शब्दब्रह्मतनुवर्णनम् — Description of the Form of Śabda-Brahman
या अध्यायात शब्द/नाद हा ब्रह्म-शिवाचा प्रकाशक स्वरूप आहे, असे तांत्रिक-तत्त्वज्ञानात्मक वर्णन येते. ब्रह्मा सांगतात—दीनांवर करुणा करणारा व अहंकाराचा नाश करणारा शंभू, देवांच्या दर्शन-याचनेच्या प्रसंगी प्रतिसाद देतो. तेव्हा स्पष्ट व दीर्घ (प्लुत) असा ‘ॐ’ नाद प्रकट होतो. विष्णू ध्यानपूर्वक त्या महान ध्वनीचा उगम शोधतात आणि लिंगाच्या संदर्भात ओंकाराचे अकार, उकार, मकार व अंतिम नाद असे वर्णरूप पाहतात. सूर्यचक्र, अग्नितेज, चंद्रशीतल प्रभा व स्फटिकशुद्धी अशा तेजस्वी उपमांनी वर्ण-दिशा व तत्त्वस्तरांचे संकेत दिले आहेत. शेवटी तुरीयातीत, निर्मळ, निष्कल, निःक्षोभ परतत्त्व—अद्वैत, शून्यवत्, बाह्य-आंतर भेदापलीकडे, तरीही दोहोंचा आधार—असे निरूपण होते.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एवं तयोर्मुनिश्रेष्ठ दर्शनं कांक्षमाणयोः । विगर्वयोश्च सुरयोः सदा नौ स्थितयोर्मुने
ब्रह्मा म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ, त्या दोघा देवांची दर्शनाची आकांक्षा असताना, आणि ते गर्वाने फुगलेले असताना, हे मुने, आम्ही तेथे सदैव स्थित होतो।
Verse 2
दयालुरभवच्छंभुर्दीनानां प्रतिपालकः । गर्विणां गर्वहर्ता च सवेषां प्रभुरव्ययः
शंभू दयाळू होते—दीनांचे प्रतिपालक; गर्विष्ठांचा गर्व हरिणारे; आणि सर्वांचे अविनाशी प्रभू।
Verse 3
तदा समभवत्तत्र नादो वै शब्दलक्षणः । ओमोमिति सुरश्रेष्ठात्सुव्यक्तः प्लुतलक्षणः
तेव्हा तेथे शब्दस्वरूप नाद प्रकट झाला। देवश्रेष्ठाकडून ‘ॐ, ॐ’ हा अक्षरध्वनी स्पष्टपणे, दीर्घ प्रतिध्वनीसह उमटला।
Verse 4
किमिदं त्विति संचिंत्य मया तिष्ठन्महास्वनः । विष्णुस्सर्वसुराराध्यो निर्वैरस्तुष्टचेतसा
“हे नेमके काय आहे?” असा विचार करून मी तेथेच थांबलो; तो महान नाद अखंड घुमत राहिला. सर्व देवांनी आराध्य विष्णू वैररहित, प्रसन्न व शांत चित्ताने स्थित होते।
Verse 5
लिंगस्य दक्षिणे भागे तथापश्यत्सनातनम् । आद्यं वर्णमकाराख्यमुकारं चोत्तरं ततः
मग त्याने लिंगाच्या दक्षिण भागी सनातन तत्त्व पाहिले—प्रथम ‘अ’ नावाचा आद्य वर्ण, आणि त्याच्या वर पुढे ‘उ’ वर्ण।
Verse 6
मकारं मध्यतश्चैव नादमंतेऽस्य चोमिति । सूर्यमंडलवद्दृष्ट्वा वर्णमाद्यं तु दक्षिणे
‘म’ हा वर्ण मध्यभागी आहे असे ध्यान करावे, आणि शेवटी त्याचा सूक्ष्म नाद—असे ‘ॐ’ रूप. सूर्य-मंडलासारखे तेजस्वी पाहून, आद्य वर्ण उजव्या (दक्षिण) भागी विन्यासावा।
Verse 7
उत्तरे पावकप्रख्यमुकारमृषि सत्तम । शीतांशुमण्डलप्रख्यं मकारं तस्य मध्यतः
हे ऋषिश्रेष्ठ! उत्तर भागी अग्नीसारखा तेजस्वी ‘उ’ वर्ण आहे; आणि त्याच्या मध्यभागी शीतांशु (चंद्र) मंडलासारखा दीप्त ‘म’ वर्ण आहे।
