शिवतत्त्ववर्णनम् (Śiva-tattva-varṇana) — “Description/Exposition of the Principle of Śiva”
अध्याय ९ मध्ये भक्ती व स्तुतीमुळे शिवांचे कृपामय स्वप्रकटीकरण आणि प्रमाण ज्ञानदान वर्णिले आहे. ब्रह्मा सांगतात की महादेव परम प्रसन्न होऊन करुणानिधी रूपाने प्रकटतात—पंचवक्त्र, त्रिनेत्र, जटाधारी, भस्मलेपित देह, अलंकारांनी भूषित व बहुभुज; हे रूप केवळ शोभा नसून दिव्य प्रकाशन आहे. विष्णू ब्रह्म्यासह स्तोत्रगान करून आदराने शिवाजवळ जातात. तेव्हा शिव ‘श्वास-रूपेण’ निगम प्रदान करतात आणि विष्णूला ज्ञान उपदेशित करतात; पुढे ब्रह्मालाही त्याच परमात्म्याकडून ज्ञान प्राप्त होते—म्हणजेच प्रकाशन अनुग्रहाधीन आहे. नंतर विष्णू विचारतात—शिव कसे प्रसन्न होतात, योग्य पूजा-ध्यान कसे करावे, त्यांना अनुकूल/वश्य कसे करावे, आणि शिवाज्ञेने कोणती कर्मे करावीत—अशी शिवतत्त्वाधिष्ठित शैव साधनेची रूपरेषा येथे उभी राहते.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथाकर्ण्य नुर्तिविष्णुकृतां स्वस्य महेश्वरः । प्रादुर्बभूव सुप्रीतस्सवामं करुणानिधिः
ब्रह्मा म्हणाले—स्वतःसाठी विष्णूंनी केलेले नृत्य ऐकून करुणानिधी महेश्वर अत्यंत प्रसन्न झाले आणि वामेसह प्रकट झाले।
Verse 2
पंचवक्त्रस्त्रिनयनो भालचन्द्रो जटाधरः । गौरवर्णो विशालाक्षो भस्मोद्धूलितविग्रहः
ते पंचवक्त्र व त्रिनयन होते; भाळावर चंद्र शोभत होता आणि जटा धारण केलेल्या होत्या। गौरवर्ण, विशाल नेत्रांचे, त्यांचे दिव्य शरीर पवित्र भस्माने उधळलेले होते।
Verse 3
दशबाहुर्नीलगल सर्वाभरणभूषितः । सर्वांगसुन्दरो भस्मत्रिपुण्ड्रांकितमस्तकः
ते दशभुज, नीलकंठ आणि सर्व आभरणांनी विभूषित होते। सर्वांगसुंदर, त्यांच्या मस्तकावर भस्माचा पवित्र त्रिपुंड्र अंकित होता।
Verse 4
तं दृष्ट्वा तादृशं देवं सवामं परमेश्वरम् । तुष्टाव पुनरिष्टाभिर्वाग्भिर्विष्णुर्मया सह
त्या अद्भुत रूपात वामेसह प्रकट झालेल्या परमेश्वर देवाला पाहून, विष्णूंनी माझ्यासह पुन्हा प्रिय व निवडक वचनांनी त्यांची स्तुती केली।
Verse 5
निगमं श्वासरूपेण ददौ तस्मै ततो हरः । विष्णवे च प्रसन्नात्मा महेशः करुणाकरः
त्यानंतर करुणासागर महेश—हर—प्रसन्नचित्त होऊन त्याला निगम (वेद) जणू आपल्या श्वासरूपानेच प्रदान केला; तसेच विष्णूलाही तो दिला.
Verse 6
ततो ज्ञानमदात्तस्मै हरये परमात्मने । परमात्मा पुनर्मह्यं दत्तवान्कृपया मुने
त्यानंतर मी त्या परमात्मा हरिला ते ज्ञान दिले. आणि हे मुने, त्या परमात्म्याने कृपेने तेच ज्ञान पुन्हा मला प्रदान केले.
Verse 7
संप्राप्य निगमं विष्णुः पप्रच्छ पुनरेव तम् । कृतार्थस्सांजलिर्नत्वा मया सह महेश्वरम्
निगम (वेद) प्राप्त करून विष्णूने त्याला पुन्हा प्रश्न केला. कार्यसिद्धी झाल्यावर तो हात जोडून, माझ्यासह, महेश्वराला नमस्कार करून उभा राहिला.
