दीक्षितपुत्रस्य दैन्यचिन्ता तथा शिवरात्र्युपासनाप्रसङ्गः / The Initiate’s Son in Distress and the Occasion of Śivarātri Worship
अध्याय १८ मध्ये ब्रह्मा नारदांना दीक्षितपुत्र (दीक्षिताङ्गज) याची कथा सांगतात. पूर्ववृत्तांत ऐकून तो आपल्या पूर्वीच्या वर्तनाची निंदा करतो आणि अज्ञात दिशेला निघून जातो. काही काळ प्रवासानंतर उपजीविका व मान-प्रतिष्ठेच्या चिंतेने तो खचून जडवत् होतो; शिक्षणाचा अभाव व धनाची कमतरता आठवून, पैसा बाळगल्यास चोरांची भीती आणि पैसा नसल्यास असुरक्षितता—दोन्हींचा विचार करतो. याजक कुळात जन्मूनही मोठ्या दुर्दैवात पडल्याचे तो विलाप करतो आणि विधी/भाग्य कर्मानुसार भविष्याला बांधते असे मानतो. भीकही नीट मागता येत नाही, जवळ परिचित नाहीत, आश्रय नाही; येथे मातृस्नेहही दूर वाटतो. वृक्षाखाली संध्याकाळपर्यंत विचार करत असताना कथेत विरुद्ध चित्र येते—नगरातून बाहेर पडणारा एक माहेश्वर भक्त, लोकांसह अर्पणवस्तू घेऊन, शिवरात्रीचा उपवास करून ईशानपूजेस जातो. अशा रीतीने मानवी असहायता व कर्मबंधनावर शिवव्रत-पूजा ही आधार, पुण्य व जीवनाला नवी दिशा देणारी साधना म्हणून उभी राहते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा तथा स वृत्तांतं प्राक्तनं स्वं विनिंद्य च । कांचिद्दिशं समालोक्य निर्ययौ दीक्षितांगजः
ब्रह्मा म्हणाले—तो वृत्तांत ऐकून त्याने आपल्या पूर्व आचरणाची निंदा केली. मग एका दिशेकडे पाहून दीक्षिताचा पुत्र (दक्ष) निघून गेला।
Verse 2
कियच्चिरं ततो गत्वा यज्ञदत्तात्मजस्स हि । दुष्टो गुणनिधिस्तस्थौ गतोत्साहो विसर्जितः
काही काळ पुढे गेल्यावर यज्ञदत्ताचा पुत्र गुणनिधी—जरी दुष्ट असला तरी—थांबला; त्याचा उत्साह मावळला आणि बळही जणू सुटून गेले।
Verse 3
चिंतामवाप महतीं क्व यामि करवाणि किम् । नाहमभ्यस्तविद्योऽस्मि न चैवातिधनोऽस्म्यहम्
तो मोठ्या चिंतेत पडला—“मी कुठे जाऊ? काय करू? मी विद्येत अभ्यस्त नाही, आणि मी अतिधनवानही नाही.”
Verse 4
देशांतरे यस्य धनं स सद्यस्सुखमेधते । भयमस्ति धने चौरात्स विघ्नस्सर्वतोभवः
ज्याचे धन दूर देशात आहे तो तात्पुरता सुखात वाढतो असे दिसते; पण त्या धनाला चोरांचा भय असतो आणि त्यातून सर्व बाजूंनी विघ्ने उद्भवतात.
Verse 5
याजकस्य कुले जन्म कथं मे व्यसनं महत् । अहो बलीयान्हि विधिर्भाविकर्मानुसंधयेत्
“याजकाच्या कुळात जन्म असूनही माझ्यावर हे मोठे संकट कसे आले? अहो! विधीच बलवान आहे; तो भावी कर्मांचा पाठपुरावा करून त्यांना फळास आणतो.”
Verse 6
भिक्षितुन्नाधिगच्छामि न मे परिचितिः क्वचित् । न च पार्श्वे धनं किञ्चित्किमत्र शरणं भवेत्
भिक्षा मागायला कुठे जावे हेही मला कळत नाही; कुठेही माझा परिचय नाही. जवळ काहीच धन नाही—मग अशा स्थितीत माझे शरण काय?
