पुष्पार्पण-विनिर्णयः (Determination of Flower-Offerings to Śiva)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । व्यासशिष्य महाभाग कथय त्वं प्रमाणतः । कैः पुष्पैः पूजितश्शंभुः किं किं यच्छति वै फलम्

ऋषी म्हणाले—हे व्यासांचे महाभाग शिष्य, प्रमाणासहित सांग: कोणत्या कोणत्या पुष्पांनी शंभूची पूजा केली असता तो कोणकोणते फल निश्चयाने देतो?

Verse 2

सूत उवाच । शौनकाद्याश्च ऋषयः शृणुतादरतोऽखिलम् । कथयाम्यद्य सुप्रीत्या पुष्पार्पणविनिर्णयम्

सूत म्हणाले—हे शौनकादी ऋषींनो! तुम्ही सर्वांनी आदराने सर्व काही ऐका. आज मी अत्यंत प्रीतिने पुष्पार्पणाचा विधिनिर्णय सांगतो.

Verse 3

एष एव विधिः पृष्टो नारदेन महर्षिणा । प्रोवाच परमप्रीत्या पुष्पार्पणविनिर्णयम्

हीच विधी महर्षी नारदांनी विचारली होती. तेव्हा कथनकर्त्याने परम प्रीतिने भगवान् शिवास पुष्पार्पणाचा निश्चित निर्णय सांगितला.

Verse 4

ब्रह्मोवाच । कमलैर्बिल्वपत्रैश्च शतपत्रैस्तथा पुनः । शंखपुष्पैस्तथा देवं लक्ष्मीकामोऽर्चयेच्छिवम्

ब्रह्मा म्हणाले—लक्ष्मीची इच्छा असणाऱ्याने कमळे, बिल्वपत्रे, शतपत्र पुष्पे तसेच शंखपुष्पांनी देवाधिदेव शिवाची अर्चना करावी.

Verse 5

एतैश्च लक्षसंख्याकैः पूजितश्चेद्भवेच्छिवः । पापहानिस्तथा विप्र लक्ष्मीस्स्यान्नात्र संशयः

हे विप्र! या पदार्थांनी लक्षसंख्येने शिवाची पूजा केली तर पापांचा नाश होतो आणि लक्ष्मी निश्चयाने प्राप्त होते—यात संशय नाही.

Verse 6

विंशतिः कमलानां तु प्रस्थमेकमुदाहृतम् । बिल्वो दलसहस्रेण प्रस्थार्द्धं परिभाषितम्

कमळांची वीस फुले म्हणजे एक ‘प्रस्थ’ असे सांगितले आहे. आणि बिल्वाची हजार पाने म्हणजे अर्धा प्रस्थ असे परिभाषित केले आहे.

Verse 7

शतपत्रसहस्रेण प्रस्थार्द्धं परिभाषितम् । पलैः षोडशभिः प्रत्थः पलं टंकदशस्मृतः

हजार शतपत्रांनी अर्ध-प्रस्थाचे परिमाण सांगितले आहे. सोळा पलांनी एक प्रस्थ होतो आणि एक पल दहा टंक समजला जातो।

Verse 8

अनेनैव तु मानेन तुलामारोपयेद्यदा । सर्वान्कामानवाप्नोति निष्कामश्चेच्छिवो भवेत्

याच मापाने जेव्हा तुला-आरोपण (तुलादान) केले जाते, तेव्हा सर्व काम्य फल मिळतात; आणि निष्काम भावाने केल्यास शिवस्वरूप प्राप्त होते।

Verse 9

राज्यस्य कामुको यो वै पार्थिवानां च पूजया । तोषयेच्छंकरं देवं दशकोष्ट्या मुनीश्वराः

हे मुनीश्वरांनो! ज्याला राज्य-ऐश्वर्याची इच्छा आहे, त्याने पार्थिव-लिंगांची पूजा करून दहा कोटी पूजांनी देवाधिदेव शंकरास संतुष्ट करावे।

Verse 10

लिंगं शिवं तथा पुष्पमखण्डं तंदुलं तथा । चर्चितं चंदनेनैव जलधारां तथा पुनः

लिंगरूप शिवाची पूजा करावी—अखंड पुष्प व साबूत तांदूळ अर्पावेत; चंदनाने लेपन करावे; आणि पुन्हा पुन्हा जलधारेने अभिषेक करावा।

Verse 11

प्रतिरूपं तथा मंत्रं बिल्वीदलमनुत्तमम् । अथवा शतपत्रं च कमलं वा तथा पुनः

प्रतिरूप (पवित्र चिन्ह) व मंत्रासह उत्तम बिल्वपत्र अर्पावे; किंवा शतपत्र कमळ—होय, कमळही—पुन्हा पुन्हा पूजेत अर्पावे।

Verse 12

शंखपुष्पैस्तथा प्रोक्तं विशेषेण पुरातनैः । सर्वकामफलं दिव्यं परत्रेहापि सर्वथा

पुरातनांनी विशेष करून सांगितले आहे की शंखपुष्पांनी केलेली पूजा दिव्य फल देते, जे सर्व कामना पूर्ण करते—या लोकातही आणि परलोकातही निश्चयाने.

