतिः पुनः । सत्यं ज्ञानमनंतं च परानंदम्परम्महः

श्रुती पुन्हा आश्चर्ययुक्त निश्चयाने सांगते—‘तो निश्चयच आहे.’ ते परम महः सत्य, ज्ञान व अनंत आहे; तेच परमानंद आणि परात्पर महान प्रकाश आहे.

Verse 12

अप्रमेयमनाधारमविकारमनाकृति । निर्गुणं योगिगम्यञ्च सर्वव्याप्येककारकम्

तो अप्रमेय, निराधार, निर्विकार व निराकार आहे. तो निर्गुण, योगिजनांना गम्य, सर्वव्यापी आणि सर्व सृष्टीचा एकमेव परम कारण आहे.

Verse 13

निर्विकल्पं निरारंभं निर्मायं निरुपद्रवम् । अद्वितीयमनाद्यन्तमविकाशं चिदात्मकम्

तो निर्विकल्प, निरारंभ, निर्माय व निरुपद्रव आहे. तो अद्वितीय, अनादि-अनंत, अविकाश आणि शुद्ध चैतन्यस्वरूप आहे.

Verse 14

यस्येत्थं संविकल्पंते संज्ञासंज्ञोक्तितः स्म वै । कियता चैव कालेन द्वितीयेच्छाऽभवत्किल

अशा रीतीने त्याच्यात संज्ञा व संज्ञोक्ति (नाव व नामित) यांच्या व्यवहाराने असे संकल्प-निर्णय उत्पन्न झाले. नंतर काही काळाने, असे म्हणतात, दुसरी इच्छा-प्रेरणा प्रकट झाली.

Verse 15

अमूर्तेन स्वमूर्तिश्च तेनाकल्पि स्वलीलया । सर्वैश्वर्यगुणोपेता सर्वज्ञानमयी शुभा

अमूर्त परमेश्वरापासून स्वलीलेच्या इच्छेने तीच दिव्य मूर्ती प्रकट झाली. ती शुभस्वरूपिणी, सर्व ऐश्वर्यगुणांनी युक्त आणि सर्वज्ञानाने परिपूर्ण होती.

Verse 16

सर्वगा सर्वरूपा च सर्वदृक्सर्वकारिणी । सर्वेकवंद्या सर्वाद्या सर्वदा सर्वसंस्कृतिः

ती सर्वत्र व्याप्त, सर्वरूपधारिणी, सर्वदर्शिनी आणि सर्वकार्यकर्त्री आहे. तीच एकमेव सर्ववंद्या; तीच आदिस्रोत, सदा उपस्थित, आणि समस्त सृष्टीची पवित्र संस्कृती-व्यवस्था आहे.

Verse 17

परिकल्येति तां मूर्तिमैश्वरीं शुद्धरूपिणीम् । अद्वितीयमनाद्यंतं सर्वाभासं चिदात्मकम् । अंतर्दधे पराख्यं यद्ब्रह्म सर्वगमव्ययम्

अशा रीतीने शुद्धरूपिणी ईश्वरी-मूर्ती प्रकट करून ‘परा’ नावाचे परम ब्रह्म अंतर्धान पावले—अद्वितीय, अनादि-अनंत, सर्वाभासांचे अधिष्ठान, चिदात्मा, सर्वव्यापी व अव्यय।

Verse 18

अमूर्ते यत्पराख्यं वै तस्य मूर्तिस्सदाशिवः । अर्वाचीनाः पराचीना ईश्वरं तं जगुर्बुधाः

जे अमूर्त अवस्थेत ‘परा’ म्हणून ओळखले जाते, त्याचीच मूर्ती सदाशिव आहे. बाह्याभिमुख वा अंतर्मुख—बुधजन त्यालाच ईश्वर म्हणतात.

Verse 19

शक्तिस्तदैकलेनापि स्वैरं विहरता तनुः । स्वविग्रहात्स्वयं सृष्टा स्वशरीरानपायिनी

ती शक्ती एकाच देहाने प्रकट झाली तरी स्वैरपणे विहार करी. आपल्या स्वरूपातूनच स्वयं उत्पन्न झालेली ती कधीही आपल्या स्वभावापासून दूर जात नाही; शिवाशी अविभाज्य आहे.