Verse 7
सदानभ्युदिते भानौ प्रसूर्मे मिष्टभोजनम् । दद्यादद्यात्र कं याचे न चेह जननी मम
सूर्य उगवण्यापूर्वीच माझी जननी—प्रसूता असताना—मला गोड अन्न देत असे. आज इथे मी कोणाकडे मागावे? कारण माझी आई इथे नाही.
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इति चिंतयतस्तस्य बहुशस्तत्र नारद । अति दीनं तरोर्मूले भानुरस्ताचलं गतः
ब्रह्मा म्हणाले—हे नारद, तो त्याच ठिकाणी वारंवार असे चिंतन करीत वृक्षाच्या मुळाशी अत्यंत दीन झाला; आणि सूर्यही पश्चिम पर्वतामागे अस्ताला गेला।
Verse 9
एतस्मिन्नेव समये कश्चिन्माहेश्वरो नरः । सहोपहारानादाय नगराद्बहिरभ्यगात्
त्याच वेळी महादेवभक्त एक पुरुष पूजेचे उपहार घेऊन नगराबाहेर गेला।
Verse 10
नानाविधान्महादिव्यान्स्वजनैः परिवारितः । समभ्यर्चितुमीशानं शिवरात्रावुपोषितः
तो आपल्या स्वजनांनी वेढलेला, नानाविध महान् दिव्य उपहार घेऊन, शिवरात्री उपवास करून, पूर्ण भक्तीने ईशान—परमेश्वर शिव—यांची अर्चना करण्यास उद्यत झाला।
Verse 11
शिवालयं प्रविश्याथ स भक्तश्शिवसक्तधीः । यथोचितं सुचित्तेन पूजयामास शंकरम्
मग तो भक्त, ज्याची बुद्धी शिवात आसक्त होती, शिवालयात प्रवेश करून शुद्ध चित्ताने विधिपूर्वक शंकराची पूजा करू लागला।
Verse 12
पक्वान्नगंधमाघ्राय यज्ञदत्तात्मजो द्विजः । पितृत्यक्तो मातृहीनः क्षुधितः स तमन्वगात्
शिजलेल्या अन्नाचा सुगंध घेऊन, यज्ञदत्ताचा पुत्र तो द्विज युवक—पित्याने त्यागलेला, मातृहीन व भुकेने व्याकुळ—त्याच्या मागे निघाला।
Verse 13
इदमन्नं मया ग्राह्यं शिवायोपकृतं निशि । सुप्ते शैवजने दैवात्सर्वस्मिन्विविधं महत्
हे अन्न मला ग्रहण करावे—रात्री शिवासाठी नैवेद्यरूपे तयार केलेले आहे। दैवयोगाने शैवजन झोपल्यावर सर्वत्र महान् व विविध प्रकारचे अन्न उपस्थित होते।
Verse 14
इत्याशामवलम्ब्याथ द्वारि शंभोरुपाविशत् । ददर्श च महापूजां तेन भक्तेन निर्मिताम्
अशी आशा धरून तो शंभूच्या द्वारी जाऊन बसला. आणि त्या भक्ताने रचलेली महान पूजा त्याने पाहिली.
Verse 15
विधाय नृत्यगीतादि भक्तास्सुप्ताः क्षणे यदा । नैवेद्यं स तदादातुं भर्गागारं विवेश ह
नृत्य-गीत इत्यादीची व्यवस्था करून, भक्त क्षणभर झोपले तेव्हा तो नैवेद्य घेण्यासाठी भर्गाच्या पवित्र गृहात प्रवेशला.
Verse 16
दीपं मंदप्रभं दृष्ट्वा पक्वान्नवीक्षणाय सः । निजचैलांजलाद्वर्तिं कृत्वा दीपं प्रकाश्य च
दीपाची मंद ज्योत पाहून, शिजलेल्या अन्नाची पाहणी करण्यासाठी त्याने आपल्या वस्त्राच्या पदरापासून वात करून दीप उजळला.