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथम खंडे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सृष्ट्युपाख्याने शिवपूजाविधानवर्णनो नाम चतुर्दशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या प्रथम खंडात, द्वितीय रुद्रसंहितेतील सृष्ट्युपाख्यानात ‘शिवपूजाविधानवर्णन’ नावाचा चौदावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 15

प्रधान्यकामुको यो वै तदर्द्धेनार्चयेत्पुमान् । कारागृहगतो यो वै लक्षेनैवार्चयेद्धनम्

जो पुरुष प्रधान्य व प्रतिष्ठेची इच्छा करतो, त्याने त्याच्या अर्धमात्रेने शिवाची अर्चना करावी. आणि जो कारागृहात पडला आहे, त्याने लक्षमात्रेने (धन/उपचारांनी) अर्चना करावी—मग बंधनमुक्ती व शुभसमृद्धी मिळते.

Verse 16

रोगग्रस्तो यदा स्याद्वै तदर्द्धेनार्चयेच्छिवम् । कन्याकामो भवेद्यो वै तदर्द्धेन शिवं पुनः

कोणी रोगग्रस्त झाला असता, त्याने त्या अर्धमात्रेने शिवाची अर्चना करावी. तसेच जो कन्या (योग्य वधू) इच्छितो, त्यानेही पुन्हा अर्धमात्रेने शिवपूजन करावे.

Verse 17

विद्याकामस्तथा यः स्यात्तदर्द्धेनार्चयेच्छिवम् । वाणीकामो भवेद्यो वै घृतेनैवार्चयेच्छिवम्

जो पवित्र विद्येची इच्छा करतो, त्याने ‘तदर्द्ध’ नावाच्या द्रव्याने शिवाची अर्चना करावी. आणि जो वाणीवैभव इच्छितो, त्याने घृतानेच शिवपूजा करावी।

Verse 18

उच्चाटनार्थं शत्रूणां तन्मितेनैव पूजनम् । मारणे वै तु लक्षेण मोहने तु तदर्धतः

शत्रूंच्या उच्चाटनासाठी त्याच नियत मापाने पूजन करावे. मारणकर्मासाठी लक्षसंख्येने, आणि मोहनकर्मासाठी त्याच्या अर्ध्या संख्येने (जप/पूजा) करावी।

Verse 19

सामंतानां जये चैव कोटिपूजा प्रशस्यते । राज्ञामयुतसंख्यं च वशीकरणकर्मणि

सामंतांवर विजय मिळवण्यासाठी कोटिपूजा प्रशंसनीय आहे. आणि राजांचे वशीकरणकर्म करण्यासाठी अयुत (दहा हजार) संख्येची पूजा उत्तम सांगितली आहे।

Verse 20

यशसे च तथा संख्या वाहनाद्यैः सहस्रिका । मुक्तिकामोर्चयेच्छंभुं पंचकोट्या सुभक्तितः

यशासाठी तसेच हजारो वाहने इत्यादींसह समृद्धीसाठीही ही संख्या सांगितली आहे. आणि जो मुक्तीची इच्छा करतो, त्याने उत्तम भक्तीने पंचकोटी (पाच कोटी) संख्येने शंभूची अर्चना करावी।

Verse 21

ज्ञानार्थी पूजयेत्कोट्या शंकरं लोक शंकरम् । शिवदर्शनकामो वै तदर्धेन प्रपूजयेत्

मोक्षदायी ज्ञानाची इच्छा असणाऱ्याने लोककल्याणकारी शंकराची कोटीमूल्य अर्पण करून पूजा करावी. आणि ज्याला शिवदर्शनाची आकांक्षा आहे, त्याने त्याच्या अर्ध्या अर्पणाने भक्तिभावाने आराधना करावी.