Verse 8
विष्णुरुवाच । कथं च तुष्यसे देव मया पूज्यः कथं प्रभो । कथं ध्यानं प्रकर्तव्यं कथं व्रजसि वश्यताम्
विष्णू म्हणाले—हे देव! तू माझ्यावर कसा प्रसन्न होतोस? हे प्रभो! मी तुझी पूजा कशी करावी? ध्यान कसे करावे? आणि कोणत्या उपायाने तू कृपाळू होऊन सुलभ होतोस?
Verse 9
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथम खण्डे सृष्ट्युपाख्याने शिवतत्त्ववर्णनो नाम नवमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय ग्रंथ—रुद्रसंहिता—याच्या प्रथम खंडातील सृष्ट्युपाख्यानात “शिवतत्त्ववर्णन” नामक नववा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 10
एतत्सर्वं महाराज कृपां कृत्वाऽवयोः प्रभो । कथनीयं तथान्यच्च विज्ञाय स्वानुगौ शिव
हे महाराज, हे प्रभो! आम्हा दोघांवर कृपा करून हे सर्व सांगावे; आणि हे शिव, आम्ही तुमचे अनुगामी भक्त आहोत असे जाणून जे आणखी कथनीय आहे तेही सांगावे।
Verse 11
ब्रह्मोवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नो भगवान्हरः । उवाच वचनं प्रीत्या सुप्रसन्नः कृपानिधिः
ब्रह्मा म्हणाले—हे वचन ऐकून भगवान हर अत्यंत प्रसन्न झाले. करुणेचा निधी, परम प्रसन्न, त्यांनी प्रेमाने आनंदपूर्वक प्रत्युत्तर दिले।
Verse 12
श्रीशिव उवाच । भक्त्या च भवतोर्नूनं प्रीतोहं सुरसत्तमौ । पश्यतं मां महादेवं भयं सर्वं विमुंचताम्
श्रीशिव म्हणाले—हे देवश्रेष्ठांनो! तुमच्या भक्तीने मी निश्चयच प्रसन्न आहे. मला महादेव म्हणून पाहा आणि सर्व भयाचा त्याग करा।
Verse 13
मम लिंगं सदा पूज्य ध्येयं चैतादृशं मम । इदानीं दृश्यते यद्वत्तथा कार्यं प्रयत्नतः
माझे लिंग सदैव पूज्य आहे आणि याच माझ्या स्वरूपात ध्यान करण्याजोगे आहे. आत्ता जसे दिसत आहे तसेच प्रयत्नपूर्वक घडवावे।
Verse 14
पूजितो लिंगरूपेण प्रसन्नो विविधं फलम् । दास्यामि सर्वलोकेभ्यो मनोभीष्टान्यनेकशः
लिंगरूपाने माझी पूजा केली असता मी प्रसन्न होऊन विविध फळे देतो; सर्व लोकांतील जीवांना त्यांच्या मनोइच्छित अनेक वर मी वारंवार प्रदान करतो।
Verse 15
यदा दुःखं भवेत्तत्र युवयोस्सुरसत्तमौ । पूजिते मम लिंगे च तदा स्याद्दुःखनाशनम्
हे देवश्रेष्ठांनो! जेव्हा तुमच्यादोघांना दुःख येईल, तेव्हा माझ्या लिंगाची पूजा झाली की तीच पूजा दुःखाचा नाश करणारी ठरेल।
Verse 16
युवां प्रसूतौ प्रकृतेर्मदीयाया महाबलौ । गात्राभ्यां सव्यसव्याभ्यां मम सर्वेश्वरस्य हि
तुम्ही दोघे महाबलवान माझ्याच प्रकृतीतून उत्पन्न झाला आहात; मी सर्वेश्वर—माझ्या देहाच्या डाव्या व उजव्या अंगांतून तुम्ही प्रकट झाला आहात।
Verse 17
अयं मे दक्षिणात्पार्श्वाद्ब्रह्मा लोकपितामहः । वामपार्श्वाच्च विष्णुस्त्वं समुत्पन्नः परात्मनः
माझ्या उजव्या पार्श्वातून लोकपितामह ब्रह्मा उत्पन्न झाला आहे; आणि माझ्या डाव्या पार्श्वातून तू विष्णू उत्पन्न झाला आहेस, हे परात्मन्।
Verse 18
प्रीतोहं युवयोस्सम्यग्वरं दद्यां यथेप्सितम् । मयि भक्तिर्दृढा भूयाद्युवयोरभ्यनुज्ञया
मी तुमच्यादोघांवर खरोखर प्रसन्न आहे; तुम्हाला जसा हवा तसा वर मी देईन. तुमच्या संमतीने माझ्यावरील तुमची भक्ती सदैव दृढ होवो।
Verse 19
पार्थिवीं चैव मन्मूर्तिं विधाय कुरुतं युवाम् । सेवां च विविधां प्राज्ञौ कृत्वा सुखमवाप्स्यथ
माझ्या स्वरूपाची मातीची प्रतिमा घडवा; आणि तुम्ही दोघेही प्राज्ञजन तिची विविध प्रकारे सेवा-पूजा करा. असे केल्याने तुम्हाला सुख व कल्याण प्राप्त होईल.