Verse 8
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने शब्दब्रह्मतनुवर्णनो नामाष्टमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या प्रथम खंडातील सृष्ट्युपाख्यानात ‘शब्दब्रह्मतनुवर्णन’ नावाचा आठवा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 9
निर्द्वंद्वं केवलं शून्यं बाह्याभ्यंतरवर्जितम् । स बाह्यभ्यंतरे चैव बाह्याभ्यंतरसंस्थितम्
तो द्वंद्वातीत, एकमेव, अवर्णनीय ‘शून्य’सदृश, बाह्य-आभ्यंतर भेदरहित आहे; तरीही तोच प्रभू बाहेरही आणि आतही स्थित, दोन्हीत प्रतिष्ठित आहे।
Verse 10
आदिमध्यांतरहितमानंदस्यापिकारणम् । सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्मपरायणम्
तो आदि, मध्य व अंत यांपासून रहित आहे; आनंदाचाही कारण तोच आहे। तो सत्यस्वरूप—आनंद, अमृत, परम ब्रह्म आहे; त्या परात्पर तत्त्वात (शिवात)च परम आश्रय आहे।
Verse 11
कुत एवात्र संभूतः परीक्षावोऽग्निसंभवम् । अधोगमिष्याम्यनलस्तंभस्यानुपमस्य च
येथे ही अग्निजन्य परीक्षा कुठून उत्पन्न झाली? त्या अनुपम अग्निस्तंभाची परीक्षा करण्यासाठी मी अधोमुख जाईन।
Verse 12
वेदशब्दोभयावेशं विश्वात्मानं व्यचिंतयत् । तदाऽभवदृषिस्तत्र ऋषेस्सारतमं स्मृतम्
त्याने वेदध्वनीने दोन्ही बाजूंनी व्यापलेल्या विश्वात्म्याचे चिंतन केले. तेव्हा तिथेच एक ऋषी प्रकट झाले, जे ऋषींमध्ये सारतम म्हणून स्मरणात आहेत।
Verse 13
तेनैव ऋषिणा विष्णुर्ज्ञातवान्परमेश्वरम् । महादेवं परं ब्रह्म शब्दब्रह्मतनुं परम्
त्याच ऋषीच्या माध्यमातून विष्णूंनी परमेश्वराला ओळखले—महादेवाला, जो परब्रह्म आहे आणि ज्याचे स्वरूपच परम शब्दब्रह्म आहे।
Verse 14
चिंतया रहितो रुद्रो वाचो यन्मनसा सह । अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः
रुद्र सर्व चिंतनरचनेपासून परे आहेत; मनासह वाणीही त्यांना न गाठता परत फिरते. तरीही ते त्या एक अविनाशी अक्षराने—‘ॐ’—दर्शविले जातात.
Verse 15
एकाक्षरेण तद्वाक्यमृतं परमकारणम् । सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्म परात्परम्
एकाक्षराने उच्चारलेले ते वचन अमृतस्वरूप व परम कारण आहे। तेच सत्य, आनंद व अमरत्व—परात्पर परम ब्रह्म।
Verse 16
एकाक्षरादकाराख्याद्भगवान्बीजकोण्डजः । एकाक्षरादुकाराख्याद्धरिः परमकारणम्
‘अ’ या एकाक्षरापासून बीज-अंडज भगवान् पितामह ब्रह्मा प्रकट झाले. ‘उ’ या एकाक्षरापासून हरि (विष्णु) प्रकट झाले—पालनाचे परम कारण.
Verse 17
एकाक्षरान्मकाराख्याद्भगवान्नीललोहितः । सर्गकर्ता त्वकाराख्यो ह्युकाराख्यस्तु मोहकः
‘म’ या एकाक्षरापासून भगवान् नीललोहित प्रकट होतात. ‘त’ अक्षरापासून सर्गकर्ता प्रकटतो, आणि ‘हु’ अक्षर मोहक—जो मायेने जीवांना आच्छादित करतो.
