नारदमोहवर्णनम् — Description of Nārada’s Delusion

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाभाग व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते । अद्भुतेयं कथा तात वर्णिता कृपया हि नः

ऋषी म्हणाले—हे महाभाग सूत, व्यासशिष्य, तुला नमस्कार असो. प्रिय तात, तू कृपेने ही अद्भुत कथा आम्हाला सांगितलीस; आता आमच्यासाठी पुढे सविस्तर सांग.

Verse 2

मुनौ गते हरिस्तात किं चकार ततः परम् । नारदोपि गतः कुत्र तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

मुनि निघून गेल्यावर, हे तात, त्यानंतर हरिने काय केले? आणि नारदही कुठे गेले? कृपया ते मला स्पष्ट सांगावे।

Verse 3

इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने नारदमोहवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्री शिव महापुराणातील दुसऱ्या रुद्रसंहितेच्या पहिल्या खंडात (सृष्टिखंड) 'नारद-मोह वर्णन' नावाचा तिसरा अध्याय समाप्त होतो.

Verse 4

सूत उवाच । मुनौ यदृच्छया विष्णुर्गते तस्मिन्हि नारदे । शिवेच्छया चकाराशु माया मायाविशारदः

सूत म्हणाले: जेव्हा मुनी नारद स्वेच्छेने भगवान विष्णूकडे गेले, तेव्हा मायाविशारद विष्णूंनी शिवाच्या इच्छेनुसार त्वरित एक माया रचली.

Verse 5

मुनिमार्गस्य मध्ये तु विरेचे नगरं महत् । शतयोजनविस्तारमद्भुतं सुमनोहरम्

मुनींच्या पवित्र मार्गाच्या मध्यभागी ‘विरेच’ नावाचे एक महान नगर शोभत होते—अद्भुत, अतिशय मनोहर, आणि शंभर योजन विस्तारलेले।

Verse 6

स्वलोकादधिकं रम्यं नानावस्तुविराजितम् । नरनारीविहाराढ्यं चतुर्वर्णाकुलं परम्

ते ब्रह्मलोकापेक्षाही अधिक रम्य होते, नानाविध अद्भुत वस्तूंनी शोभित; नर-नारींच्या विहाराने समृद्ध, आणि चतुर्वर्णांनी परिपूर्ण असे परम लोक होते।

Verse 7

तत्र राजा शीलनिर्धिर्नामैश्वर्यसमन्वितः । सुतास्वयम्वरोद्युक्तो महोत्सवसमन्वितः

तेथे शीलनिर्धि नावाचा राजा ऐश्वर्य व राजवैभवाने संपन्न होता. तो आपल्या कन्येच्या स्वयंवरासाठी महान उत्सव सज्ज करीत होता.

Verse 8

चतुर्दिग्भ्यः समायातैस्संयुतं नृपनन्दतैः । नानावेषैस्सुशोभैश्च तत्कन्यावरणोत्सुकैः

चारही दिशांतून राजपुत्र—नृपपुत्र—एकत्र आले. नानाविध वेशभूषांनी शोभून ते त्या कन्येच्या वरणासाठी उत्सुक होते.

Verse 9

एतादृशम्पुरं दृष्ट्वा मोहम्प्राप्तोऽथ नारदः । कौतुकी तन्नृपद्वारं जगाम मदनेधितः

अशी अद्भुत नगरी पाहून नारद मुनींना मोह झाला. कुतूहलाने—आणि कामाने अधिकच उद्दीप्त होऊन—ते राजद्वारी गेले.

Verse 10

आगतं मुनिवर्यं तं दृष्ट्वा शीलनिधिर्नृपः । उपवेश्यार्चयांचक्रे रत्नसिंहासने वरे

आलेले ते श्रेष्ठ मुनी पाहून शीलनिधि राजाने त्यांना उत्तम रत्नजडित सिंहासनावर बसवून विधिपूर्वक पूजन-सत्कार केला.