Verse 17
यज्ञदत्तात्मजस्सोऽथ शिवनैवेद्यमादरात् । जग्राह सहसा प्रीत्या पक्वान्न वहुशस्ततः
मग यज्ञदत्ताचा पुत्र श्रद्धेने शिवाचे नैवेद्य तत्क्षणी घेऊन बसला; आणि आनंद-भक्तीने भरून तो वारंवार शिजलेले अन्न खाऊ लागला.
Verse 18
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्यु पाख्याने कैलाशगमनोपाख्याने गुणनिधिसद्गतिवर्णनो नामाष्टादशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय ग्रंथ रुद्रसंहितेच्या प्रथम खंडात, सृष्ट्युपाख्यान व कैलासगमन-उपाख्यानात ‘गुणनिधीच्या सद्गतीचे वर्णन’ नावाचा अठरावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 19
कोऽयं कोऽयं त्वरापन्नो गृह्यतां गृह्यता मसौ । इति चुक्रोश स जनो गिरा भयमहोच्चया
“हा कोण—हा कोण—अशी घाईघाईने धावत येतो? पकडा त्याला! पकडा त्याला!”—असे म्हणत लोक मोठ्या भयाने भरलेल्या उंच आवाजात ओरडू लागले।
Verse 20
यावद्भयात्समागत्य तावत्स पुररक्षकैः । पलायमानो निहतः क्षणादंधत्वमागतः
भयाने तो जवळ येताच नगररक्षकांनी त्याला तत्काळ घायाळ करून पाडले; आणि पळून जाण्याचा प्रयत्न करताच तो क्षणात आंधळा झाला।
Verse 21
अभक्षयच्च नैवेद्यं यज्ञदत्तात्मजो मुने । शिवानुग्रहतो नूनं भाविपुण्यबलान्न सः
हे मुने, यज्ञदत्ताचा पुत्र नैवेद्य भक्षण करू शकला नाही. निश्चयच हे भगवान शिवांच्या अनुग्रहाने झाले, जेणेकरून भावी पुण्यबळाने तो समर्थ राहावा।
Verse 22
अथ बद्धस्समागत्य पाशमुद्गरपाणिभिः । निनीषुभिः संयमनीं याम्यैस्स विकटैर्भटैः
मग तो तो बांधलेला असताना यमाचे विकट दूत—हातात पाश व मुद्गर घेऊन—त्याला संयमनी (यमपुरी)कडे नेण्यासाठी पकडून घेऊन आले.
Verse 23
तावत्पारिषदाः प्राप्ताः किंकि णीजालमालिनः । दिव्यं विमानमादाय तं नेतुं शूलपाणयः
तेवढ्यात शूलधारी शिवाचे पार्षद आले; झंकारणाऱ्या किंकिणींच्या जाळ्यांनी अलंकृत. त्यांनी दिव्य विमान घेऊन त्याला नेण्यासाठी धाव घेतली.
Verse 24
शिवगणा ऊचुः । मुंचतैनं द्विजं याम्या गणाः परम धार्मिकम् । दण्डयोग्यो न विप्रोऽसौ दग्धसर्वाघसंचयः
शिवगण म्हणाले—हे यमाचे गणहो, या परम धर्मात्मा द्विजाला सोडा. हा ब्राह्मण दंडास पात्र नाही, कारण याचे सर्व पापसंचय दग्ध झाले आहेत.
Verse 25
इत्याकर्ण्य वचस्ते हि यमराजगणास्ततः । महादेवगणानाहुर्बभूवुश्चकिता भृशम्
ते शब्द ऐकून यमराजाचे गण मग महादेवाच्या गणांना बोलू लागले, आणि ते फारच भयभीत झाले.
Verse 26
शंभोर्गणानथालोक्य भीतैस्तैर्यमकिंकरैः । अवादि प्रणतैरित्थं दुर्वृत्तोऽयं गणा द्विजः
शंभूचे गण पाहून यमाचे ते भयभीत किंकर साष्टांग नमस्कार करून म्हणाले— “हे गणहो! हा द्विज खरोखर दुर्वृत्त आहे.”
