मुनिप्रश्नवर्णनम् (Description of the Sages’ Questions)

Verse 1

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने मुनिप्रश्नवर्णनो नाम प्रथमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय विभाग ‘रुद्रसंहिता’च्या प्रथम खंड ‘सृष्ट्युपाख्यान’मध्ये ‘मुनींच्या प्रश्नांचे वर्णन’ नामक हा पहिला अध्याय आहे.

Verse 2

वन्दे शिवन्तम्प्रकृतेरनादिम्प्रशान्तमेकम्पुरुषोत्तमं हि । स्वमायया कृत्स्नमिदं हि सृष्ट्वा नभोवदन्तर्बहिरास्थितो यः

मी त्या कल्याणमय शिवाला वंदन करतो—जो प्रकृतीपूर्व अनादी, परम शांत, एकमेव पुरुषोत्तम आहेत; ज्यांनी स्वमायेने हे सर्व विश्व निर्माण केले आणि जे आकाशासारखे सर्वांच्या आत-बाहेर स्थित आहेत.

Verse 3

वन्देतरस्थं निजगूढरूपं शिवंस्वतस्स्रष्टुमिदम्विचष्टे । जगन्ति नित्यम्परितो भ्रमंति यत्सन्निधौ चुम्बकलोहवत्तम्

मी त्या शिवाला वंदन करतो—जो परात्पर स्थित आहेत, ज्यांचे निजस्वरूप गूढ आहे; जे स्वभावतःच हा प्रपंच प्रकट करतात. ज्यांच्या सन्निधानी सर्व जगत् नित्य परिभ्रमण करते—जसे चुंबकाजवळ लोखंड ओढले जाते.

Verse 4

व्यास उवाच । जगतः पितरं शम्भुञ्जगतो मातरं शिवाम् । तत्पुत्रश्च गणाधीशन्नत्वैतद्वर्णयामहे

व्यास म्हणाले—जगाचे पिता शंभू, जगाची माता शिवा, आणि त्यांचा पुत्र गणाधीश यांना नमस्कार करून, आता आम्ही हा पवित्र वृत्तांत वर्णन करू.

Verse 5

एकदा मुनयस्सर्वे नैमिषारण्य वासिनः । पप्रच्छुर्वरया भक्त्या सूतन्ते शौनकादयः

एकदा नैमिषारण्यात वसणारे शौनकादी सर्व मुनी उत्तम भक्तीने, हे सूत, तुम्हांस श्रद्धेने प्रश्न करू लागले।

Verse 6

ऋषय ऊचुः । विद्येश्वरसंहितायाः श्रुता सा सत्कथा शुभा । साध्यसाधनखंडा ख्या रम्याद्या भक्तवत्सला

ऋषी म्हणाले—आम्ही विद्येश्वरसंहितेची ती शुभ, पवित्र सत्कथा ऐकली आहे, जी ‘साध्य-साधन-खंड’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. ती आरंभापासूनच रम्य असून भक्तवत्सल आहे.

Verse 7

सूत सूत महाभाग चिरञ्जीव सुखी भव । यच्छ्रावयसि नस्तात शांकरीं परमां कथाम्

हे सूत, हे महाभाग! तू चिरंजीव व सुखी हो. हे तात, कारण तू आम्हाला शांकरी—परम पवित्र कथा—ऐकवत आहेस.

Verse 8

पिबन्तस्त्वन्मुखाम्भोजच्युतं ज्ञानामृतम्वयम् । अवितृप्ताः पुनः किंचित्प्रष्टुमिच्छामहेऽनघ

आम्ही तुमच्या मुखकमळातून झरणारे ज्ञानामृत पितो, तरीही तृप्त होत नाही. हे निष्पाप, आम्हाला अजून थोडेसे विचारायचे आहे.

Verse 9

व्यासप्रसादात्सर्वज्ञो प्राप्तोऽसि कृतकृत्यताम् । नाज्ञातम्विद्यते किंचिद्भूतं भब्यं भवच्च यत्

व्यासांच्या कृपेने आपण सर्वज्ञ झाला आहात आणि कृतकृत्य अवस्था प्राप्त केली आहे. भूत, भविष्य व वर्तमान—आपल्यासाठी काहीही अज्ञात नाही.

Verse 10

गुरोर्व्यासस्य सद्भक्त्या समासाद्य कृपां पराम् । सर्वं ज्ञातं विशेषेण सर्वं सार्थं कृतं जनुः

गुरु व्यासांवरील सद्भक्तीने त्यांची परम कृपा प्राप्त करून आपण विशेष रीतीने सर्व काही जाणले आहे, आणि हे मानवजन्म पूर्णतः सार्थ केले आहे.