Verse 20
ब्रह्मन्सृष्टिं कुरु त्वं हि मदाज्ञापरिपालकः । वत्स वत्स हरे त्वं च पालयैवं चराचरम्
हे ब्रह्मन्! तू माझ्या आज्ञेचा पालनकर्ता आहेस; म्हणून सृष्टीकर्म कर. आणि हे वत्सा, हे हरे! तूही याच प्रकारे चराचर समस्त जगताचे पालन-रक्षण कर.
Verse 21
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा नौ प्रभुरताभ्यां पूजाविधिमदाच्छुभाम् । येनैव पूजितश्शंभुः फलं यच्छत्यनेकशः
ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून प्रभूंनी आम्हा दोघांना शुभ अशी पूजाविधी दिली; ज्याने पूजिला असता शंभू अनेक प्रकारे अनेक फळे प्रदान करतात.
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभोर्मया च सहितो हरिः । प्रत्युवाच महेशानं प्रणिपत्य कृतांजलिः
ब्रह्मा म्हणाले—शंभूचे वचन ऐकून, माझ्यासह हरीने महेशानास प्रणाम केला आणि हात जोडून उत्तर दिले.
Verse 23
विष्णुरुवाच । यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च नौ । भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि चाव्यभिचारिणी
विष्णू म्हणाले—जर तुझ्या अंतःकरणात खरी प्रीती उत्पन्न झाली असेल आणि आम्हांस वर द्यावयाचा असेल, तर तुझ्याविषयी आमची भक्ती नित्य राहो—अव्यभिचारिणी, कधीही तुझ्यापासून न ढळणारी।
Verse 24
त्वमप्यवतरस्वाद्य लीलया निर्गुणोपि हि । सहायं कुरु नौ तात त्वं परः परमेश्वरः
हे आद्य प्रभो! तू आज आपल्या दिव्य लीलेंने अवतार घे, जरी तू निर्गुण असलास तरी. हे तात, आम्हांला सहाय्य कर; तूच परात्पर परमेश्वर आहेस.
Verse 25
आवयोर्देवदेवेश विवादमपि शोभनम् । इहागतो भवान्यस्माद्विवादशमनाय नौ
हे देवदेवेश! आमचा हा वादही शोभनच आहे. आपण येथे आला आहात, म्हणून आमचा हा विवाद शांत करून निवाडा करण्यासाठीच आला आहात.
Verse 26
ब्रह्मोवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह हरो हरिम् । प्रणिपत्य स्थितं मूर्ध्ना कृतांजलिपुटः स्वयम्
ब्रह्मा म्हणाले: त्याचे वचन ऐकून हर (शिव) यांनी पुन्हा हरि (विष्णु) यांना संबोधिले. ते स्वतः मस्तक नमवून प्रणाम करून, हात जोडून आदराने उभे राहून बोलले.
Verse 27
श्रीमहेश उवाच । प्रलयस्थितिसर्गाणां कर्ताहं सगुणोऽगुणः । परब्रह्म निर्विकारी सच्चिदानंदलक्षणः
श्री महेश म्हणाले: प्रलय, स्थिति आणि सृष्टी यांचा कर्ता मीच आहे—सगुणही आणि निर्गुणही. मी परब्रह्म, निर्विकार; माझे स्वरूप सत्-चित्-आनंद आहे.