Verse 11

अथ राजा स्वतनयां नामतश्श्रीमतीं वराम् । समानीय नारदस्य पादयोस्समपातयत्

मग राजाने आपल्या कन्येला—श्रीमती नावाच्या त्या उत्तम कन्येला—आणून नारद मुनींच्या चरणी प्रणाम घडविला.

Verse 12

तत्कन्यां प्रेक्ष्य स मुनिर्नारदः प्राह विस्मितः । केयं राजन्महाभागा कन्या सुरसुतोपमा

त्या कन्येला पाहून मुनि नारद विस्मयाने म्हणाले— “हे राजन्, देवकन्येसारखी ही महाभाग्यवती कन्या कोण आहे?”

Verse 13

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा प्राह कृतांजलिः । दुहितेयं मम मुने श्रीमती नाम नामतः

ते वचन ऐकून राजा हात जोडून म्हणाला— “हे मुने, ही माझी कन्या आहे; नावाने हिला ‘श्रीमती’ म्हणतात.”

Verse 14

प्रदानसमयं प्राप्ता वरमन्वेषती शुभम् । सा स्वयंवरसंप्राप्ता सर्वलक्षणलक्षिता

विवाहासाठी देण्याची वेळ आली तेव्हा ती शुभ वराचा शोध करू लागली. सर्व उत्तम लक्षणांनी युक्त ती स्वयंवराच्या सभेत आली.

Verse 15

अस्या भाग्यं वद मुने सर्वं जातकमादरात् । कीदृशं तनयेयं मे वरमाप्स्यति तद्वद

हे मुने, हिचे सर्व भाग्य व संपूर्ण जातक आदराने सांगावे. माझी ही कन्या कसा वर प्राप्त करील, तेही कृपया सांगावे.

Verse 16

इत्युक्तो मुनिशार्दूलस्तामिच्छुः कामविह्वलः । समाभाष्य स राजानं नारदो वाक्यमब्रवीत्

असे ऐकून मुनिशार्दूल नारद, कामाने व्याकुळ होऊन, राजाशी शिष्टपणे बोलून हे वचन म्हणाला.

Verse 17

सुतेयं तव भूपाल सर्वलक्षणलक्षिता । महाभाग्यवती धन्या लक्ष्मीरिव गुणालया

हे भूपाल! तुमची ही कन्या सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त आहे. ती महाभाग्यवती, धन्य—लक्ष्मीसारखी गुणांची आलय आहे.

Verse 18

सर्वेश्वरोऽजितो वीरो गिरीशसदृशो विभुः । अस्याः पतिर्ध्रुवं भावी कामजित्सुरसत्तमः

तो सर्वेश्वर, अजेय, वीर व सर्वव्यापी—गिरीश (शिव)सदृश आहे. तोच निश्चयाने हिचा पती होईल; कामजयी, देवांमध्ये श्रेष्ठ.

Verse 19

इत्युक्त्वा नृपमामंत्र्य ययौ यादृच्छिको मुनिः । बभूव कामविवशश्शिवमाया विमोहितः

असे बोलून मुनि यादृच्छिक यांनी राजाची रजा घेतली व ते निघून गेले. नंतर कामाने विवश होऊन ते शिवमायेने मोहित झाले.

Verse 20

चित्ते विचिन्त्य स मुनिराप्नुयां कथमेनकाम् । स्वयंवरे नृपालानामेकं मां वृणुयात्कथम्

मनात विचार करून त्या मुनीने चिंतन केले—“मी त्या इच्छित कन्येला कसा प्राप्त करू? स्वयंवरात अनेक राजांमध्ये ती मला एकट्यालाच कशी वरेल?”

Verse 21

सौन्दर्यं सर्वनारीणां प्रियं भवति सर्वथा । तद्दृष्ट्वैव प्रसन्ना सा स्ववशा नात्र संशयः

सौंदर्य सर्व स्त्रियांना सर्वथा प्रिय असते. ते पाहताच ती प्रसन्न होऊन त्याच्या वश होते—यात संशय नाही.