Verse 20

प्रधानं प्रकृति तां च मायां गुणवतीं पराम् । बुद्धितत्त्वस्य जननीमाहुर्विकृतिवर्जिताम्

तिला प्रधान, प्रकृती आणि माया—गुणयुक्त परम शक्ती—असे म्हणतात. ती बुद्धितत्त्वाची जननी आहे; पण स्वतः विकाररहित आहे.

Verse 21

सा शक्तिरम्बिका प्रोक्ता प्रकृतिस्सकलेश्वरी । त्रिदेवजननी नित्या मूलकारणमित्युत

ती शक्ती ‘अंबिका’ म्हणून प्रसिद्ध; तीच प्रकृती, सर्वांची ईश्वरी. ती त्रिदेवांची नित्य जननी असून प्रकट सृष्टीचे मूल कारण मानली जाते.

Verse 22

अस्या अष्टौ भुजाश्चासन्विचित्रवदना शुभा । राकाचन्द्रसहस्रस्य वदने भाश्च नित्यशः

तिच्या आठ भुजा होत्या आणि तिचे मुख अद्भुत व शुभ होते. तिच्या मुखावर सदैव हजार पौर्णिमाचंद्रांसारखी प्रभा झळकत असे.

Verse 23

नानाभरणसंयुक्ता नानागतिसमन्विता । नानायुधधरा देवी फुल्लपंकजलोचना

देवी नानाविध अलंकारांनी भूषित होत्या, नानाप्रकारच्या मनोहर गतिंनी युक्त होत्या; त्या विविध आयुधे धारण करीत होत्या, आणि त्यांचे नेत्र पूर्ण फुललेल्या कमळांसारखे होते.

Verse 24

अचिंत्यतेजसा युक्ता सर्वयोनिस्समुद्यता । एकाकिनी यदा माया संयोगाच्चाप्यनेकिका

अचिंत्य तेजाने युक्त अशी ती माया—सर्व योनिंची जननी—उदित झाली. स्वभावतः ती एकटी व एकच; पण प्रभुशक्तीच्या संयोगाने ती अनेक रूपांनी प्रकट होते.

Verse 25

परः पुमानीश्वरस्स शिवश्शंभुरनीश्वरः । शीर्षे मन्दाकिनीधारी भालचन्द्रस्त्रिलोचनः

तो परब्रह्म पुरुष, ईश्वर—तोच शिव, शंभू, कोणाच्याही अधीन नसलेला स्वाधीन प्रभू आहे. त्याच्या शिरी मन्दाकिनी (दिव्य गंगा) आहे, भाळावर चंद्र आहे, आणि तो त्रिलोचन आहे.

Verse 26

पंचवक्त्रः प्रसन्नात्मा दशबाहुस्त्रिशूलधृक् । कर्पूरगौरसुसितो भस्मोद्धूलितविग्रहः

तो मंगलमय प्रभू पंचवक्त्र, प्रसन्नस्वरूप, दशभुज आणि त्रिशूलधारी असा प्रकट झाला. कर्पूरासारखा गौर-शुभ्र, त्याचा दिव्य देह पवित्र भस्माने विभूषित होता.

Verse 27

युगपच्च तया शक्त्या साकं कालस्वरूपिणा । शिवलोकाभिधं क्षेत्रं निर्मितं तेन ब्रह्मणा

मग त्याच वेळी, त्या शक्तीसह आणि काळस्वरूपासह, ब्रह्म्याने ‘शिवलोक’ नावाचे पवित्र क्षेत्र निर्माण केले.