Verse 22

तथा मृत्युंजयो जाप्यः कामनाफलरूपतः । पंचलक्षा जपा यर्हि प्रत्यक्षं तु भवेच्छिवः

तसेच मृत्युञ्जय मंत्राचा जप करावा, तो इच्छित फल देणारा आहे; जेव्हा पाच लक्ष जप पूर्ण होतात, तेव्हा शिव प्रत्यक्ष प्रकट होतात।

Verse 23

लक्षेण भजते कश्चिद्द्वितीये जातिसंभवः । तृतीये कामनालाभश्चतुर्थे तं प्रपश्यति

कोणी एक लक्ष जप/पूजेद्वारे भगवान् शिवाचे भजन करतो; दुसऱ्या अवस्थेत उत्तम जन्म प्राप्त होतो; तिसऱ्यात इच्छित फलसिद्धी होते; आणि चौथ्यात तो महादेवांचे प्रत्यक्ष दर्शन घेतो।

Verse 24

पंचमं च यदा लक्षं फलं यच्छत्यसंशयम् । अनेनैव तु मंत्रेण दशलक्षे फलं भवेत्

आणि जेव्हा पाचवे ‘लक्ष’ पूर्ण होते, तेव्हा निःसंशय त्याचे फल मिळते. ह्याच मंत्राने दहा लक्ष पूर्ण झाल्यावर अधिक परिपूर्ण फलप्राप्ती होते।

Verse 25

मुक्तिकामो भवेद्यो वै दर्भैश्च पूजनं चरेत् । लक्षसंख्या तु सर्वत्र ज्ञातव्या ऋषिसत्तम

हे ऋषिश्रेष्ठ! जो मोक्षाची इच्छा करतो, त्याने दर्भांनी पूजन करावे; आणि अशा प्रत्येक विधीत ‘लक्ष’ ही संख्या प्रमाण मानावी.

Verse 26

आयुष्कामो भवेद्यो वै दूर्वाभिः पूजनश्चरेत् । पुत्रकामो भवेद्यो वै धत्तूरकुसुमैश्चरेत्

जो दीर्घायुष्य इच्छितो, त्याने दूर्वांनी पूजन करावे. आणि जो पुत्राची इच्छा करतो, त्याने धत्तूरकुसुमांनी पूजन करावे.

Verse 27

रक्तदण्डश्च धत्तूरः पूजने शुभदः स्मृतः । अगस्त्यकुसुमैश्चैव पूजकस्य महद्यशः

शिवपूजेत रक्तदंड व धत्तूर अर्पण करणे शुभफलदायक मानले जाते. तसेच अगस्त्यकुसुमांनी पूजन केल्यास पूजकास महान यश प्राप्त होते.

Verse 28

भुक्तिमुक्तिफलं तस्य तुलस्याः पूजयेद्यदि । अर्कपुष्पैः प्रतापश्च कुब्जकल्हारकैस्तथा

त्या पवित्र तुळशीची पूजा केली तर भुक्ती व मुक्ती—दोन्ही फळे मिळतात. तसेच अर्कपुष्पे व कुब्जकल्हारक पुष्पे अर्पण केल्यास प्रताप व दिव्य तेज प्राप्त होते.

Verse 29

जपाकुसुमपूजा तु शत्रूणां मृत्युदा स्मृता । रोगोच्चाटनकानीह करवीराणि वै क्रमात्

जपाकुसुमांनी शिवपूजा केल्यास शत्रूंचा नाश होतो असे स्मृत आहे. आणि येथे क्रमाने करवीर (कण्हेर) अर्पण केल्यास रोगांचे उच्चाटन होते असे सांगितले आहे.

Verse 30

बंधुकैर्भूषणावाप्तिर्जात्यावाहान्न संशयः । अतसीपुष्पकैर्देवं विष्णुवल्लभतामियात्

बंधूक पुष्पांनी भूषणांची प्राप्ती होते; जाती पुष्पांनी वाहन मिळते—यात संशय नाही. आणि अतसी पुष्पांनी देव (शिव) विष्णूस प्रिय होतात.

Verse 31

शमीपत्रैस्तथा मुक्तिः प्राप्यते पुरुषेण च । मल्लिकाकुसुमैर्दत्तैः स्त्रियं शुभतरां शिवः

शमीची पाने अर्पण केल्याने पुरुषास निश्चयच मोक्ष प्राप्त होतो. आणि मल्लिका (चमेली)ची फुले अर्पण केल्याने भगवान शिव स्त्रीला अधिक शुभ व कल्याणकारी अवस्था प्रदान करतात.