Verse 28
त्रिया भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुहराख्यया । सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलोहं सदा हरे
हे हरे! सर्ग, रक्षा आणि लय या गुणांमुळे मला ब्रह्मा, विष्णु आणि हर अशा तीन नावांनी भिन्न म्हणतात; पण खरे तर मी सदा निष्कल, अविभाज्य आहे.
Verse 29
स्तुतोऽहं यत्त्वया विष्णो ब्रह्मणा मेऽवतारणे । प्रार्थनां तां करिष्यामि सत्यां यद्भक्तवत्सलः
हे विष्णो! माझ्या अवतरणकाळी तू आणि ब्रह्मदेव यांनी माझी स्तुती केली आहे; म्हणून मी ती प्रार्थना नक्कीच सत्य करीन, कारण मी सदैव भक्तवत्सल आहे।
Verse 30
मद्रूपं परमं ब्रह्मन्नीदृशं भवदंगतः । प्रकटीभविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः
हे ब्रह्मन्! माझ्याच स्वरूपाचे हे परम ब्रह्म तुझ्याच अंगातून अशा प्रकारे प्रकट होईल आणि लोकात ‘रुद्र’ या नावाने प्रसिद्ध होईल।
Verse 31
मदंशात्तस्य सामर्थ्यं न्यूनं नैव भविष्यति । योहं सोहं न भेदोस्ति पूजाविधिविधानतः
तो माझा अंश असल्यामुळे त्याची सामर्थ्य कधीही कमी होणार नाही. ‘तो मीच आणि मी तोच’—पूजाविधी व विधानाच्या बाबतीत आमच्यात कोणताही भेद नाही।
Verse 32
यथा च ज्योतिषस्संगाज्जलादेः स्पर्शता न वै । तथा ममागुणस्यापि संयोगाद्बन्धनं न हि
जसे प्रकाशाच्या संयोगाने जल इत्यादी त्याला खरेच ‘स्पर्श’ करू शकत नाहीत, तसेच मी गुणातीत असल्यामुळे केवळ संयोगाने मला बंधन होत नाही।
Verse 33
शिवरूपं ममैतञ्च रुद्रोऽपि शिववत्तदा । न तत्र परभेदो वै कर्तव्यश्च महामुने
माझे हे रूप निःसंशय शिवच आहे; आणि त्या वेळी रुद्रही शिवासारखाच आहे. म्हणून, हे महामुने, तेथे कोणताही श्रेष्ठ-कनिष्ठ भेद कधीही करू नये.
Verse 34
वस्तुतो ह्येकरूपं हि द्विधा भिन्नं जगत्युत । अतो न भेदा विज्ञेयः शिवे रुद्रे कदाचन
वास्तवतः तो तो एकाच स्वरूपाचा आहे; पण जगात जणू दोन रूपांनी भिन्न दिसतो. म्हणून शिव आणि रुद्र यांत कधीही भेद मानू नये।
Verse 35
सुवर्णस्य तथैकस्य वस्तुत्वं नैव गच्छति । अलंकृतिकृते देव नामभेदो न वस्तुतः
जसे एकच सुवर्ण अलंकार झाले तरी वस्तुतः बदलत नाही, तसेच हे देव, नामभेद हा केवळ रूप-अलंकारामुळे आहे; तत्त्वतः नाही।
Verse 36
तथैकस्या मृदो भेदो नानापात्रे न वस्तुतः । कारणस्यैव कार्ये च सन्निधानं निदर्शनम्
तसेच एकाच मातीचा अनेक पात्रांत भेद वस्तुतः नसतो. हेच उदाहरण आहे की कारणच कार्यातही सन्निहित असते—उत्पत्तीचा स्रोत परिणामात वास करतो।
Verse 37
ज्ञातव्यं बुधवर्यैश्च निर्मलज्ञानिभिः सुरौ । एवं ज्ञात्वा भवभ्यां तु न दृश्यं भेदकार णम्
हे देवांनो! हे तत्त्व श्रेष्ठ बुद्धिमान व निर्मळ-ज्ञान्यांनी जाणावे. असे जाणल्यावर तुमच्या दोघांत भेद निर्माण करणारे कोणतेही कारण उरत नाही.