Verse 22

विधायेत्थं विष्णुरूपं ग्रहीतुं मुनिसत्तमः । विष्णुलोकं जगामाशु नारदः स्मरविह्वलः

अशा रीतीने विष्णुरूप धारण करण्याचा निश्चय करून मुनिश्रेष्ठ नारद, कामविह्वल मनाने शीघ्र विष्णुलोकास गेले।

Verse 23

प्रणिपत्य हृषीकेशं वाक्यमेतदुवाच ह । रहसि त्वां प्रवक्ष्यामि स्ववृत्तान्तमशेषतः

हृषीकेशाला प्रणाम करून तो म्हणाला—“एकांतात मी तुम्हाला माझा सर्व वृत्तांत, काहीही न सोडता, सांगीन।”

Verse 24

तथेत्युक्ते तथा भूते शिवेच्छा कार्यकर्त हि । ब्रूहीत्युक्तवति श्रीशे मुनिराह च केशवम्

“तथास्तु” असे म्हणताच तसेच घडले; त्या कार्याचा कर्ता खरोखर शिवेच्छाच ठरली. मग श्रीश (लक्ष्मीपती विष्णु) ‘सांग’ असे म्हणताच मुनिने केशवाला संबोधून सांगितले.

Verse 25

नारद उवाच । त्वदीयो भूपतिः शीलनिधिस्स वृषतत्परः । तस्य कन्या विशालाक्षी श्रीमतीवरवर्णिनी

नारद म्हणाले—तुमचा राजा सदाचाराचा निधी असून धर्मात सदैव तत्पर आहे. त्याची एक कन्या आहे—विशाल नेत्रांची, श्रीसमृद्ध, शुभलक्षणी व उत्तम वर्णाची.

Verse 26

जगन्मोहिन्यभिख्याता त्रैलोक्येप्यति सुन्दरी । परिणेतुमहं विष्णो तामिच्छाम्यद्य मा चिरम्

हे विष्णो! ती ‘जगन्मोहिनी’ म्हणून प्रसिद्ध असून त्रैलोक्यातही अतिशय सुंदर आहे. मी आजच—विलंब न करता—तिच्याशी विवाह करू इच्छितो.

Verse 27

स्वयंवरं चकरासौ भूपतिस्तनयेच्छया । चतुर्दिग्भ्यः समायाता राजपुत्रास्सहस्रशः

कन्येची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी त्या राजाने स्वयंवर आयोजित केला. चारही दिशांतून हजारो राजपुत्र तेथे येऊन पोहोचले.

Verse 28

यदि दास्यसि रूपं मे तदा तां प्राप्नुयां ध्रुवम् । त्वद्रूपं सा विना कंठे जयमालां न धास्यति

जर तू मला आपले रूप देशील, तर मी निश्चयच तिला प्राप्त करीन. तुझ्या रूपाविना ती माझ्या गळ्यात जयमाळ घालणार नाही.

Verse 29

स्वरूपं देहि मे नाथ सेवकोऽहं प्रियस्तव । वृणुयान्मां यथा सा वै श्रीमती क्षितिपात्मजा

हे नाथ! मला आपले स्वरूप दे; मी तुझा सेवक आणि प्रिय आहे. अशी कृपा कर की ती श्रीमती, पृथ्वीची कन्या, मला वरो.

Verse 30

सुत उवाच वचः श्रुत्वा मुनेरित्थं विहस्य मधुसूदनः । शांकरीं प्रभुतां बुद्ध्वा प्रत्युवाच दयापरः

सूत म्हणाला—मुनींचे असे वचन ऐकून मधुसूदन (विष्णु) हसला. शांकरीची परम प्रभुता जाणून दयाळू भगवान प्रत्युत्तर देऊ लागला.