Verse 32

यूथिकाकुसुमैश्शस्यैर्गृहं नैव विमुच्यते । कर्णिकारैस्तथा वस्त्रसंपत्तिर्जायते नृणाम्

शुभ यूथिका (चमेली) फुले अर्पण/ठेविल्याने घरातून लक्ष्मी दूर जात नाही; तसेच कर्णिकार फुलांनी लोकांना वस्त्रसंपत्ती प्राप्त होते।

Verse 33

निर्गुण्डीकुसुमैर्लोके मनो निर्मलतां व्रजेत् । बिल्वपत्रैस्तथा लक्षैः सर्वान्कामानवाप्नुयात्

निर्गुण्डीची फुले अर्पण केल्याने मन निर्मळ होते; तसेच बिल्वपत्रे (लक्षावधीही) अर्पण केल्यास शिवकृपेने सर्व इच्छा पूर्ण होतात।

Verse 34

शृङ्गारहारपुष्पैस्तु वर्द्धते सुख सम्पदा । ऋतुजातानि पुष्पाणि मुक्तिदानि न संशयः

सुगंधी व शोभिवंत फुले-हार अर्पण केल्याने सुख-संपदा वाढते; आणि ऋतुनुसार उत्पन्न फुले पूजेत अर्पण केल्यास मुक्ती देतात—यात संशय नाही।

Verse 35

राजिकाकुसुमानीह शत्रूणां मृत्युदानि च । एषां लक्षं शिवे दद्याद्दद्याच्च विपुलं फलम्

येथे राजिका (मोहरी)ची फुले शत्रूंना मृत्युदायक म्हणतात. जो शिवाला यांची एक लक्ष अर्पण करतो, त्याला महादेव निश्चयच विपुल फल देतात.

Verse 36

विद्यते कुसुमं तन्न यन्नैव शिववल्लभम् । चंपकं केतकं हित्वा त्वन्यत्सर्वं समर्पयेत्

शिवाला अप्रिय असे कोणतेही फूल नाही. तरीही चंपक व केतक ही फुले वर्ज्य मानून इतर सर्व फुले अर्पण करावीत।

Verse 37

अतः परं च धान्यानां पूजने शंकरस्य च । प्रमाणं च फलं सर्वं प्रीत्या शृणु च सत्तम

आता शंकराच्या पूजेत धान्य अर्पण करण्याविषयी—त्याचे प्रमाण आणि त्यातून मिळणारे सर्व फल—हे सत्पुरुषश्रेष्ठा, भक्तीने ऐक।

Verse 38

तंदुलारोपणे नॄणां लक्ष्मी वृद्धिः प्रजायते । अखण्डितविधौ विप्र सम्यग्भक्त्या शिवोपरि

तांदूळ अर्पण केल्याने लोकांची लक्ष्मी वाढते. हे विप्र, विधी अखंड ठेवून शिवावर सम्यक् भक्तीने केल्यास त्याचे फळ निश्चयाने प्रकट होते.

Verse 39

षट्केनैव तु प्रस्थानां तदर्धेन तथा पुनः । पलद्वयं तथा लक्षमानेन समदाहृतम्

प्रस्थांचे परिमाण सहा (एककांनी)च मोजले जाते; तसेच त्याचे अर्धे परिमाणही पुन्हा सांगितले आहे. तसेच दोन पलांचे मान आणि लक्षमानही यथाक्रम कथिले आहे.

Verse 40

पूजां रुद्रप्रधानेन कृत्वा वस्त्रं सुसुन्दरम् । शिवोपरि न्यसेत्तत्र तंदुलार्पणमुत्तमम्

रुद्राला प्रधान मानून पूजा करून, अतिशय सुंदर वस्त्र शिवावर अर्पण/ठेवावे; आणि तेथेच उत्तम तांदूळ-अर्पण करावे.

Verse 41

उपरि श्रीफलं त्वेकं गंधपुष्पादिभिस्तथा । रोपयित्वा च धूपादि कृत्वा पूजाफलं भवेत्

वर एक श्रीफळ (नारळ) ठेवून, चंदन-गंध, पुष्प इत्यादी अर्पण करावे; नंतर धूपादी निवेदन केल्यास—पूजेचे पूर्ण फळ मिळते।

Verse 42

प्रजापत्यद्वयं रौप्यमासंख्या च दक्षिणा । देया तदुपदेष्ट्रे हि शक्त्या वा दक्षिणा मता

दोन प्राजापत्य प्रमाण आणि चांदीची असंख्य (उदार) दक्षिणा द्यावी. तो उपदेश देणाऱ्या गुरूलाच ती अर्पण करावी; किंवा आपल्या शक्तीनुसार दक्षिणा ठरवावी.

Verse 43

आदित्यसंख्यया तत्र ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । लक्षपूजा तथा जाता साङ्गश्च मन्त्रपूर्वकम्

त्यानंतर त्या पवित्र व्रतात आदित्यांच्या संख्येइतक्या ब्राह्मणांना भोजन घालावे. अशा रीतीने मंत्रपूर्वक, सर्व अंगांसह, ‘लक्ष-पूजा’ विधिपूर्वक पूर्ण होते.