Verse 11

इदानीं कथय प्राज्ञ शिवरूपमनुत्तमम् । दिव्यानि वै चरित्राणि शिवयोरप्यशेषतः

आता, हे प्राज्ञा, भगवान शिवांचे अनुत्तम स्वरूप सांग; आणि शिव व त्यांची शक्ती—या दोघांचीही दिव्य चरित्रे अवशेष न ठेवता वर्णन कर।

Verse 12

अगुणो गुणतां याति कथं लोके महेश्वरः । शिवतत्त्वं वयं सर्वे न जानीमो विचारतः

जो खरोखर गुणातीत आहेत, ते महेश्वर या लोकी गुणयुक्त कसे म्हणविले जातात? आम्ही सर्व विचार करूनही शिवतत्त्व यथार्थपणे जाणत नाही।

Verse 13

सृष्टेः पूर्वं कथं शंभुस्स्वरूपेणावतिष्ठते । सृष्टिमध्ये स हि कथं क्रीडन्संवर्त्तते प्रभुः

सृष्टीपूर्वी शंभू आपल्या स्वरूपात कसे स्थित असतात? आणि सृष्टीच्या मध्यात तोच प्रभू दिव्य क्रीडा करीत करीत संहार कसा करतो?

Verse 14

तदन्ते च कथन्देवस्स तिष्ठति महेश्वरः । कथम्प्रसन्नतां याति शंकरो लोकशंकरः

आणि त्याच्या शेवटी तो देव महेश्वर कसा स्थित राहतो? तसेच लोककल्याणकर्ता शंकर कसा प्रसन्न होतो?

Verse 15

स प्रसन्नो महेशानः किं प्रयच्छति सत्फलम् । स्वभक्तेभ्यः परेभ्यश्च तत्सर्वं कथयस्व नः

महेशान प्रसन्न झाल्यावर तो आपल्या भक्तांना आणि इतरांनाही कोणते सत्य व शुभ फळ देतो? ते सर्व आम्हाला सांगा।

Verse 16

सद्यः प्रसन्नो भगवान्भवतीत्यनुशश्रुम । भक्तप्रयासं स महान्न पश्यति दयापरः

आम्ही ऐकले आहे की भक्तिभावाने शरण गेल्यावर भगवान् भव (शिव) तत्क्षणी प्रसन्न होतात. दयाळू तो महात्मा भक्ताचा परिश्रम व कष्टही मोजत नाही.

Verse 17

ब्रह्माविष्णुर्महेशश्च त्रयो देवाश्शिवांगजाः । महेशस्तत्र पूर्णांशस्स्वयमेव शिवोऽपरः

ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश—हे तिन्ही देव शिवाच्या अंगातून उत्पन्न झाले आहेत. परंतु त्यांमध्ये महेश हा पूर्णांश आहे; तो साक्षात् शिवच आहे, वेगळा नाही.

Verse 18

तस्याविर्भावमाख्याहि चरितानि विशेषतः । उमाविर्भावमाख्याहि तद्विवाहं तथा प्रभो

हे प्रभो, त्यांच्या दिव्य अविर्भावाचे व पवित्र चरित्राचे विशेषतः सविस्तर वर्णन करा. तसेच उमादेवीचा अविर्भाव आणि त्यांच्या विवाहाची कथाही सांगा.

Verse 19

तद्गार्हस्थ्यं विशेषेण तथा लीलाः परा अपि । एतत्सर्वं तदन्यच्च कथनीयं त्वयाऽनघ

त्यांचे गृहस्थाश्रमातील आचरण विशेषतः आणि त्यांच्या परात्पर लीलाही वर्णन करा. हे निष्पाप, हे सर्व आणि यासंबंधी अन्य जे काही आहे ते तुम्ही सांगावे.

Verse 20

व्यास उवाच । इति पृष्टस्तदा तैस्तु सूतो हर्षसमन्वितः । स्मृत्वा शंभुपदांभोजम्प्रत्युवाच मुनीश्वरान्

व्यास म्हणाले: असे विचारले असता सूत आनंदाने परिपूर्ण झाले. शंभू (शिव) यांच्या चरणकमलांचे स्मरण करून त्यांनी त्या मुनीश्वरांना उत्तर दिले.