Verse 31

विष्णुरुवाच । स्वेष्टदेशं मुने गच्छ करिष्यामि हितं तव । भिषग्वरो यथार्त्तस्य यतः प्रियतरोऽसि मे

विष्णु म्हणाले—हे मुने, तुला जिथे जायचे आहे तिथे जा; मी तुझे हित करीन. कारण तू मला अत्यंत प्रिय आहेस, जसा पीडिताला श्रेष्ठ वैद्य प्रिय असतो.

Verse 32

इत्युक्त्वा मुनये तस्मै ददौ विष्णुर्मुखं हरे । स्वरूपमनुगृह्यास्य तिरोधानं जगाम सः

असे बोलून विष्णूंनी त्या मुनिला हरिचे स्वतःचे दिव्य मुख दिले. मग कृपापूर्वक त्याला आपले स्वरूप दाखवून ते अंतर्धान पावून निघून गेले.

Verse 33

एवमुक्तो मुनिर्हृष्टः स्वरूपं प्राप्य वै हरेः । मेने कृतार्थमात्मानं तद्यत्नं न बुबोध सः

असे सांगितल्यावर मुनि आनंदित झाला; हरिचे स्वरूप प्राप्त करून त्याने स्वतःला कृतार्थ मानले. पण त्या प्रयत्नामागचा गूढ हेतू त्याला कळला नाही.

Verse 34

अथ तत्र गतः शीघ्रन्नारदो मुनिसत्तमः । चक्रे स्वयम्वरं यत्र राजपुत्रैस्समाकुलम्

त्यानंतर मुनिश्रेष्ठ नारद त्वरेने तेथे गेले, जिथे राजपुत्रांची गर्दी होती; आणि तेथेच त्यांनी स्वयंवराची व्यवस्था केली.

Verse 35

स्वयम्वरसभा दिव्या राजपुत्रसमावृता । शुशुभेऽतीव विप्रेन्द्रा यथा शक्रस भा परा

हे विप्रश्रेष्ठांनो, राजपुत्रांनी वेढलेली ती दिव्य स्वयंवरसभा अत्यंत शोभून दिसत होती—जणू इंद्राची परम सभा।

Verse 36

तस्यां नृपसभायां वै नारदः समुपाविशत् । स्थित्वा तत्र विचिन्त्येति प्रीतियुक्तेन चेतसा

त्या राजसभेत नारद मुनी येऊन बसले. तेथे थांबून, हर्ष व स्नेहभक्तीने युक्त चित्ताने त्यांनी अंतर्मनात विचार केला.

Verse 37

मां वरिष्यति नान्यं सा विष्णुरूपधरन्ध्रुवम् । आननस्य कुरूपत्वं न वेद मुनिसत्तमः

ती मला—इतर कोणालाही नाही—वर निवडेल, जरी मी निश्चयाने विष्णुरूप धारण केले आहे. हे मुनिश्रेष्ठा, तिला माझ्या मुखाचे कुरूपत्व माहीत नाही.

Verse 38

पूर्वरूपं मुनिं सर्वे ददृशुऽस्तत्र मानवाः । तद्भेदं बुबुधुस्ते न राजपुत्रादयो द्विजाः

तेथे सर्व लोकांनी मुनिला त्याच्या पूर्वरूपात पाहिले; पण राजपुत्रादी द्विजांसह कोणालाही त्यातील फरक कळला नाही.

Verse 39

तत्र रुद्रगणौ द्वौ तद्रक्षणार्थं समागतौ । विप्ररूपधरौ गूढौ तत्रेदं जज्ञतुः परम्

तेथे त्याच्या रक्षणासाठी रुद्राचे दोन गण आले. विप्ररूप धारण करून गुप्त राहून, त्या दोघांनी तेथील परम तत्त्व जाणले.