Verse 44

शतमष्टोत्तरं तत्र मंत्रे विधिरुदाहृतः । तिलानां च पलं लक्षं महापातकनाशनम्

येथे मंत्रजपाची विधी एकशे आठ वेळा सांगितली आहे. तसेच तिळांचे दान—एक लक्ष पल—महापातकांचा नाश करणारे ठरते.

Verse 45

एकादशपलैरेव लक्षमानमुदाहृतम् । पूर्ववत्पूजनं तत्र कर्तव्यं हितकाम्यया

फक्त अकरा पलांनीच ‘लक्ष’ मान सांगितले आहे. तेथे हिताची इच्छा ठेवून, पूर्वीप्रमाणेच विधीनुसार पूजन करावे.

Verse 46

भोज्या वै ब्राह्मणास्तस्मादत्र कार्या नरेण हि । महापातकजं दुखं तत्क्षणान्नश्यति ध्रुवम्

म्हणून या प्रसंगी मनुष्याने निश्चयाने ब्राह्मणांना भोजन घालावे; महापातकांपासून उत्पन्न झालेले दुःख त्या क्षणीच निश्चित नष्ट होते।

Verse 47

यवपूजा तथा प्रोक्ता लक्षेण परमा शिवे । प्रस्थानामष्टकं चैव तथा प्रस्थार्द्धकं पुनः

अशी यव-पूजा सांगितली आहे—ती परम शिवाला अत्यंत प्रिय आहे; लक्षणानुसार विधी असा—आठ प्रस्थ आणि पुन्हा अर्धा प्रस्थ।

Verse 48

पलद्वययुतं तत्र मानमेतत्पुरातनम् । यवपूजा च मुनिभिः स्वर्गसौख्यविवर्द्धिनी

तेथे हा प्राचीन मान ‘दोन पल’ असा सांगितला आहे; आणि मुनिंनी केलेली यव-पूजा स्वर्गसुख वाढविणारी आहे।

Verse 49

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां कर्तव्यं च फलेप्सुभिः । गोधूमान्नैस्तथा पूजा प्रशस्ता शंकरस्य वै

फलाची इच्छा असलेल्या ब्राह्मणांनी प्राजापत्य व्रत नक्की करावे; तसेच गव्हाच्या अन्नाने केलेली शंकराची पूजा विशेष प्रशंसनीय आहे।

Verse 50

संततिर्वर्द्धते तस्य यदि लक्षावधिः कृता । द्रोणार्द्धेन भवेल्लक्षं विधानं विधिपूर्वकम्

जर लक्षपर्यंत संख्या पूर्ण केली, तर त्याची संतती वाढते; आणि अर्ध द्रोण या मानाने विधिपूर्वक केल्यास ते ‘लक्ष’ सिद्ध होते।

Verse 51

मुद्गानां पूजने देवः शिवो यच्छति वै सुखम् । प्रस्थानां सप्तकेनैव प्रस्थार्द्धेनाथवा पुनः

मुद्ग (मूग) पूजेत अर्पण केल्यास देव शिव निश्चयच आध्यात्मिक सुख देतात—सात प्रस्थ प्रमाणे असो वा पुन्हा अर्ध प्रस्थानेही असो।

Verse 52

पलद्वययुतेनैव लक्षमुक्तं पुरातनैः । ब्राह्मणाश्च तथा भोज्या रुद्रसंख्याप्रमाणतः

पुरातनांनी सांगितले आहे की ‘लक्ष’ हे दोन पल जोडूनच समजावे. तसेच रुद्रसंख्येच्या प्रमाणानुसार ब्राह्मणांना भोजन घालावे।

Verse 53

प्रियंगुपूजनादेव धर्माध्यक्षे परात्मनि । धर्मार्थकामा वर्द्धंते पूजा सर्वसुखावहा

धर्माध्यक्ष परात्मा (शिव) यांची प्रियंगु-पुष्पांनी पूजा केल्याने धर्म, अर्थ व काम वाढतात; अशी पूजा सर्वसुख देणारी ठरते।

Verse 54

प्रस्थैकेन च तस्योक्तं लक्षमेकं पुरातनैः । ब्रह्मभोजं तथा प्रोक्तमर्कसंख्याप्रमाणतः

प्राचीनांनी सांगितले आहे की याचे एक प्रस्थ दान केल्यास लक्ष दानांचे पुण्य मिळते. अर्कसंख्येच्या प्रमाणाने हे ब्रह्मभोजास सम असेही घोषित केले आहे.