Verse 38
वस्तुवत्सर्वदृश्यं च शिवरूपम्मतम्मम । अहं भवानजश्चैव रुद्रो योऽयं भविष्यति
माझ्या मते वस्तुरूपाने जे काही दिसते ते सर्व शिवस्वरूपच आहे. मी, तू आणि अज (ब्रह्मा) हेही शिवच; आणि जो पुढे रुद्र होईल तोही शिवच आहे.
Verse 39
एकरूपा न भेदस्तु भेदे वै बंधनं भवेत् । तथापि च मदीयं हि शिवरूपं सनातनम्
मी एकरस, अविभाज्य स्वरूप आहे—माझ्यात भेद नाही. जिथे भेद मानला जातो तिथे बंधन उत्पन्न होते. तरीही माझे स्वतःचे शिवरूप सनातन आहे.
Verse 40
मूलीभूतं सदोक्तं च सत्यज्ञानमनंतकम् । एवं ज्ञात्वा सदा ध्येयं मनसा चैव तत्त्वतः
त्याला सर्वांचा मूलकारण, सदैव सत्यरूप, सत्य-चैतन्यस्वरूप व अनंत असे जाणून—असे समजून मनाने तत्त्वतः सदैव त्याचे ध्यान करावे।
Verse 41
श्रूयतां चैव भो ब्रह्मन्यद्गोप्यं कथ्यते मया । भवंतौ प्रकृतेर्यातौ नायं वै प्रकृतेः पुनः
हे ब्रह्मन्, ऐका—मी एक गुप्त गोष्ट सांगतो. तुम्ही दोघे प्रकृतीपासून उत्पन्न झाला आहात; पण हा (परमेश्वर) प्रकृतीपासून पुन्हा जन्म घेत नाही।
Verse 42
मदाज्ञा जायते तत्र ब्रह्मणो भ्रुकुटेरहम् । गुणेष्वपि यथा प्रोक्तस्तामसः प्रकृतो हरः
तेथे माझ्या आज्ञेने मी ब्रह्माच्या भ्रुकुटीतून प्रकट होतो. आणि गुणांमध्येही, जसे सांगितले आहे, मी—हर—प्रकृतीनुसार तामस रूप धारण करतो.
Verse 43
वैकारिकश्च विज्ञेयो योऽहंकार उदाहृतः । नामतो वस्तुतो नैव तामसः परिचक्ष्यते
ज्या अहंकाराला ‘वैकारिक’ असे म्हटले आहे, तो तसाच जाणावा; तो ना नावाने, ना वस्तुतः ‘तामस’ म्हणून वर्णिला जात नाही।
Verse 44
एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मन्करणीयमिदं त्वया । सृष्टिकर्ता भव ब्रह्मन्सृष्टेश्च पालको हरिः
म्हणून, हे ब्रह्मन्! हे कार्य तुलाच करावयाचे—तू जगाचा सृष्टिकर्ता हो; आणि सृष्टीचा पालक व धारक हरि (विष्णु) असो.
Verse 45
मदीयश्च तथांऽशो यो लयकर्ता भविष्यति । इयं या प्रकृतिर्देवी ह्युमाख्या परमेश्वरी
आणि माझाच एक अंश लयकर्ता होईल; ही जी देवी प्रकृती आहे, तीच ‘उमा’ नावाची परमेश्वरी आहे.
Verse 46
तस्यास्तु शक्तिर्वा देवी ब्रह्माणं सा भजिष्यति । अन्या शक्तिः पुनस्तत्र प्रकृतेः संभविष्यति
त्या देवीची शक्ती ब्रह्म्याशी संयुक्त होईल; आणि तेथेच प्रकृतीतून पुन्हा एक दुसरी शक्ती उत्पन्न होईल.
Verse 47
समाश्रयिष्यति विष्णुं लक्ष्मीरूपेण सा तदा । पुनश्च काली नाम्ना सा मदंशं प्राप्स्यति ध्रुवम्
तेव्हा ती लक्ष्मी-रूपाने विष्णूचा आश्रय घेईल; आणि पुन्हा ‘काली’ या नावाने ती निश्चयच माझा अंश प्राप्त करील.
