नारदप्रश्नवर्णन (Nāradapraśna-varṇana) — “Account of Nārada’s Inquiry”

Verse 1

सूत उवाच । अंतर्हिते हरौ विप्रा नारदो मुनिसत्तमः । विचचार महीं पश्यञ्छिवलिंगानि भक्तितः

सूत म्हणाले—हे विप्रहो, हरि अंतर्धान पावल्यावर मुनिश्रेष्ठ नारद पृथ्वीवर विचरत राहिले आणि भक्तिभावाने शिवलिंगांचे दर्शन घेत राहिले।

Verse 2

पृथिव्या अटनं कृत्वा शिवरूपाण्यनेकशः । ददर्श प्रीतितो विप्रा भुक्तिमुक्तिप्रदानि सः

पृथ्वीवर भ्रमण करून, हे विप्रहो, त्यांनी आनंदाने शिवाची अनेक रूपे पाहिली—जी भुक्ती व मुक्ती दोन्ही देणारी आहेत।

Verse 3

अथ तं विचरंतं कौ नारदं दिव्यदर्शनम् । ज्ञात्वा शंभुगणौ तौ तु सुचित्तमुपजग्मतुः

तेव्हा दिव्यदर्शनाने तेजस्वी असे विचरण करणारे नारद ओळखून शंभूचे ते दोन गण शांत व श्रद्धायुक्त मनाने त्यांच्या जवळ आले।

Verse 4

शिरसा सुप्रणम्याशु गणावूचतुरादरात् । गृहीत्वा चरणौ तस्य शापोद्धारेच्छया च तौ

ते दोन्ही गण तत्क्षणी मस्तक झुकवून प्रणाम करून आदराने बोलले; आणि शापोद्धार व्हावा या इच्छेने त्यांनी त्यांच्या चरणांना धरले।

Verse 5

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने नारदप्रश्नवर्णनोनाम पञ्चमोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या प्रथम खंडातील सृष्ट्युपाख्यानात ‘नारदप्रश्नवर्णन’ नावाचा पाचवा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 6

आवां हरगणौ विप्र तवागस्कारिणौ मुने । स्वयम्बरे राजपुत्र्या मायामोहितचेतसा

हे विप्र, हे मुने! आम्ही दोघे हर (शिव) यांचे गण आहोत आणि तुमचे कार्य साधण्यासाठी आलो आहोत। राजकन्येच्या स्वयंवरात तिचे चित्त मायेमुळे मोहित झाले आहे।

Verse 7

त्वया दत्तश्च नौ शापः परेशप्रेरितेन ह । ज्ञात्वा कुसमयं तत्र मौनमेव हि जीवनम्

तुम्ही दिलेला शापही खरेतर परमेश (शिव) यांच्या प्रेरणेनेच झाला. तेथील काळ प्रतिकूल आहे हे जाणून, त्या स्थितीत मौनच जीवनाचा उपाय आहे।

Verse 8

स्वकर्मणः फलं प्राप्तं कस्यापि न हि दूषणम् । सुप्रसन्नो भव विभो कुर्वनुग्रहमद्य नौ

जे मिळाले ते आपल्या कर्माचेच फळ आहे; कोणाचाही दोष नाही. हे सर्वसमर्थ प्रभो, अत्यंत प्रसन्न व्हा आणि आज आम्हांवर अनुग्रह कर।

Verse 9

सूत उवाच । वच आकर्ण्य गणयोरिति भक्त्युक्तमादरात् । प्रत्युवाच मुनिः प्रीत्या पश्चात्तापमवाप्य सः

सूत म्हणाले—शिवगणांच्या दोघा सेवकांनी भक्तीने व आदराने उच्चारलेले वचन ऐकून मुनि अंतःकरणी प्रसन्न झाले व प्रत्युत्तर देऊ लागले; आणि पश्चात्तापाने स्पर्शून ते पुन्हा बोलले।

Verse 10

नारद उवाच । शृणुतं मे महादेव गणा मान्यतमौ सताम् । वचनं सुखदं मोहनिर्मुक्तं च यथार्थकम्

नारद म्हणाले—हे महादेव, माझे वचन ऐका; हे गणांनो, तुम्ही सत्पुरुषांत अत्यंत मान्य आहात। हे वचन सुखद, मोहविरहित आणि यथार्थ आहे।

Verse 11

पुरा मम मतिर्भ्रष्टासीच्छिवेच्छावशात् युवम् । सर्वथा मोहमापन्नश्शप्तवान्वां कुशेमुषिः

पूर्वी शिवेच्छेच्या वशाने माझी बुद्धी भ्रमित झाली. सर्वथा मोहात पडून मी—कुशेमुषी—तुम्हा दोघांना शाप दिला होता.