Verse 55

राजिकापूजनं शंभोश्शत्रोर्मृत्युकरं स्मृतम् । सार्षपानां तथा लक्षं पलैर्विशतिसंख्यया

राजिका (मोहरी) यांनी शंभूचे पूजन शत्रूस मृत्युदायक असे स्मृत आहे. तसेच वीस पलांच्या मापाने एक लक्ष मोहरीचे दाणे अर्पण करावेत.

Verse 56

तेषां च पूजनादेव शत्रोर्मृत्युरुदाहृतः । आढकीनां दलैश्चैव शोभयित्वार्चयेच्छिवम्

त्या द्रव्यांच्या पूजनानेच शत्रूचा मृत्यू (नाश) होतो असे सांगितले आहे। आढकीच्या पानांनी शोभवून भगवान् शिवाचे अर्चन करावे।

Verse 57

वृता गौश्च प्रदातव्या बलीवर्दस्तथैव च । मरीचिसंभवा पूजा शत्रोर्नाशकरी स्मृता

विधिपूर्वक सजवलेली गाय दान द्यावी आणि तसेच बैलही। मरीचिसंभव (शुद्ध सात्त्विक) द्रव्यांनी केलेली पूजा शत्रुनाशक मानली आहे।

Verse 58

आढकीनां दलैश्चैव रंजयि त्वार्चयेच्छिवम् । नानासुखकरी ह्येषा पूजा सर्वफलप्रदा

आढकीच्या पानांनी शोभवून शिवाचे अर्चन करावे। ही पूजा नानाविध सुख देणारी आणि सर्व फळे प्रदान करणारी आहे।

Verse 59

धान्यमानमिति प्रोक्तं मया ते मुनिसत्तम । लक्षमानं तु पुष्पाणां शृणु प्रीत्या मुनीश्वर

हे मुनिश्रेष्ठा! ‘धान्य-मान’ हे माप मी तुला सांगितले. आता हे मुनीश्वर, प्रीतिपूर्वक पुष्पांचे ‘लक्ष-मान’ ऐक.

Verse 60

प्रस्थानां च तथा चैकं शंखपुष्पसमुद्भवम् । प्रोक्तं व्यासेन लक्षं हि सूक्ष्ममानप्रदर्शिना

सूक्ष्म माप दाखविणाऱ्या व्यासांनी सांगितले की ‘लक्ष’ हे एकच एकक आहे; ते ‘प्रस्थ’ मापावर आणि शंख-पुष्पजन्य गणनेवर आधारित आहे.

Verse 61

प्रस्थैरेकादशैर्जातिलक्षमानं प्रकीर्तितम् । यूथिकायास्तथा मानं राजिकायास्तदर्द्धकम्

जाती (चमेली)चे मान एक लक्ष असे सांगितले आहे, जे अकरा प्रस्थांनी मोजले जाते. यूथिकेचे मानही तसेच, आणि राजिकेचे मान त्याच्या अर्धे आहे.

Verse 62

प्रस्थैर्विंशतिकैश्चैव मल्लिकामान मुत्तमम् । तिलपुष्पैस्तथा मानं प्रस्थान्न्यूनं तथैव च

मल्लिका (चमेली)साठी उत्तम मान वीस प्रस्थ सांगितले आहे. तिळपुष्पासाठीही मान प्रस्थापेक्षा किंचित कमी असेच ठरविले आहे.

Verse 63

ततश्च द्विगुणं मानं करवीरभवे स्मृतम् । निर्गुंडीकुसुमे मानं तथैव कथितं बुधैः

त्यानंतर करवीर (कण्हेर) फुलांच्या अर्पणात मान द्विगुण सांगितले आहे. निर्गुंडीच्या कुसुमांसाठीही बुधांनी तेच मान कथन केले आहे.

Verse 64

कर्णिकारे तथा मानं शिरीषकुसुमे पुनः । बंधुजीवे तथा मानं प्रस्थानं दशकेन च

कर्णिकारासाठीही तसेच मान आहे आणि पुन्हा शिरीषकुसुमासाठीही. बंधुजीवासाठीही मान निश्चित—दहा प्रस्थांच्या प्रमाणाने.