Verse 18
मकाराख्यस्तु यो नित्यमनुग्रहकरोऽभवत् । मकाराख्यो विभुर्बीजी ह्यकारो बीज उच्यते
जो ‘म’ नावाने प्रसिद्ध तत्त्व आहे, ते नित्य अनुग्रह करणारे ठरले. ‘म’ नामाने निर्देशित सर्वव्यापी प्रभू बीजरूप आहे, आणि ‘अ’ अक्षरालाही बीज म्हणतात.
Verse 19
उकाराख्यो हरिर्योनिः प्रधानपुरुषेश्वरः । बीजी च बीजं तद्योनिर्नादाख्यश्च महेश्वरः
‘उ’ नावाने प्रसिद्ध हरि ही योनी (उत्पत्तीचे स्थान) असून प्रधान व पुरुष यांचे अधीश्वर आहेत। तेच बीजधारी आणि बीजही; आणि तीच योनी ‘नाद’ नामक महेश्वर आहे।
Verse 20
बीजी विभज्य चात्मानं स्वेच्छया तु व्यवस्थितः । अस्य लिंगादभूद्बीजमकारो बीजिनः प्रभोः
बीजस्वरूप प्रभूंनी स्वेच्छेने स्वतःला विभक्त करून प्रकट रूपात स्थिती घेतली. त्या बीजिनः परमेश्वराच्या लिंगातून ‘अ’ अक्षररूप बीज उत्पन्न झाले.
Verse 21
उकारयोनौ निःक्षिप्तमवर्द्धत समंततः । सौवर्णमभवच्चांडमावेद्य तदलक्षणम्
‘उ’ अक्षराच्या योनीत टाकलेले ते सर्व बाजूंनी वाढू लागले. तेव्हा सुवर्णमय ब्रह्मांड प्रकट झाले आणि त्या आदितत्त्वाची लक्षणे प्रकट झाली.
Verse 22
अनेकाब्दं तथा चाप्सु दिव्यमंडं व्यवस्थितम् । ततो वर्षसहस्रांते द्विधाकृतमजोद्भवम्
अनेक वर्षे ते दिव्य मंडल जलामध्ये स्थित राहिले. नंतर हजार वर्षे पूर्ण होताच ते अज-उद्भव तत्त्व द्विधा होऊन प्रकट झाले.
Verse 23
अंडमप्सु स्थितं साक्षाद्व्याघातेनेश्वरेण तु । तथास्य सुशुभं हैमं कपालं चोर्द्ध्वसंस्थितम्
ब्रह्मांड जलात साक्षात् स्थित होते; मग स्वयं ईश्वराच्या प्रचंड आघाताने ते विदीर्ण झाले. तेव्हा त्याचे अतिशय शोभिवंत सुवर्णमय वरचे कपाल वर उठून स्थिर राहिले.
Verse 24
जज्ञे सा द्यौस्तदपरं पृथिवी पंचलक्षणा । तस्मादंडाद्भवो जज्ञे ककाराख्यश्चतुर्मुखः
त्यातून प्रथम द्यौ (स्वर्ग) उत्पन्न झाला आणि नंतर पंचलक्षणा पृथ्वी प्रकट झाली. त्या अंडातूनच भव (भगवान) यांनी सृष्टीकार्याकरिता ‘क’ अक्षराने प्रसिद्ध चतुर्मुख ब्रह्म्याला उत्पन्न केले.
Verse 25
स स्रष्टा सर्वलोकानां स एव त्रिविधः प्रभुः । एवमोमोमिति प्रोक्तमित्याहुर्यजुषां वराः
तोच सर्व लोकांचा स्रष्टा; तोच त्रिविध प्रकट होणारा प्रभू आहे. ‘ॐ, ॐ’ असेच उच्चारले जाते—असे यजुर्वेदाचे श्रेष्ठ ऋषी सांगतात.