Verse 12

यदुक्तं तत्तथा भावि तथापि शृणुतां गणौ । शापोद्धारमहं वच्मि क्षमथा मघमद्य मे

जे बोलले आहे ते तसेच घडेल; तरीही, हे गणांनो, ऐका. मी शापोद्धाराचा उपाय सांगतो; म्हणून आज माझा अपराध क्षमा करा.

Verse 13

वीर्यान्मुनिवरस्याप्त्वा राक्षसेशत्वमादिशम् । स्यातां विभवसंयुक्तौ बलिनो सुप्रतापिनौ

त्या श्रेष्ठ मुनीचे वीर्य प्राप्त करून त्याने त्यांना राक्षसांचे अधिपत्य दिले; त्यामुळे ते दोघेही वैभवयुक्त, बलवान आणि अत्यंत प्रतापी झाले.

Verse 14

सर्वब्रह्मांडराजानौ शिवभक्तौ जितेन्द्रियौ । शिवापरतनोर्मृत्युं प्राप्य स्वं पदमाप्स्यथः

तुम्ही दोघे सर्व ब्रह्मांडांचे अधिराज व्हाल—शिवभक्त व इंद्रियजयी. आणि मृत्यू आल्यावर, शिवावरच अवलंबून राहून, आपले परम पद प्राप्त कराल.

Verse 15

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यं नारदस्य महात्मनः । उभौ हरगणौ प्रीतौ स्वं पदं जग्मतुर्मुदा

सूत म्हणाले—महात्मा मुनी नारदांचे वचन ऐकून, हर (शिव) चे ते दोघे गण प्रसन्न होऊन आनंदाने आपल्या धामास गेले.

Verse 16

नारदोऽपि परं प्रीतो ध्यायञ्छिवमनन्यधीः । विचचार महीं पश्यञ्छिवतीर्थान्यभीक्ष्णशः

नारदही परम प्रीतिने भरून, अनन्य चित्ताने शिवाचे ध्यान करीत, पृथ्वीवर विचरत राहिले आणि वारंवार शिवतीर्थांचे पावन दर्शन घेत राहिले।

Verse 17

काशीं प्राप्याथ स मुनिः सर्वोपरि विराजिताम् । शिवप्रियां शंभुसुखप्रदां शम्भुस्वरूपिणीम्

त्यानंतर तो मुनि काशीला पोहोचला—जी सर्वांवर विराजमान; शिवाची प्रिया, शंभुसुख देणारी आणि स्वयं शंभूच्या स्वरूपासारखी।

Verse 18

दृष्ट्वा काशीं कृताऽर्थोभूत्काशीनाथं ददर्श ह । आनर्च परम प्रीत्या परमानन्दसंयुतः

काशी पाहून तो कृतार्थ झाला. मग त्याने काशीनाथाचे दर्शन घेतले आणि परम प्रीतीने, परमानंदाने युक्त होऊन, त्यांची आराधना केली।

Verse 19

स मुदः सेव्यतां काशीं कृतार्थो मुनिसत्तमः । नमन्संवर्णयन्भक्त्या संस्मरन्प्रेमविह्वलः

हे मुनिश्रेष्ठ! आनंदाने काशीत निवास करून तिची सेवा कर; तू कृतार्थ आहेस. भक्तीने नमस्कार करीत, (शिवाचे) स्तवन करीत आणि प्रेमाने विह्वळ होऊन त्यांचे स्मरण करीत राहा.

Verse 20

ब्रह्मलोकं जगामाथ शिवस्मरणसन्मतिः । शिवतत्त्वं विशेषेण ज्ञातुमिच्छुस्स नारदः

तेव्हा शिवस्मरणात दृढ निश्चय असलेले नारद ब्रह्मलोकास गेले; शिवतत्त्व विशेषतः सूक्ष्म रीतीने जाणण्याची इच्छा त्यांना झाली।

Verse 21

नत्वा तत्र विधिं भक्त्या स्तुत्वा च विविधैस्तवैः । पप्रच्छ शिवत्तत्वं शिवसंभक्तमानसः

तेथे त्याने भक्तिभावाने विधाता ब्रह्म्याला नमस्कार केला व विविध स्तोत्रांनी स्तुती केली; मग शिवभक्तीने परिपूर्ण मन असलेल्या नारदाने शिवतत्त्व विचारले।

Verse 22

नारद उवाच । ब्रह्मन्ब्रह्मस्वरूपज्ञ पितामह जगत्प्रभो । त्वत्प्रसादान्मया सर्वं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्

नारद म्हणाले— हे ब्रह्मन्, ब्रह्मस्वरूपज्ञ, हे पितामह जगत्प्रभो! तुमच्या कृपेने मी विष्णूचे उत्तम माहात्म्य सर्वथा जाणले आहे।

Verse 23

भक्तिमार्गं ज्ञानमार्गं तपोमार्गं सुदुस्तरम् । दानमार्गञ्च तीर्थानां मार्गं च श्रुतवानहम्

मी भक्तिमार्ग, ज्ञानमार्ग, अत्यंत दुस्तर असा तपोमार्ग, दानमार्ग तसेच तीर्थयात्रेचा मार्गही ऐकला आहे।

Verse 24

न ज्ञातं शिवतत्त्वं च पूजाविधिमतः क्रमात् । चरित्रं विविधं तस्य निवेदय मम प्रभो

मला शिवतत्त्वही कळलेले नाही, तसेच विधिनुसार पूजेचा क्रमही ज्ञात नाही. हे प्रभो, त्यांचे विविध पवित्र चरित्र मला सांगावे.