Verse 27
यमगणा ऊचुः । कुलाचारं प्रतीर्य्यैष पित्रोर्वाक्यपराङ्मुखः । सत्यशौचपरिभ्रष्टस्संध्यास्नानविवर्जितः
यमाचे गण म्हणाले—“याने कुलाचार सोडला आहे आणि आई-वडिलांच्या वचनांकडे पाठ फिरवली आहे. हा सत्य व शौचापासून भ्रष्ट झाला असून संध्या-वंदन व स्नान त्यागले आहे.”
Verse 28
आस्तां दूरेस्य कर्मान्यच्छिवनिर्माल्यलंघकः । प्रत्यक्षतोऽत्र वीक्षध्वमस्पृश्योऽयं भवादृशाम्
याची इतर कर्मे दूर राहोत; हा शिवनिर्माल्याचा लंघनकर्ता आहे. येथे प्रत्यक्ष पाहा—तुमच्यासारख्यांसाठी हा अस्पृश्य आहे.
Verse 29
शिवनिर्माल्यभोक्तारश्शिवनिर्म्माल्यलंघकाः । शिवनिर्माल्यदातारः स्पर्शस्तेषां ह्यपुण्यकृत्
जे शिवनिर्माल्य भक्षण करतात, जे शिवनिर्माल्याची मर्यादा लंघतात, आणि जे शिवनिर्माल्य दान देतात—त्यांचा स्पर्श निश्चयच अपुण्यकारक आहे.
Verse 30
विषमालोक्य वा पेयं श्रेयो वा स्पर्शनं परम् । सेवितव्यं शिवस्वं न प्राणः कण्ठगतैरपि
विष पाहावे लागो वा प्यावे लागो, आणि केवळ स्पर्शाने परम श्रेय मिळत असले तरी—तरीही शिवाचे स्वत्व कधीही भोगू नये वा हडप करू नये; प्राण कंठाशी आले तरीही.
Verse 31
यूयं प्रमाणं धर्मेषु यथा न च तथा वयम् । अस्ति चेद्धर्मलेशोस्य गणास्तं शृणुमो वयम्
धर्मविषयी तुम्हीच प्रमाण आहात; आम्ही तसे नाही. हे गणांनो, यात धर्माचा लेश जरी असेल तरी तो आम्हाला तुमच्याकडून ऐकायचा आहे.
Verse 32
इत्थं तद्वाक्यमाकर्ण्य यामानां शिवकिंकराः । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं प्रोचुः पारिषदास्तु तान्
अशा रीतीने ते वचन ऐकून यामांचे रक्षक शिवकिंकरांनी श्रीशिवांच्या चरणकमलांचे स्मरण केले आणि समोर असलेल्या त्या पार्षदांना म्हणाले।
Verse 33
शिवकिंकरा ऊचुः । किंकराश्शिवधर्मा ये सूक्ष्मास्ते तु भवादृशैः । स्थूललक्ष्यैः कथं लक्ष्या लक्ष्या ये सूक्ष्मदृष्टिभिः
शिवकिंकर म्हणाले—“आम्ही शिवाचे सेवक, स्वभावतः सूक्ष्म आहोत; तुमच्यासारख्या सूक्ष्मदृष्टी असणाऱ्यांनाच आम्ही दिसतो. ज्यांची दृष्टी स्थूल बाह्य लक्षणांवर आहे, त्यांना आम्ही कसे ओळखू? आम्ही केवळ सूक्ष्मदृष्टीवाल्यांनाच ग्राह्य आहोत.”
Verse 34
अनेनानेनसा कर्म यत्कृतं शृणुतेह तत् । यज्ञदत्तात्मजेनाथ सावधानतया गणाः
“आता ऐका, यानेच येथे जे कर्म केले आहे ते. हे गणांनो, यज्ञदत्ताच्या पुत्राने जे केले ते सावधानतेने ऐका.”
Verse 36
अपरोपि परो धर्मो जातस्तत्रास्य किंकरः । शृण्वतः शिवनामानि प्रसंगादपि गृह्णताम्
“तेथे तर दुसरे (गौण) कर्मही परम धर्म ठरते आणि त्याचा सेवकच बनते—जेव्हा कोणी शिवनामे ऐकतो, जरी योगायोगाने, आणि सहजपणे ती ग्रहण करतो.”