Verse 65

इत्याद्यैर्विविधै मानं दृष्ट्वा कुर्याच्छिवार्चनम् । सर्वकामसमृध्यर्थं मुक्त्यर्थं कामनोज्झितः

अशा व इतर विविध प्रमाणांनी विधीचे मान जाणून यथाविधी शिवपूजन करावे। सर्व धर्म्य कामनांची सिद्धी व मोक्षासाठी, इच्छा-तृष्णा त्यागून शिवाची आराधना करावी।

Verse 66

अतः परं प्रवक्ष्यामि धारापूजाफलं महत् । यस्य श्रवणमात्रेण कल्याणं जायते नृणाम्

आता मी धारापूजेचे महान फळ सांगतो. ज्याचे केवळ श्रवण केल्यानेच मनुष्यांना कल्याण प्राप्त होते.

Verse 67

विधानपूर्वकं पूजां कृत्वा भक्त्या शिवस्य वै । पश्चाच्च जलधारा हि कर्तव्या भक्तितत्परैः

विधिपूर्वक भक्तिभावाने शिवाची पूजा करून, भक्तीत तत्पर भक्तांनी त्यानंतर निश्चयाने जलधारा (अखंड जलाभिषेक) करावी।

Verse 68

ज्वरप्रलापशांत्यर्थं जल धारा शुभावहा । शतरुद्रियमंत्रेण रुद्रस्यैकादशेन तु

ज्वर व प्रलाप शांत करण्यासाठी जलधारा शुभ व कल्याणकारी आहे; शतरुद्रीय मंत्राने आणि रुद्राच्या एकादश आवाहनाने ती करावी।

Verse 69

रुद्रजाप्येन वा तत्र सूक्तेन् पौरुषेण वा । षडंगेनाथ वा तत्र महामृत्युंजयेन च

तेथे रुद्र-मंत्रांच्या जपाने, किंवा पुरुषसूक्ताने; अथवा षडंग (अंगन्यासादि) विधीने, तसेच महामृत्युंजय मंत्रानेही (पूजन) करता येते।

Verse 70

गायत्र्या वा नमोंतैश्च नामभिः प्रणवादिभिः । मंत्रैवाथागमोक्तैश्च जलधारादिकं तथा

जलधारा इत्यादी कर्म गायत्रीने, ‘नमो’युक्त मंत्रांनी, प्रणव (ॐ) पासून आरंभ होणाऱ्या दिव्य नामांनी, किंवा आगमात सांगितलेल्या मंत्रांनीही करता येतात।

Verse 71

सुखसंतानवृद्ध्यर्थं धारापूजनमुत्तमम् । नानाद्रव्यैः शुभैर्दिव्यैः प्रीत्या सद्भस्मधारिणा

सुख व संततीवृद्धीसाठी धारापूजन उत्तम सांगितले आहे—सद्भस्मधारी भक्ताने प्रेमाने, अनेक शुभ व दिव्य द्रव्यांनी केलेले।

Verse 72

घृतधारा शिवे कार्या यावन्मंत्रसहस्रकम् । तदा वंशस्य विस्तारो जायते नात्र संशयः

हजार मंत्रांचा जप होईपर्यंत शिवाला घृतधारा अर्पावी. तेव्हा वंशाचा विस्तार होतो—यात संशय नाही.

Verse 73

एवं मदुक्तमंत्रेण कार्यं वै शिवपूजनम् । ब्रह्मभोज्यं तथा प्रोक्तं प्राजापत्यं मुनीश्वरैः

अशा रीतीने माझ्या सांगितलेल्या मंत्राने निश्चयच शिवपूजन करावे. ब्राह्मणभोजनही मुनीश्वरांनी ‘प्राजापत्य’ कर्म म्हणून सांगितले आहे.

Verse 74

केवलं दुग्धधारा च तदा कार्या विशेषतः । शर्करामिश्रिता तत्र यदा बुद्धिजडो भवेत्

त्या वेळी विशेषतः केवळ दुधाची धारा अर्पावी. आणि जेव्हा बुद्धी जड व मंद होईल, तेव्हा त्यात साखर मिसळून (अर्पण) करावे.

Verse 75

तस्या संजायते जीवसदृशी बुद्धिरुत्तमा । यावन्मंत्रायुतं न स्यात्तावद्धाराप्रपूजनम्

त्या भक्ताच्या ठायी जागृत जीवचैतन्यासारखी उत्तम बुद्धी उत्पन्न होते. जोपर्यंत मंत्राचे दहा हजार जप पूर्ण होत नाहीत, तोपर्यंत धारा-रूप अखंड अर्पणाने पूजन करीत राहावे.

Verse 76

यदा चोच्चाटनं देहे जायते कारणं विना । यत्र कुत्रापि वा प्रेम दुःखं च परिवर्द्धितम्

जेव्हा देहात कारणाविना अस्वस्थता-उद्वेग निर्माण होतो, आणि कुठेही कोणावर प्रेम व दुःख वाढू लागते—तेव्हा हे अदृश्य शक्तींचे अर्थपूर्ण लक्षण समजावे; शिवशरण जाऊन योग्य आराधनेने अंतःस्थैर्य पुन्हा मिळवावे.