Verse 25

निर्गुणोऽपि शिवस्तात सगुणश्शंकरः कथम् । शिवतत्त्वं न जानामि मोहितश्शिवमायया

हे प्रिय, शिव निर्गुण असतानाही शंकर सगुण कसा? शिवाच्या मायेमुळे मी मोहित झालो आहे; म्हणून शिवतत्त्व मला कळत नाही.

Verse 26

सृष्टेः पूर्वं कथं शंभुस्स्वरूपेण प्रतिष्ठितः । सृष्टिमध्ये स हि कथं क्रीडन्संवर्तते प्रभुः

सृष्टीपूर्वी शंभू आपल्या स्वरूपात कसा प्रतिष्ठित होता? आणि सृष्टीमध्ये तो परम प्रभू कसा लीला करीत करीत संवर्त (प्रलय)ही घडवितो?

Verse 27

तदन्ते च कथं देवस्स तिष्ठति महेश्वरः । कथं प्रसन्नतां याति शंकरो लोकशंकरः

आणि त्याच्या शेवटी तो देव महेश्वर कसा स्थित राहतो? तसेच लोकांचे कल्याण करणारा शंकर कसा प्रसन्न होतो?

Verse 28

संतुष्टश्च स्वभक्तेभ्यः परेभ्यश्च महेश्वरः । किं फलं यच्छति विधे तत्सर्वं कथयस्व मे

महेश्वर आपल्या भक्तांवर आणि इतरांवरही संतुष्ट झाल्यावर, हे विधाता (ब्रह्मा), तो कोणते फळ देतो—ते सर्व मला सांगा.

Verse 29

सद्यः प्रसन्नो भगवान्भवतीत्यनुसंश्रुतम् । भक्तप्रयासं स महान्न पश्यति दयापरः

असे ऐकिवात आहे की भगवंत शिव खऱ्या भक्तीने तत्क्षणी प्रसन्न होतात. तो दयामय महान प्रभू भक्ताचा कष्टप्रयास न पाहता केवळ भक्तीच पाहतो.

Verse 30

ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च त्रयो देवाश्शिवांशजाः । महेशस्तत्र पूर्णांशस्स्वयमेव शिवः परः

ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश—हे तिन्ही देव शिवाच्या अंशातून उत्पन्न झाले. परंतु त्यांमध्ये महेश पूर्णांश आहे; तोच स्वयं परम शिव आहे.

Verse 31

तस्याविर्भावमाख्याहि चरितानि विशेषतः । उमाविर्भावमाख्याहि तद्विवाहं तथा विभो

हे विभो, कृपा करून त्यांचा (शिवांचा) आविर्भाव व पवित्र चरित्रे विशेषतः सांगावे. तसेच उमादेवीचा आविर्भाव आणि त्यांचा दिव्य विवाहही वर्णन करावा.

Verse 32

तद्गार्हस्थ्यं विशेषेण तथा लीलाः परा अपि । एतत्सर्वं तथान्यच्च कथनीयं त्वयानघ

त्यांचे गृहस्थाश्रमाचे जीवन विशेषतः आणि त्यांच्या परम दिव्य लीलाही सांगाव्यात. हे निष्पाप, हे सर्व आणि यासंबंधी जे काही अन्य आहे तेही तुम्ही कथन करावे.

Verse 33

तदुत्पत्तिं विवाहं च शिवायास्तु विशेषतः । प्रब्रूहि मे प्रजानाथ गुहजन्म तथैव च

हे प्रजानाथ, तिचा (देवीचा) उत्पत्तीप्रसंग आणि शिवाशी तिचा विवाह विशेषतः मला सांगा; तसेच गुह (कार्त्तिकेय) याचा जन्मवृत्तांतही कथन करा.

Verse 34

बहुभ्यश्च श्रुतं पूर्वं न तृप्तोऽस्मि जगत्प्रभो । अतस्त्वां शरणं प्राप्तः कृपां कुरु ममोपरि

हे जगत्प्रभो, पूर्वी अनेकांकडून बरेच ऐकले, तरीही मी तृप्त झालो नाही. म्हणून मी तुझ्या शरण आलो आहे—माझ्यावर कृपा कर।

Verse 35

इति श्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्यांगजस्य हि । उवाच वचनं तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः

आपल्या मानसपुत्र नारदाचे वचन ऐकून, लोकपितामह ब्रह्मदेवांनी तेथे प्रत्युत्तर दिले।