Verse 28

तदेव काशिकेत्येतत्प्रोच्यते क्षेत्रमुत्तमम् । परं निर्वाणसंख्यानं सर्वोपरि विराजितम्

तेच उत्तम क्षेत्र ‘काशिका’ (काशी) म्हणून प्रसिद्ध आहे. ते परम निर्वाण—मुक्तीचे सर्वोच्च धाम—आहे, जे सर्वांवर विराजमान व सर्वश्रेष्ठ आहे।

Verse 29

ताभ्यां च रममाणाभ्यां च तस्मिन्क्षेत्रे मनोरमे । परमानंदरूपाभ्यां परमानन्दरूपिणी

त्या मनोहर क्षेत्रात परमानंदस्वरूप ते दोघे रममाण होते; आणि परमानंदस्वरूपिणी देवी (शक्ती)ही त्यांच्या संग दिव्य आनंदात एकरूप होऊन राहिली।

Verse 30

मुने प्रलयकालेपि न तत्क्षेत्रं कदाचन । विमुक्तं हि शिवाभ्यां यदविमुक्तं ततो विदुः

हे मुने, प्रलयकाळातही ते पवित्र क्षेत्र कधीही सोडले जात नाही. जे शिव आणि शिवा कधीच परित्याग करत नाहीत, म्हणून ज्ञानी त्यास ‘अविमुक्त’—‘कधीही न सोडलेले’—असे जाणतात।

Verse 31

अस्यानन्दवनं नाम पुराकारि पिनाकिना । क्षेत्रस्यानंदहेतुत्वादविमुक्तमनंतरम्

या क्षेत्राचे हे वन पूर्वी पिनाकी (पिनाकधारी शिव) यांनी निर्माण केले, म्हणून याचे नाव ‘आनंदवन’ आहे. आणि हे क्षेत्र आध्यात्मिक आनंदाचे कारण असल्याने, अनादिकालापासून याला ‘अविमुक्त’ असेही म्हणतात।

Verse 32

अथानन्दवने तस्मिञ्च्छिवयो रममाणयोः । इच्छेत्यभूत्सुरर्षे हि सृज्यः कोप्यपरः किल

मग, हे देवर्षे, त्या आनंदवनात शिव-शक्ती रममाण असता ‘इच्छा’ नावाचा दिव्य संकल्प उत्पन्न झाला; सृष्टीसाठी नियत असा कोणीतरी अन्य सृज्य प्रकट झाला, असे म्हणतात।

Verse 33

यस्मिन्यस्य महाभारमावां स्वस्वैरचारिणौ । निर्वाणधारणं कुर्वः केवलं काशिशायिनौ

त्या अवस्थेत आम्ही दोघेही स्वेच्छेने स्वच्छंद विहरत, अस्तित्वाचा महाभार धारण करीत होतो; तरीही निर्वाण-धारणाची स्थिती राखून केवळ काशीमध्ये वास करणारे होतो।

Verse 34

स एव सर्वं कुरुतां स एव परिपातु च । स एव संवृणोत्वं ते मदनुग्रहतस्सदा

तोच एक सर्व काही करो, तोच तुझे रक्षण करो; माझ्या अनुग्रहाने तोच तुला सदैव सर्व बाजूंनी आच्छादून सुरक्षित ठेवो।

Verse 35

चेतस्समुद्रमाकुंच्य चिंताकल्लोललोलितम् । सत्त्वरत्नं तमोग्राहं रजोविद्रुमवल्लितम्

चिंतेच्या लाटांनी हेलकावणारा मनाचा समुद्र आकुंचित करून (पहा)—त्यात सत्त्वाचे रत्न आहे, तमाचे ग्राह आहेत, आणि रजाचे प्रवाळ त्याला वेढून आहेत।

Verse 36

यस्य प्रसादात्तिष्ठावस्सुखमानंदकानने । परिक्षिप्तमनोवृत्तौ बहिश्चिंतातुरे सुखम्

ज्यांच्या प्रसादाने जीव आनंदवनात सुखाने नांदतो; मनोवृत्ती विखुरल्या असल्या व बाह्य चिंतेने व्याकुळ झाला तरी, त्या प्रभूच्या कृपेनेच सुख प्राप्त होते।

Verse 37

संप्रधार्य्येति स विभुस्तया शक्त्या परेश्वरः । सव्ये व्यापारयांचक्रे दशमेंऽगेसुधासवम्

असा निश्चय करून तो सर्वव्यापी परेश्वर त्या शक्तीसह अमृतसदृश सार प्रवर्तित करू लागला; आणि सृष्टीक्रमाच्या दहाव्या अंगात तो वामभागी क्रियाशील केला।