Verse 77

स्वगृहे कलहो नित्यं यदा चैव प्रजायते । तद्धारायां कृतायां वै सर्वं दुःखं विलीयते

जेव्हा आपल्या घरात नित्य कलह उत्पन्न होतो, तेव्हा ती पवित्र धारा-विधी विधिपूर्वक केल्यास सर्व दुःख निश्चयाने विलीन होते।

Verse 78

शत्रूणां तापनार्थं वै तैलधारा शिवोपरि । कर्तव्या सुप्रयत्नेन कार्यसिद्धिर्धुवं भवेत्

शत्रूंच्या दमनासाठी शिवलिंगावर तेलाची अखंड धारा अत्यंत प्रयत्नाने करावी; त्यामुळे कार्यसिद्धी निश्चयाने होते।

Verse 79

मासि तेनैव तैलेन भोगवृद्धिः प्रजायते । सार्षपेनैव तैलेन शत्रुनाशोभवेद्ध्रुवम्

त्याच तेलाने एक महिना केल्यास भोग व समृद्धी वाढते; आणि मोहरीच्या तेलाने शत्रुनाश निश्चयाने होतो।

Verse 80

मधुना यक्षराजो वै गच्छेच्च शिवपूजनात । धारा चेक्षुरसस्यापि सर्वानन्दकरी शिवे

शिवपूजेत मधु अर्पण केल्यास यक्षराजपद निश्चयाने मिळते; आणि ऊसाच्या रसाची धारा देखील शिवाला सर्वानंद देणारी ठरते।

Verse 81

धारा गंगाजलस्यैव भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । एतास्सर्वाश्च याः प्रोक्ता मृत्यंजयसमुद्भवाः

गंगाजलाची एकच धारा देखील भोग व मोक्ष—दोन्हींचे फल देते. येथे सांगितलेल्या या सर्व गोष्टी मृत्युञ्जय शिवापासूनच उद्भवलेल्या आहेत।

Verse 82

तत्राऽयुतप्रमाणं हि कर्तव्यं तद्विधानतः । कर्तव्यं ब्राह्मणानां च भोज्यं वै रुद्रसंख्यया

तेथे विधिनुसार दहा हजार प्रमाणाचे अनुष्ठान निश्चयाने करावे; आणि रुद्रसंख्येनुसार ब्राह्मणांना सन्मानपूर्वक भोजन घालावे, ज्याने शिव प्रसन्न होतील।

Verse 83

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वर । एतद्वै सफलं लोके सर्वकामहितावहम्

हे मुनीश्वर! तुम्ही जे विचारले होते ते सर्व मी तुम्हाला सांगितले. हा उपदेश या लोकी फलदायी असून सर्व धर्म्य कामनांचे कल्याण करणारा आहे।

Verse 84

स्कंदोमासहितं शंभुं संपूज्य विधिना सह । यत्फलं लभते भक्त्या तद्वदामि यथाश्रुतम्

विधिपूर्वक उमा व स्कंदासहित शंभूची सम्यक पूजा केल्यावर, भक्तीने जो फल भक्ताला मिळतो—ते मी यथाश्रुत सांगतो।

Verse 85

अत्र भुक्त्वाखिलं सौख्यं पुत्रपौत्रादिभिः शुभम् । ततो याति महेशस्य लोकं सर्वसुखावहम्

येथेच पुत्र-पौत्रादिंसह सर्व शुभ सुखांचा उपभोग करून, नंतर तो सर्वानंददायक महेश (शिव) लोकास प्राप्त होतो।

Verse 86

सूर्यकोटिप्रतीकाशैर्विमानैः सर्वकामगैः । रुद्रकन्यासमाकीर्णैर्गेयवाद्यसमन्वितैः

कोट्यवधी सूर्यांसारखी तेजस्वी, सर्व कामना पूर्ण करणारी व इच्छेनुसार चालणारी विमाने होती; त्यांत रुद्रकन्या भरलेल्या होत्या आणि गान-वाद्यांचा नाद होता।

Verse 87

क्रीडते शिवभूतश्च यावदाभूतसंप्लवम् । ततो मोक्षमवाप्नोति विज्ञानं प्राप्य चाव्ययम्

शिवभूत होऊन तो शिवसहवासात, सर्व भूतांच्या प्रलयापर्यंत क्रीडा करतो; नंतर अव्यय विज्ञान प्राप्त करून मोक्ष पावतो।