Verse 26
यजुषां वचनं श्रुत्वा ऋचः समानि सादरम् । एवमेव हरे ब्रह्मन्नित्याहुश्चावयोस्तदा
यजुर्वेदाचे वचन ऐकून ऋग्वेदातील ऋचा आणि सामवेदातील साम आदराने म्हणाले—“होय, तसेच आहे, हे हरि! हे ब्रह्मन्! तुमच्या दोघांविषयी आम्ही नेहमी असेच म्हणतो.”
Verse 27
ततो विज्ञाय देवेशं यथावच्छक्तिसंभवैः । मंत्रं महेश्वरं देवं तुष्टाव सुमहोदयम्
मग शक्तीच्या यथोचित प्रकट्याने उत्पन्न झालेल्या देवेशाला यथार्थ ओळखून त्याने मंत्रस्वरूप, परम मंगलमय देव महेश्वराची स्तुती केली.
Verse 28
एतस्मिन्नंतरेऽन्यच्च रूपमद्भुतसुन्दरम् । ददर्श च मया सार्द्धं भगवान्विश्वपालकः
याच दरम्यान भगवान्—विश्वपालक—माझ्यासह आणखी एक अद्भुत व अत्यंत सुंदर रूप पाहू लागले.
Verse 29
पंचवक्त्रं दशभुजं गौरकर्पूरवन्मुने । नानाकांति समायुक्तं नानाभूषणभूषितम्
हे मुने! त्यांनी शिवाचे पंचवक्त्र, दशभुज, कर्पूरासारखे गौरवर्ण, नानाविध कांतियुक्त व विविध दिव्य भूषणांनी अलंकृत असे रूप पाहिले।
Verse 30
महोदारं महावीर्यं महापुरुषलणम् । तं दृष्ट्वा परमं रूपं कृतार्थोऽभून्मया हरिः
तो अत्यंत उदार, महावीर्यवान आणि महापुरुषलक्षणांनी युक्त होता. ते परम, अनुपम रूप पाहून मी—हरि (विष्णु)—कृतार्थ झालो।
Verse 31
अथ प्रसन्नो भगवान्महेशः परमेश्वरः । दिव्यं शब्दमयं रूपमाख्याय प्रहसन्स्थितः
तेव्हा भगवान महेश, परमेश्वर, प्रसन्न झाले. त्यांनी आपले दिव्य शब्दमय स्वरूप सांगून मंद हास्य करीत स्थित राहिले।
Verse 32
अकारस्तस्य मूर्द्धा हि ललाटो दीर्घ उच्यते । इकारो दक्षिणं नेत्रमीकारो वामलोचनम्
‘अ’ अक्षर हेच त्यांचे मस्तक; विस्तीर्ण ललाट त्याचे दीर्घ रूप म्हणतात. ‘इ’ अक्षर त्यांचा उजवा नेत्र आणि ‘ई’ अक्षर त्यांचा डावा नेत्र आहे।
Verse 33
उकारो दक्षिणं श्रोत्रमूकारो वाम उच्यते । ऋकारो दक्षिणं तस्य कपोलं परमेष्ठिनः
‘उ’ हा परमेष्ठिनाचा उजवा कान म्हणतात, ‘ऊ’ डावा; आणि ‘ऋ’ हा त्या परमेश्वराचा उजवा कपोल मानला आहे.
Verse 34
वामं कपोलमूकारो लृ लॄ नासापुटे उभे । एकारश्चोष्ठ ऊर्द्ध्वश्च ह्यैकारस्त्वधरो विभोः
उकार हा वाम कपोल; लृ व लॄ ही दोन्ही नासापुटे. एकार हा वरचा ओठ आणि ऐकार हा सर्वव्यापी प्रभूचा खालचा ओठ आहे.
Verse 35
ओकारश्च तथौकारो दन्तपंक्तिद्वयं क्रमात् । अमस्तु तालुनी तस्य देवदेवस्य शूलिनः
क्रमाने ‘ओ’ व ‘औ’ या दोन दंतपंक्ती आहेत; आणि ‘अं’ हा देवदेव शूलधारी महादेवाचे दोन्ही तालू मानले आहेत.