Verse 38

ततः पुमानाविरासीदेकस्त्रैलोक्यसुंदरः । शांतस्सत्त्वगुणोद्रिक्तो गांभीर्य्यामितसागरः

त्यानंतर त्रैलोक्यसुंदर असा एक दिव्य पुरुष प्रकट झाला—स्वभावाने शांत, सत्त्वगुणाने परिपूर्ण, आणि अमाप सागरासारखा गंभीर।

Verse 39

तथा च क्षमया युक्तो मुनेऽलब्धोपमो ऽभवत् । इन्द्रनीलद्युतिः श्रीमान्पुण्डरीकोत्तमेक्षणः

अशा रीतीने, हे मुने, क्षमायुक्त तो अनुपम झाला—इंद्रनीलमण्यासारखा तेजस्वी, श्रीमान, आणि उत्तम कमळासारख्या नेत्रांचा।

Verse 40

सुवर्णकृतिभृच्छ्रेष्ठ दुकूलयुगलावृतः । लसत्प्रचंडदोर्दण्डयुगलोह्यपराजितः

तो सुवर्णालंकारांचा श्रेष्ठ धारक होता, उत्तम दुकूलाच्या जोडीने आवृत; त्याच्या दोन भुजा प्रचंड तेजाने लखलखीत होत्या, आणि तो अजेय उभा होता।

Verse 41

ततस्स पुरुषश्शंभुं प्रणम्य परमेश्वरम् । नामानि कुरु मे स्वामिन्वद कर्मं जगाविति

मग त्या पुरुषाने परमेश्वर शंभूला प्रणाम करून म्हटले—“स्वामी, मला नामे द्या आणि माझे नियत कर्मही सांगा।”

Verse 42

तच्छ्रुत्वा वचनम्प्राह शंकरः प्रहसन्प्रभुः । पुरुषं तं महेशानो वाचा मेघगभीरया

ते वचन ऐकून प्रभु शंकर हसत म्हणाले। महेशानाने मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने त्या पुरुषास संबोधिले।

Verse 43

शिव उवाच । विष्ण्वितिव्यापकत्वात्ते नाम ख्यातं भविष्यति । बहून्यन्यानि नामानि भक्तसौख्यकराणि ह

शिव म्हणाले—तुझ्या सर्वव्यापकत्वामुळे तुझे ‘विष्णु’ हे नाव प्रसिद्ध होईल. तसेच भक्तांना सुख-शांती देणारी अनेक अन्य नावेही तुला प्राप्त होतील.

Verse 44

तपः कुरु दृढो भूत्वा परमं कार्यसाधनम् । इत्युक्त्वा श्वासमार्गेण ददौ च निगमं ततः

दृढ होऊन तप कर; हेच कार्यसिद्धीचे परम साधन आहे. असे म्हणून त्यांनी श्वासमार्गाने निगम (वैदिक प्रकाश) प्रदान केला.

Verse 46

दिव्यं द्वादश साहस्रं वर्षं तप्त्वापि चाच्युतः । न प्राप स्वाभिलषितं सर्वदं शंभुदर्शनम्

बारा हजार दिव्य वर्षे तप करूनही अच्युताला सर्वदायक शंभूचे अभिलषित दर्शन प्राप्त झाले नाही.

Verse 47

तत्तत्संशयमापन्नश्चिंतितं हृदि सादरम् । मयाद्य किं प्रकर्तव्यमिति विष्णुश्शिवं स्मरन्

वारंवार संशयात पडून त्याने हृदयात आदराने विचार केला—“आता मी काय करावे?”—असे म्हणत विष्णू शिवाचे स्मरण करू लागला.