Verse 48
ज्योती रूपेण सा तत्र कार्यार्थे संभविष्यति । एवं देव्यास्तथा प्रोक्ताश्शक्तयः परमाश्शुभाः
तेथे दिव्य कार्यसिद्धीसाठी ती ज्योती-रूपाने प्रकट होईल; अशा रीतीने देवीच्या परम शुभ शक्ती सांगितल्या आहेत.
Verse 49
सृष्टिस्थितिलयानां हि कार्यं तासां क्रमाद्ध्रुवम् । एतस्याः प्रकृत्तेरंशा मत्प्रियायास्सुरौत्तम
सृष्टी, स्थिती आणि लय—हेच त्यांचे कार्य, जे क्रमाने निश्चित घडते. हे देवोत्तम, माझी प्रिया देवी या प्रकृतीचा एक अंश आहे.
Verse 50
त्वं च लक्ष्मीमुपाश्रित्य कार्यं कर्तुमिहार्हसि । ब्रह्मंस्त्वं च गिरां देवीं प्रकृत्यंशामवाप्य च
आणि तू, हे ब्रह्मन्, लक्ष्मीचा आश्रय घेऊन येथे कार्य करण्यास योग्य आहेस. तसेच वाणीदेवी (सरस्वती) व प्रकृतीचा अंश प्राप्त करून आपले नियत कार्य यथाविधी कर.
Verse 51
सृष्टिकार्यं हृदा कर्तुम्मन्निदेशादिहार्हसि । अहं कालीं समाश्रित्य मत्प्रियांशां परात्पराम्
माझ्या या आज्ञेनुसार दृढ अंतःकरणाने सृष्टीकार्य करण्यास तू योग्य आहेस. मी परात्परा, माझ्या प्रिय अंशरूप कालीचा आश्रय घेऊन या कर्मास सामर्थ्य देईन.
Verse 52
रुद्ररूपेण प्रलयं करिष्ये कार्यमुत्तमम् । चतुर्वर्णमयं लोकं तत्सर्वैराश्रमै ध्रुवम्
रुद्ररूप धारण करून मी प्रलय करीन—हे परम दिव्य कार्य आहे. आणि चार वर्ण व सर्व आश्रमांसह लोकव्यवस्थेला मी ध्रुव विधान म्हणून स्थापन करीन.
Verse 53
तदन्यैर्विविधैः कार्यैः कृत्वा सुखमवाप्स्यथः । ज्ञानविज्ञानसंयुक्तो लोकानां हितकारकः
नंतर इतरही विविध कर्तव्ये करून तू सुख प्राप्त करशील—ज्ञान व विज्ञानाने संयुक्त होऊन, लोकांचे हित करणारा होशील.
Verse 54
मुक्तिदोऽत्र भवानद्य भव लोके मदाज्ञया । मद्दर्शने फलं यद्वत्तदेव तव दर्शने
माझ्या आज्ञेने तू आता या लोकी मुक्तिदाता म्हणून राहा. माझ्या दर्शनाने जे फळ मिळते, तेच फळ तुझ्या दर्शनानेही प्राप्त होईल.
Verse 55
इति दत्तो वरस्तेद्य सत्यं सत्यं न संशयः । ममैव हृदये विष्णुर्विष्णोश्च हृदये ह्यहम्
अशा प्रकारे आज तुला हा वर दिला आहे—सत्य, सत्य, यात संशय नाही. विष्णु माझ्याच हृदयात वास करतात आणि मीही विष्णूच्या हृदयात वास करतो.
Verse 56
उभयोरंतरं यो वै न जानाति मनो मम । वामांगजो मम हरिर्दक्षिणांगोद्भवो विधिः
जो माझ्या मनाप्रमाणे त्या दोघांतील अंतर खरेपणाने जाणत नाही, त्याने हे जाणावे—हरि (विष्णु) माझ्या वाम अंगापासून उत्पन्न झाला आणि विधी (ब्रह्मा) माझ्या दक्षिण अंगापासून प्रकट झाला.
Verse 57
महाप्रलयकृद्रुद्रो विश्वात्मा हृदयोद्भवः । त्रिधा भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुभवाख्यया
मी रुद्र आहे—महाप्रलय करणारा, विश्वात्मा, हृदयातून उद्भवलेला. मीच विष्णुही आहे; आणि ब्रह्मा, विष्णु व भव (शिव) या नामांनी मी त्रिविध रूपाने प्रकट होतो.