Verse 36
कादिपंचाक्षराण्यस्य पञ्च हस्ताश्च दक्षिणे । चादिपंचाक्षराण्येवं पंच हस्तास्तु वामतः
‘क’ पासून सुरू होणारी पाच अक्षरे उजव्या बाजूच्या पाच हातांवर आहेत; तसेच ‘च’ पासून सुरू होणारी पाच अक्षरे डाव्या बाजूच्या पाच हातांवर आहेत.
Verse 37
टादिपंचाक्षरं पादास्तादिपंचाक्षरं तथा । पकार उदरं तस्य फकारः पार्श्व उच्यते
‘ट’ पासूनची पाच अक्षरे पायांमध्ये; तसेच ‘त’ पासूनची पाच अक्षरेही. ‘प’ हा त्याचा उदर आणि ‘फ’ हा त्याचा पार्श्व असे म्हटले आहे.
Verse 38
बकारो वामपार्श्वस्तु भकारः स्कंध उच्यते । मकारो हृदयं शंभोर्महादेवस्य योगिनः
‘ब’ हे प्रभूच्या डाव्या पार्श्वाचे द्योतक, ‘भ’ स्कंध असे म्हटले आहे; आणि ‘म’ हा योगिराज महादेव शंभूचे हृदय आहे.
Verse 39
यकारादिसकारान्ता विभोर्वै सप्तधातवः । हकारो नाभिरूपो हि क्षकारो घ्राण उच्यते
‘य’ पासून ‘स’ पर्यंतची अक्षरे सर्वव्यापी विभूची सात धातू मानली आहेत. ‘ह’ नाभिरूप, आणि ‘क्ष’ घ्राण (नाक) असे म्हटले आहे.
Verse 40
एवं शब्दमयं रूपमगुणस्य गुणात्मनः । दृष्ट्वा तमुमया सार्द्धं कृतार्थोऽभून्मया हरिः
अशा रीतीने गुणातीत असूनही सर्व गुणांचा सार असलेल्या प्रभूचे शब्दमय रूप, उमा सहित पाहून मी हरि (विष्णु) कृतार्थ झालो.
Verse 41
एवं दृष्ट्वा महेशानं शब्दब्रह्मतनुं शिवम् । प्रणम्य च मया विष्णुः पुनश्चापश्यदूर्द्ध्वतः
अशा प्रकारे शब्दब्रह्मतनु शिव महेशानाचे दर्शन करून मी विष्णूने प्रणाम केला; आणि मग पुन्हा वरच्या दिशेने पाहिले.
Verse 42
ओंकारप्रभवं मंत्रं कलापंचकसंयुतम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं शुभाष्टत्रिंशदक्षरम्
ओंकारातून उत्पन्न हा मंत्र पंचकलांनी संयुक्त आहे; शुद्ध स्फटिकासारखा तेजस्वी असून अडतीस शुभ अक्षरांनी युक्त आहे.
Verse 43
मेधाकारमभूद्भूयस्सर्वधर्मार्थसाधकम् । गायत्रीप्रभवं मंत्रं सहितं वश्यकारकम्
पुन्हा मेधास्वरूप शक्ती प्रकट झाली; ती सर्व धर्म व अर्थसाधनांची साधक ठरली. गायत्रीपासून उत्पन्न तो मंत्र विधिपूर्वक जपला असता वश्यता देतो.
Verse 44
चतुर्विंशतिवर्णाढ्यं चतुष्कालमनुत्तमम् । अथ पंचसितं मंत्रं कलाष्टक समायुतम्
तो मंत्र चोवीस वर्णांनी युक्त, चार पवित्र काळांत उपयोगी व अनुपम आहे. त्यानंतर पाचशे वर्ण/अक्षरांचा मंत्र आहे, जो अष्टकलांनी संयुक्त आहे.
Verse 45
आभिचारिकमत्यर्थं प्रायस्त्रिंशच्छुभाक्षरम् । यजुर्वेदसमायुक्तं पञ्चविंशच्छुभाक्षरम्
आभिचारिक (प्रतिकार/उपशमन) कर्मासाठी मंत्र बहुधा तीस शुभ अक्षरांचा असतो. यजुर्वेदीय प्रयोगांनी संयुक्त झाल्यास तो पंचवीस शुभ अक्षरांचा होतो.