Verse 40

मूढ मत्वा मुनिं तौ तन्निकटं जग्मतुर्गणौ । कुरुतस्तत्प्रहासं वै भाषमाणौ परस्परम्

मुनीला मूर्ख समजून ते दोघे गण त्याच्या जवळ गेले. परस्परांशी बोलत बोलत त्यांनी उघडपणे त्याची थट्टा केली व हसून उपहास केला.

Verse 41

पश्य नारद रूपं हि विष्णोरिव महोत्तमम् । मुखं तु वानरस्येव विकटं च भयंकरम्

“पहा, हे नारदा! हे रूप विष्णूसारखे परम उत्तम आहे; पण याचे मुख वानरासारखे—विकट आणि भयावह आहे.”

Verse 42

इच्छत्ययं नृपसुता वृथैव स्मरमोहितः । इत्युक्त्वा सच्छलं वाक्यमुपहासं प्रचक्रतुः

“ही राजकन्या याला इच्छिते, पण ते व्यर्थच; कारण हा काममोहित आहे”—असे म्हणून त्या दोघांनी कपटयुक्त वचन बोलून त्याचा उपहास केला।

Verse 43

न शुश्राव यथार्थं तु तद्वाक्यं स्मरविह्वलः । पर्यैक्षच्छ्रीमतीं तां वै तल्लिप्सुर्मोहितो मुनिः

कामविह्वल त्या मुनीला तिच्या वचनांचा खरा अर्थ कळला नाही. मोहित होऊन तिला मिळवण्याच्या लालसेने तो त्या श्रीमती स्त्रीकडे पुन्हा पुन्हा पाहू लागला।

Verse 44

एतस्मिन्नंतरे भूपकन्या चांतःपुरात्तु सा । स्त्रीभिस्समावृता तत्राजगाम वरवर्णिनी

याच वेळी राजकन्या—सुंदर वर्णाची—अंतःपुरातून स्त्रीसहचारिणींनी वेढलेली तेथे आली।

Verse 45

मालां हिरण्मयीं रम्यामादाय शुभ क्षणा । तत्र स्वयम्बरे रेजे स्थिता मध्ये रमेव सा

त्या शुभक्षणी तिने रम्य सुवर्णमयी माळ घेतली; स्वयंबरसभेच्या मध्यभागी उभी राहून ती तेथे लक्ष्मीप्रमाणे तेजस्वी दिसली।

Verse 46

बभ्राम सा सभां सर्वां मालामादाय सुव्रता । वरमन्वेषती तत्र स्वात्माभीष्टं नृपात्मजा

ती सुव्रता राजकन्या माळ हातात घेऊन संपूर्ण सभेत फिरली आणि तेथे आपल्या मनास अभिप्रेत वराचा शोध घेऊ लागली।

Verse 47

वानरास्यं विष्णुतनुं मुनिं दृष्ट्वा चुकोप सा । दृष्टिं निवार्य च ततः प्रस्थिता प्रीतमानसा

वानरमुख व विष्णुसदृश तन धारण केलेल्या मुनिला पाहून ती क्रुद्ध झाली; मग दृष्टी आवरून तेथून शांतचित्ताने निघून गेली।

Verse 48

न दृष्ट्वा स्ववरं तत्र त्रस्तासीन्मनसेप्सितम् । अंतस्सभास्थिता कस्मिन्नर्पयामास न स्रजम्

तेथे आपल्या मनास प्रिय असा स्ववर न दिसल्याने ती भयभीत झाली. सभामंडपात उभी राहून ती कोणाच्याही गळ्यात वरमाळा अर्पू शकली नाही.

Verse 49

एतस्मिन्नंतरे विष्णुराजगाम नृपाकृतिः । न दृष्टः कैश्चिदपरैः केवलं सा ददर्श हि

याच वेळी विष्णू राजरूप धारण करून तेथे आले. इतर कोणालाही ते दिसले नाहीत; फक्त तिनेच त्यांना पाहिले.