Verse 48

एतस्मिन्नंतरे वाणी समुत्पन्ना शिवाच्छुभा । तपः पुनः प्रकर्त्तव्यं संशयस्यापनुत्तये

तेव्हाच शिवाकडून शुभ वाणी प्रकट झाली— “संशय दूर करण्यासाठी पुन्हा तप कर।”

Verse 49

ततस्तेन च तच्छ्रुत्वा तपस्तप्तं सुदारुणम् । बहुकालं तदा ब्रह्मध्यानमार्गपरेण हि

मग ते वचन ऐकून त्याने फार काळ अत्यंत कठोर तप केले आणि दिव्य ध्यानविधीनुसार ब्रह्मध्यानाच्या मार्गात पूर्णतः तल्लीन राहिला।

Verse 50

ततस्स पुरुषो विष्णुः प्रबुद्धो ध्यानमार्गतः । सुप्रीतो विस्मयं प्राप्तः किं यत्तव महा इति

मग तो पुरुष—विष्णू—ध्यानमार्गातून जागा झाला. अत्यंत प्रसन्न होऊन विस्मित झाला आणि म्हणाला— “हे काय आहे, जे तुझे इतके महान आहे?”

Verse 51

परिश्रमवतस्तस्य विष्णोः स्वाङ्गेभ्य एव च । जलधारा हि संयाता विविधाश्शिवमायया

त्या कार्यात परिश्रम करणाऱ्या विष्णूच्या स्वतःच्या अंगांतूनच जलधारा प्रकट झाल्या; शिवमायेने त्या नानाविध प्रकारांनी उद्भवून वाहू लागल्या।

Verse 52

अभिव्याप्तं च सकलं शून्यं यत्तन्महामुने । ब्रह्मरूपं जलमभूत्स्पर्शनात्पापनाशनम्

हे महामुने, जेव्हा त्या सर्वव्यापी शून्याने सर्व काही व्यापले, तेव्हा जल ब्रह्मस्वरूप झाले; त्याच्या स्पर्शाने पापांचा नाश होतो।

Verse 53

तदा श्रांतश्च पुरुषो विष्णुस्तस्मिञ्जले स्वयम् । सुष्वाप परम प्रीतो बहुकालं विमोहितः

तेव्हा तोच पुरुष—विष्णु स्वतः—त्या जलात श्रांत झाला. एका विलक्षण परम तृप्तीत तो निद्रिस्त झाला आणि बराच काळ मोहग्रस्त राहिला।

Verse 54

नारायणेति नामापि तस्यसीच्छ्रुतिसंमतम् । नान्यत्किंचित्तदा ह्यासीत्प्राकृतं पुरुषं विना

त्या (परम तत्त्वा)साठी ‘नारायण’ हे नावही श्रुतीने मान्य केले. कारण त्या वेळी आद्य प्राकृत पुरुषाव्यतिरिक्त दुसरे काहीही नव्हते।

Verse 55

एतस्मिन्नन्तरे काले तत्त्वान्यासन्महात्मनः । तत्प्रकारं शृणु प्राज्ञ गदतो मे महामते

याच अंतरकाळात महात्मा परमेश्वराने तत्त्वे प्रकट केली. हे प्राज्ञ, मी सांगत आहे तसे त्यांच्या प्रादुर्भावाचा प्रकार ऐक, हे महामते।

Verse 56

प्रकृतेश्च महानासीन्महतश्च गुणास्त्रयः । अहंकारस्ततो जातस्त्रिविधो गुणभेदतः

प्रकृतीपासून महान् (महत्) उत्पन्न झाला आणि महत् पासून तीन गुण प्रकट झाले. त्यानंतर गुणभेदानुसार त्रिविध अहंकार जन्मला।

Verse 58

तत्त्वानामिति संख्यानमुक्तं ते ऋषिसत्तम । जडात्मकञ्च तत्सर्वं प्रकृतेः पुरुषं विना

हे ऋषिश्रेष्ठ, तत्त्वांची संख्या मी तुला सांगितली. ते सर्व जडस्वरूप आहे; प्रकृतीखेरीज तेथे पुरुष (चैतन्यतत्त्व) नाही.

Verse 59

तत्तदैकीकृतं तत्त्वं चतुर्विंशतिसंख्यकम् । शिवेच्छया गृहीत्वा स सुष्वाप ब्रह्मरूपके

अशा रीतीने चोवीस तत्त्वे एकत्र करून, शिवेच्छेने त्याने ती सर्व आपल्या मध्ये ग्रहण केली आणि मग ब्रह्मारूप अवस्थेत तो निद्रेत गेला.