Verse 46
कलाष्टकसमा युक्तं सुश्वेतं शांतिकं तथा । त्रयोदशकलायुक्तं बालाद्यैस्सह लोहितम्
अष्टकलांनी युक्त तो अतिशय शुभ्र व शांतिकारक आहे. त्रयोदश कलांनी युक्त तो लोहितवर्णाचा असून बाला इत्यादी देवतांसह (प्रकट) होतो.
Verse 47
बभूवुरस्य चोत्पत्तिवृद्धिसंहारकारणम् । वर्णा एकाधिकाः षष्टिरस्य मंत्रवरस्य तु
हा परम मंत्र सृष्टी, स्थिती/वृद्धी आणि संहार यांचा कारणीभूत झाला. या श्रेष्ठ मंत्राचे अक्षर एकसष्ट आहेत.
Verse 48
पुनर्मृत्युंजयं मन्त्रं पञ्चाक्षरमतः परम् । चिंतामणिं तथा मंत्रं दक्षिणामूर्ति संज्ञकम्
पुन्हा मृत्युञ्जय मंत्र, त्यानंतर परम पञ्चाक्षरी मंत्र; तसेच ‘चिंतामणि’ मंत्र आणि ‘दक्षिणामूर्ति’ नावाचा मंत्र (आहे).
Verse 49
ततस्तत्त्वमसीत्युक्तं महावाक्यं हरस्य च । पञ्चमंत्रांस्तथा लब्ध्वा जजाप भगवान्हरिः
त्यानंतर ‘तत्त्वमसि’ हे महावाक्य सांगितले गेले, तसेच हराचे पाच मंत्रही प्राप्त झाले. ते मिळताच भगवान हरिने त्यांचा जप आरंभ केला.
Verse 50
अथ दृष्ट्वा कलावर्णमृग्यजुस्सामरूपिणम् । ईशानमीशमुकुटं पुरुषाख्यं पुरातनम्
मग त्याने ईशानाचे दर्शन घेतले—जो ऋक्, यजुः व साम वेदस्वरूप, सर्व कला व वर्णांनी युक्त, अधीश्वरांचा मुकुट, पुरातन सनातन पुरुष—आणि भक्तिभावाने त्यांचे ध्यान केले।
Verse 51
अघोरहृदयं हृद्यं सर्वगुह्यं सदाशिवम् । वामपादं महादेवं महाभोगीन्द्रभूषणम्
त्यांचा वाम चरण अघोराचे हृदय आहे—अत्यंत हृद्य, परम गुह्य, आणि स्वयं सदाशिव; तोच महादेव, महान नागराजाच्या भूषणाने विभूषित।
Verse 52
विश्वतः पादवन्तं तं विश्वतोक्षिकरं शिवम् । ब्रह्मणोऽधिपति सर्गस्थितिसंहारकारणम्
मी त्या शिवाचे ध्यान करतो—ज्यांचे पाय सर्वत्र आहेत आणि ज्यांचे नेत्र व हातही सर्वत्र आहेत; जे ब्रह्म्याचेही अधिपती असून सृष्टी, स्थिती व संहाराचे कारण आहेत।
Verse 53
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिस्साम्बं वरदमीश्वरम् । मया च सहितो विष्णुर्भगवांस्तुष्टचेतसा
प्रिय व निवडक वचनांनी मी वरद साम्ब शिव—ईश्वर—यांची स्तुती केली; आणि माझ्यासह भगवान विष्णूंनीही प्रसन्नचित्ताने त्यांची स्तुती केली।
Frequently Asked Questions
A revelatory nāda arises as the sound “oṃ,” prompting Viṣṇu to investigate; he perceives the phonemic constituents of Oṃ in relation to the liṅga, framed within Brahmā’s narration of Śiva’s responsive grace.
A-kāra, u-kāra, m-kāra, and the concluding nāda are treated as a graded manifestation of śabda-brahman—linking phoneme, luminous imagery, and ontological levels that culminate in the partless (niṣkala) reality beyond turīya.
Śiva is emphasized as dayālu (compassionate), as the guardian of the humble, and as the remover of pride; metaphysically, the chapter highlights nāda/Oṃ and a crystal-pure, turīyātīta, non-dual ground beyond inner/outer distinctions.