Verse 50

अथ सा तं समालोक्य प्रसन्नवदनाम्बुजा । अर्पयामास तत्कण्ठे तां मालां वरवर्णिनी

मग आनंदाने उजळलेल्या कमलमुखी, उत्तम वर्णाची ती सुंदरी त्याला पाहून त्याच्या गळ्यात ती माळ अर्पण करू लागली.

Verse 51

तामादाय ततो विष्णू राजरूपधरः प्रभुः । अंतर्धानमगात्सद्यस्स्वस्थानं प्रययौ किल

मग राजरूप धारण केलेले प्रभु विष्णू तिला घेऊन त्वरित अंतर्धान पावले आणि आपल्या धामास गेले.

Verse 52

सर्वे राजकुमाराश्च निराशाः श्रीमतीम्प्रति । मुनिस्तु विह्वलोऽतीव बभूव मदनातुरः

श्रीमतीविषयी सर्व राजकुमार निराश झाले. पण मुनि मात्र मदनपीडेने अत्यंत व्याकुळ व विह्वळ झाला।

Verse 53

तदा तावूचतुस्सद्यो नारदं स्वरविह्वलम् । विप्ररूपधरौ रुद्रगणौ ज्ञानविशारदौ

तेव्हा ते दोघे रुद्रगण—ज्ञानात पारंगत व ब्राह्मण-मुनीचे रूप धारण केलेले—भावविवश स्वर असलेल्या नारदाला तत्क्षणी बोलू लागले।

Verse 54

गणावूचतुः । हे नारदमुने त्वं हि वृथा मदनमोहितः । तल्लिप्सुस्स्वमुखं पश्य वानरस्येव गर्हितम्

गण म्हणाले—हे नारदमुने, तू व्यर्थच मदनाच्या मोहाने मोहित झालास. तिला मिळवू इच्छित असशील तर आपलेच मुख पाहा—वानरासारखे निंद्य।

Verse 55

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य तयोर्वाक्यं नारदो विस्मितोऽभवत् । मुखं ददर्श मुकुरे शिवमायाविमोहितः

सूत म्हणाले—त्यांचे शब्द ऐकून नारद विस्मित झाला. शिवमायेने मोहित होऊन त्याने आरशात आपले मुख पाहिले।

Verse 56

स्वमुखं वानरस्येव दृष्ट्वा चुक्रोध सत्वरम् । शापन्ददौ तयोस्तत्र गणयोर्मोहितो मुनिः

आपले मुख वानरासारखे दिसताच तो तत्क्षणी क्रोधावला. तेथेच त्या दोघा गणांनी मोहित केल्याने त्या मुनीने त्यांना शाप दिला।

Verse 57

युवां ममोपहासं वै चक्रतुर्ब्राह्मणस्य हि । भवेतां राक्षसौ विप्रवीर्यजौ वै तदाकृती

तुम्ही दोघांनी माझा, एका ब्राह्मणाचा, उपहास केला; म्हणून तुम्ही राक्षस व्हा—ब्राह्मण-तेजापासून उत्पन्न—आणि तोच आकार धारण करा।

Verse 58

श्रुत्वा हरगणावित्थं स्वशापं ज्ञानिसत्तमौ । न किंचिदूचतुस्तौ हि मुनिमाज्ञाय मोहितम्

शिवाच्या गणांकडून असा आपला शाप ऐकून ते दोघे ज्ञानिश्रेष्ठ काहीच बोलले नाहीत; मुनि कोणत्या तरी उच्च शक्तीने मोहित झाला आहे, असे त्यांनी जाणले।

Verse 59

स्वस्थानं जग्मतुर्विप्रा उदासीनौ शिवस्तुतिम् । चक्रतुर्मन्यमानौ वै शिवेच्छां सकलां सदा

ते ब्राह्मण मुनी उदासीन भावाने आपल्या स्थानी परत गेले; आणि त्यांनी शिवाची स्तुती केली, सर्व काही अखंडपणे शिवेच्छेनेच घडते असे सदैव मानून।