Verse 58
सर्गरक्षालयकरस्त्रिगुणैरज आदिभिः । गुणभिन्नश्शिवस्साक्षात्प्रकृते पुरुषात्परः
त्रिगुणांच्या तसेच ब्रह्मा (अज) इत्यादी देवांच्या माध्यमातून सृष्टी, पालन व संहार हे कार्य साक्षात् शिवच करतात. परंतु शिव गुणांपासून भिन्न असून प्रकृती व पुरुष यांहूनही परे परम आहेत.
Verse 59
परं ब्रह्माद्वयो नित्योऽनन्तः पूर्णो निरंजनः । अंतस्तमो वहिस्सत्त्वस्त्रिजगत्पालको हरिः
तो परम ब्रह्म आहे—अद्वय, नित्य, अनंत, पूर्ण व निरंजन। अंतःकरणी तो तमापलीकडे आहे, बाह्यतः सत्त्वस्वरूपाने प्रकटतो; हरि म्हणून तो त्रिजगताचे पालन-रक्षण करतो।
Verse 60
अंतस्सत्त्वस्तमोबाह्यस्त्रिजगल्लयकृद्धरः
तो अंतःकरणी सत्त्वमय आहे आणि बाह्यतः तमापलीकडे; तोच धारक त्रिजगताचे पालन करणारा व लय करणारा आहे।
Verse 61
अंतर्बहीरजाश्चैव त्रिजगत्सृष्टिकृद्विधिः । एवं गुणास्त्रिदेवेषु गुणभिन्नः शिवः स्मृतः
अंतर्बाह्य रजोगुणयुक्त विधी (ब्रह्मा) त्रिजगताची सृष्टी करणारा आहे। अशा रीतीने त्रिदेव गुणयुक्त मानले जातात; परंतु शिव गुणांहून भिन्न (निर्गुण) स्मरले जातात।
Verse 62
विष्णो सृष्टिकरं प्रीत्या पालयैनं पितामहम् । संपूज्यस्त्रिषु लोकेषु भविष्यसि मदाज्ञया
हे विष्णो, सृष्टीकर्ता या पितामह (ब्रह्मा) याचे प्रेमाने पालन-रक्षण कर. माझ्या आज्ञेने तू तिन्ही लोकांत पूज्य होशील।
Verse 63
तव सेव्यो विधेश्चापि रुद्र एव भविष्यति । शिवपूर्णावतारो हि त्रिजगल्लयकारकः
ज्याची तू उपासना करतोस आणि ज्याची विधाता ब्रह्माही पूजा करतो, तोच निश्चय रुद्र होईल. तो शिवाचा पूर्णावतार असून त्रिजगाचा लय करणारा आहे.
Verse 64
पाद्मे भविष्यति सुतः कल्पे तव पितामहः । तदा द्रक्ष्यसि मां चैव सोऽपि द्रक्ष्यति पद्मजः
पद्मकल्पात तुझा पुत्रच तुझा पितामह होईल. तेव्हा तू मला दर्शन करशील, आणि तो पद्मज (ब्रह्मा)ही मला दर्शन करील.
Verse 65
एवमुक्त्वा महेशानः कृपां कृत्वातुलां हरः । पुनः प्रोवाच सुप्रीत्या विष्णुं सर्वेश्वरः प्रभुः
असे बोलून महेशान हरांनी अतुल करुणा प्रदान केली। मग सर्वेश्वर प्रभूंनी अत्यंत प्रीतीने विष्णूस पुन्हा संबोधिले।
Frequently Asked Questions
Śiva (Maheśvara) manifests (prādurbabhūva) in a theophanic form after hearing/receiving devotional praise, prompting Viṣṇu and Brahmā to hymn him and seek instruction.
It encodes Vedic authority as emanational revelation from Śiva himself—knowledge is not merely composed but issued as a vital, intrinsic outflow of the supreme reality.
Pañcavaktra, trinayana, jaṭā, bhasma, ornaments, and multiple arms are foregrounded to present Śiva’s form as a doctrinal map—omniscience, transcendence, and compassionate sovereignty made visually legible.