Verse 21

सूत उवाच । सम्यक्पृष्टं भवद्भिश्च धन्या यूयं मुनीश्वराः । सदाशिवकथायां वो यज्जाता नैष्ठिकी मतिः

सूत म्हणाला—तुम्ही योग्यच प्रश्न विचारला आहे. हे मुनीश्वरांनो, तुम्ही धन्य आहात; कारण सदाशिवकथेप्रती तुमच्यात नैष्ठिक व एकाग्र निश्चय उत्पन्न झाला आहे।

Verse 22

सदाशिवकथाप्रश्नः पुरुषांस्त्रीन्पुनाति हि । वक्तारं पृच्छकं श्रोतॄञ्जाह्नवीसलिलं यथा

सदाशिवकथेचा प्रश्न स्त्री-पुरुष सर्वांमध्ये तिघांना पवित्र करतो—वक्ता, प्रश्नकर्ता आणि श्रोते—जसे जाह्नवी (गंगा)चे जल पवित्र करते।

Verse 23

शंभोर्गुणानुवादात्को विरज्येत पुमान्द्विजाः । विना पशुघ्नं त्रिविधजनानन्दकरात्सदा

हे द्विजांनो! शंभूच्या गुणकथनापासून कोण विरक्त होईल? पशुघ्न—जो सदैव त्रिविध जनांना आनंद देतो—त्याच्यावाचून सर्वकाळ असा आनंद देणारा दुसरा कोण आहे?

Verse 24

गीयमानो वितृष्णैश्च भवरोगौषधोऽपि हि । मनःश्रोत्राभिरामश्च यत्तस्सर्वार्थदस्स वै

वितृष्ण लोकांनी गायिले असता ते खरोखरच भव-रोगाचे औषध ठरते. मन व कान यांना रम्य वाटते म्हणून तेच निश्चयाने सर्व पुरुषार्थ देणारे आहे।

Verse 25

कथयामि यथाबुद्धि भवत्प्रश्नानुसारतः । शिवलीलां प्रयत्नेन द्विजास्तां शृणुतादरात्

तुमच्या प्रश्नांनुसार, माझ्या बुद्धीच्या यथाशक्ती मी शिवाची दिव्य लीला सांगतो. हे द्विज मुनीहो, ती प्रयत्नपूर्वक व श्रद्धेने ऐका.

Verse 26

भवद्भिः पृच्छ्यते यद्वत्तत्तथा नारदेन वै । पृष्टं पित्रे प्रेरितेन हरिणा शिवरूपिणा

तुम्ही जसे आता विचारत आहात, तसेच नारदानेही निश्चयच विचारले होते—पित्याच्या प्रेरणेने—शिवरूप धारण केलेल्या हरिकडे.

Verse 27

ब्रह्मा श्रुत्वा सुतवचश्शिवभक्तः प्रसन्नधीः । जगौ शिवयशः प्रीत्या हर्षयन्मुनिसत्तमम्

पुत्राचे वचन ऐकून, शिवभक्त व प्रसन्नबुद्धी ब्रह्म्याने प्रेमानंदाने भगवान शिवाचे यशोगान केले आणि त्या श्रेष्ठ मुनीस हर्षित केले.

Verse 28

व्यास । सूतोक्तमिति तद्वाक्यमाकर्ण्य द्विजसत्तमाः । पप्रच्छुस्तत्सुसंवादं कुतूहलसमन्विताः

व्यास म्हणाले—‘हे सूताने सांगितले’ असे वचन ऐकून श्रेष्ठ द्विज ऋषी कुतूहलाने भरले आणि त्या उत्तम, मंगल संवादाचा विस्तार जाणण्यासाठी पुन्हा विचारू लागले।

Verse 29

ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग शैवोत्तम महामते । श्रुत्वा तव वचो रम्यं चेतो नस्सकुतूहलम्

ऋषी म्हणाले—हे सूत, हे सूत! महाभाग, शैवांमध्ये श्रेष्ठ, महामते! तुझे रम्य वचन ऐकून आमचे चित्त अधिक जाणण्याच्या कुतूहलाने भरून गेले आहे।

Verse 30

कदा बभूव सुखकृद्विधिनारदयोर्महान् । संवादो यत्र गिरिशसु लीला भवमोचिनी

विधी (ब्रह्मा) आणि नारद यांचा तो महान्, सुखद संवाद कधी झाला—ज्यात गिरिश (भगवान शिव) यांची भवबंधनमोचिनी दिव्य लीला वर्णिली आहे?

Verse 31

विधिनारदसंवादपूर्वकं शांकरं यशः । ब्रूहि नस्तात तत्प्रीत्या तत्तत्प्रश्नानुसारतः

हे तात! विधाता ब्रह्मा व नारद यांच्या संवादाप्रमाणे जे शंकराचे यश आहे, ते आमच्यावर प्रेमाने सांगावे; आणि आमच्या प्रश्नांनुसार तत्तत् विषय स्पष्ट करावा।

Verse 32

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । सूतः प्रोवाच सुप्रीतस्तत्संवादानुसारतः

त्या भावितात्मा मुनींचे वचन असे ऐकून सूत अत्यंत प्रसन्न झाला आणि त्या संवादाच्या क्रमाप्रमाणे बोलू लागला।