Verse 37
भक्तेन विधिना पूजा क्रियमाणा निरीक्षिता । उपोषितेन भूतायामनेनास्थितचेतसा
भक्ताने विधिपूर्वक केली जाणारी पूजा त्याने पाहिली—तो उपवास केलेला होता, रात्रभर जागरणात होता आणि ज्याचे चित्त स्थिर व एकाग्र होते।
Verse 38
शिवलोकमयं ह्यद्य गंतास्माभिस्सहैव तु । कंचित्कालं महाभोगान्करिष्यति शिवानुगः
“निश्चितच आज हा आमच्यासह शिवलोकास जाईल. काही काळ हा शिवानुग भक्त महान दिव्य भोगांचा उपभोग घेईल.”
Verse 39
कलिंगराजो भविता ततो निर्धूतकल्मषः । एष द्विजवरो नूनं शिवप्रियतरो यतः
त्यानंतर हा कल्मषरहित होऊन कलिंगाचा राजा होईल. निश्चयच हा श्रेष्ठ द्विज शिवाला अत्यंत प्रिय आहे, कारण त्याची भक्ती व पुण्य तसेच आहे.
Verse 40
अन्यत्किंचिन्न वक्तव्यं यूयं यात यथागतम् । यमदूतास्स्वलोकं तु सुप्रसन्नेन चेतसा
“आता आणखी काही सांगण्यासारखे नाही. तुम्ही जसे आला तसेच परत जा. हे यमदूतो, अत्यंत प्रसन्न चित्ताने आपल्या लोकास जा.”
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां यमदूता मुनीश्वर । यथागतं ययुस्सर्वे यमलोकं पराङ्मुखाः
ब्रह्मा म्हणाले— हे मुनीश्वर! त्यांचे वचन ऐकून सर्व यमदूत पराङ्मुख होऊन, जसे आले तसेच परत यमलोकास गेले.
Verse 42
सर्वं निवेदयामासुश्शमनाय गणा मुने । तद्वृत्तमादितः प्रोक्तं शंभुदूतैश्च धर्मतः
हे मुने, गणांनी शमनास सर्व काही निवेदन केले. नंतर शंभूचे दूत धर्मानुसार आरंभापासून तो सर्व वृत्तांत सांगू लागले.
Verse 43
धर्मराज उवाच । सर्वे शृणुत मद्वाक्यं सावधानतया गणाः । तदेव प्रीत्या कुरुत मच्छासनपुरस्सरम्
धर्मराज म्हणाला—“हे गणांनो, सावधानतेने माझे वचन ऐका. मग प्रेमपूर्वक तेच करा आणि माझी आज्ञा अग्रस्थानी ठेवा.”
Verse 44
ये त्रिपुण्ड्रधरा लोके विभूत्या सितया गणाः । ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन
जे लोकांत पांढऱ्या विभूतीने त्रिपुंड्र धारण करतात, ते सर्व त्याज्य आहेत; त्यांना कधीही संगतीत आणू नये।
Verse 45
उद्धूलनकरा ये हि विभूत्या सितया गणाः । ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन
जे गण पांढऱ्या विभूतीने देहावर उद्धूलन करतात, ते सर्व त्याज्य आहेत; त्यांना कधीही संगतीत आणू नये।
Verse 46
शिववेषतया लोके येन केनापि हेतुना । ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन
या लोकात जे कोणत्याही कारणाने शिववेष धारण करतात, ते सर्व त्याज्य आहेत; त्यांना कधीही संगतीत आणू नये।
Verse 47
ये रुद्राक्षधरा लोके जटाधारिण एव ये । ते सवे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन
जे लोकांत फक्त रुद्राक्ष धारण करतात आणि जे फक्त जटा ठेवतात—असे सर्व टाळावेत; कधीही आपल्या संगतीत आणू नयेत।
Verse 48
उपजीवनहेतोश्च शिववेषधरा हि ये । ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन
जे उपजीविकेसाठी शिववेष व बाह्यचिन्हे धारण करतात—असे सर्व टाळावेत; कधीही आपल्या संगतीत आणू नयेत।
Verse 49
दंभेनापि च्छलेनापि शिववेषधरा हि ये । ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन
जे दंभाने किंवा छलाने केवळ शिवभक्ताचा वेष धारण करतात, ते सर्व टाळावेत; त्यांना कधीही आपल्या संगतीत आणू नये।
Verse 50
एवमाज्ञापयामास स यमो निज किंकरान् । तथेति मत्वा ते सर्वे तूष्णीमासञ्छुचिस्मिताः
अशा रीतीने यमाने आपल्या सेवकांना आज्ञा दिली. ‘तथेच’ असे मानून ते सर्वजण मौन राहिले, त्यांच्या मुखावर शुद्ध, सौम्य हास्य होते।
Verse 51
ब्रह्मोवाच । पार्षदैर्यमदूतेभ्यो मोचितस्त्विति स द्विजः । शिवलोकं जगामाशु तैर्गणैश्शुचिमानसः
ब्रह्मा म्हणाले—भगवानाच्या पार्षदांनी यमदूतांपासून मुक्त केलेला तो द्विज, शुद्ध मनाने, त्या गणांसह शीघ्रच शिवलोकास गेला।
Verse 52
तत्र भुक्त्वाखिलान्भोगान्संसेव्य च शिवाशिवौ । अरिंदमस्य तनयः कलिंगाधिपतेरभूत्
तेथे सर्व भोग भोगून आणि शिव-शिवा (पार्वती) यांची विधिपूर्वक सेवा करून, अरिंदमाचा पुत्र कलिंगाचा अधिपती झाला।
Verse 53
दम इत्यभिधानोऽभूच्छिवसेवापरायणः । बालोऽपि शिशुभिः साकं शिवभक्तिं चकार सः
दमा नावाचा एक होता, जो शिवसेवेत पूर्णतः तल्लीन होता. तो बालक असूनही इतर मुलांसह शिवभक्ती करीत असे।
Verse 54
क्रमाद्राज्यमवापाथ पितर्युपरते युवा । प्रीत्या प्रवर्तयामास शिवधर्मांश्च सर्वशः
कालक्रमाने पित्याच्या देहावसानानंतर त्या युवाने राज्य प्राप्त केले; आणि भक्तिप्रीतीने सर्वत्र शिवधर्माचे आचरण प्रवर्तित केले।
Verse 55
नान्यं धर्मं स जानाति दुर्दमो भूपतिर्दमः । शिवालयेषु सर्वेषु दीपदानादृते द्विजः
हे द्विज! तो दुर्दम राजा दमा दुसरा कोणताही धर्म जाणत नव्हता; सर्व शिवालयांत तो दीपदान कधीही सोडत नसे।
Verse 56
ग्रामाधीशान्समाहूय सर्वान्स विषयस्थितान् । इत्थमाज्ञापयामास दीपा देयाश्शिवालये
त्याने गावप्रमुखांना आणि सर्व विभागांत नेमलेल्या लोकांना बोलावून असा आदेश दिला—“शिवालयात दीप अर्पण करावेत.”
Verse 57
अन्यथा सत्यमेवेदं स मे दण्ड्यो भविष्यति । दीप दानाच्छिवस्तुष्टो भवतीति श्रुतीरितम्
नाहीतर हेच निश्चयाने सत्य आहे—तो माझ्या दंडास पात्र होईल. कारण श्रुतीत सांगितले आहे की दीपदानाने भगवान शिव प्रसन्न होतात.
Verse 58
यस्ययस्याभितो ग्रामं यावतश्च शिवालयाः । तत्रतत्र सदा दीपो द्योतनीयोऽविचारितम्
ज्या-ज्या गावात आणि आसपास जितकी शिवालये आहेत, तिथे-तिथे सदैव दीप प्रज्वलित ठेवावा—कसलाही विचार न करता, निःसंकोच.
Verse 59
ममाज्ञाभंगदोषेण शिरश्छेत्स्याम्यसंशयम् । इति तद्भयतो दीपा दीप्ताः प्रतिशिवालयम्
‘माझी आज्ञा मोडल्याच्या दोषाने निःसंशय माझे शिरच्छेद होईल’—या भयाने प्रत्येक शिवालयाकडे दीप प्रज्वलित झाले.
Verse 60
अनेनैव स धर्मेण यावज्जीवं दमो नृपः । धर्मर्द्धिं महतीं प्राप्य कालधर्मवशं गतः
हे नृपा! याच धर्माने दामाने आयुष्यभर आचरण केले. धर्मजन्य महान समृद्धी मिळवून तो अखेरीस काळधर्माच्या अधीन गेला.
Verse 61
स दीपवासनायोगाद्बहून्दीपान्प्रदीप्य वै । अलकायाः पतिरभूद्रत्नदीपशिखाश्रयः
दीपदानाच्या पुण्यसंस्काराच्या प्रभावाने त्याने खरोखर अनेक दीप प्रज्वलित केले; आणि रत्नदीपांच्या तेजस्वी शिखांच्या आश्रयात राहणारा तो अलकेचा स्वामी झाला।
Verse 62
एवं फलति कालेन शिवेऽल्पमपि यत्कृतम् । इति ज्ञात्वा शिवे कार्यं भजनं सुसुखार्थिभिः
अशा रीतीने काळाच्या ओघात शिवासाठी केलेले थोडेसेही कर्म फल देते. हे जाणून जे खरे कल्याण इच्छितात त्यांनी भगवान शिवाचे भक्तिपूर्वक भजन-पूजन करावे.
Verse 63
क्व स दीक्षितदायादः सर्वधर्मारतिः सदा । शिवालये दैवयोगाद्यातश्चोरयितुं वसु । स्वार्थदीपदशोद्योतलिंगमौलितमोहरः
दीक्षित वंशाचा तो वारस, जो नेहमी सर्व धर्मांपासून विमुख होता, तो आता कुठे आहे? दैवयोगाने तो शिवालयात धन चोरायला गेला; पण स्वार्थासाठी लावलेल्या दहा दीपांच्या तेजाने मुकुटित लिंगाने त्याला मोहित व स्तब्ध केले.
Verse 64
कलिंगविषये राज्यं प्राप्तो धर्मरतिं सदा । शिवालये समुद्दीप्य दीपान्प्राग्वासनोदयात्
कलिंग देशात राज्य मिळवून तो सदैव धर्मनिष्ठ राहिला; आणि पूर्वसंस्कार जागृत झाल्याने त्याने शिवालयात दीप उजळून प्रज्वलित करविले.
Verse 65
कैषा दिक्पालपदवी मुनीश्वर विलोकय । मनुष्यधर्मिणानेन सांप्रतं येह भुज्यते
“हे मुनीश्वर, पाहा—ही दिक्पालाची पदवी कशी काय! इथे आणि आत्ता ती एका साध्या मनुष्यधर्म्याने भोगली जात आहे.”
Verse 66
इति प्रोक्तं गुणनिधेर्यज्ञदत्तात्मजस्य हि । चरितं शिवसंतोषं शृण्वतां सर्वकामदम्
अशा प्रकारे यज्ञदत्ताचा पुत्र गुणनिधी याचे शिवसंतोषकारक चरित्र सांगितले. जे श्रद्धेने हे ऐकतात, त्यांना हे सर्व कामना पूर्ण करणारे ठरते.
Verse 67
सर्वदेवशिवेनासौ सखित्वं च यथेयिवान् । तदप्येकमना भूत्वा शृणु तात ब्रवीमि ते
त्याने सर्वदेव-शिवाशी ज्या प्रकारे सख्य प्राप्त केले, तेही ऐक, ताता। मन एकाग्र करून ऐक; मी तुला सांगतो.
Frequently Asked Questions
Brahmā recounts the crisis of an initiate’s son who, after travel and self-reproach, falls into despair; the narrative then introduces a Māheśvara devotee going out with offerings while fasting on Śivarātri to worship Īśāna—setting up an encounter between distress and Śaiva observance.
It frames personal suffering as karmically intelligible while also preparing a Śaiva resolution: fate is powerful, yet the Purāṇic teaching typically channels agency through dharma and Śiva-oriented vrata/bhakti, which reconfigure one’s trajectory via merit and divine grace.
Īśāna (Śiva) as the worship-target, the Māheśvara identity (Śiva-devotee community), and Śivarātri upavāsa with offerings—an institutionalized devotional-ritual form emphasized as potent within the chapter’s narrative logic.