सेवातत्त्वप्रश्नः — The Question of Whom to Serve (Sevā) for the Removal of Suffering
या अध्यायात नारद शिवनिष्ठ प्रजापती ब्रह्मदेवांची स्तुती करून अधिक विस्ताराने कथन मागतात. ब्रह्मा पूर्वप्रसंग सांगतात—ऋषी व देवांना एकत्र करून ते क्षीरसागराच्या तीरावर, भगवान विष्णूंच्या धामात जातात. तेथे विष्णू शिवचरणकमलांचे स्मरण करीत ब्रह्मा व सुर-ऋषींना आगमनाचे कारण विचारतात. देव हात जोडून प्रश्न करतात—‘दुःखनिवारणासाठी कोणाची नित्यसेवा करावी?’ भक्तवत्सल विष्णू करुणेने खरी सेवा-भक्तीची लक्षणे, तिची फळे आणि मोक्षदायक तत्त्व सांगतात, तसेच शिवपरत्वाचा संकेत देतात।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ब्रह्मन्प्रजापते तात धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः । एतदेव पुनस्सम्यग्ब्रूहि मे विस्तराद्विधे
नारद म्हणाले— हे ब्रह्मन्, हे प्रजापते, हे ताता! तू धन्य आहेस, कारण तुझी बुद्धी शिवात अनुरक्त आहे. म्हणून, हे विधाता, हाच विषय मला पुन्हा नीट आणि विस्ताराने सांग.
Verse 2
ब्रह्मोवाच । एकस्मिन्समये तात ऋषीनाहूय सर्वतः । निर्जरांश्चाऽवदं प्रीत्या सुवचः पद्मसंभवः
ब्रह्मा म्हणाले—हे तात! एकदा मी सर्व दिशांतून ऋषींना आणि अमर देवांना बोलावले. मग मी पद्मसम्भव ब्रह्मा प्रेमाने उत्तम वचन बोललो।
Verse 3
यदि नित्यसुखे श्रद्धा यदि सिद्धेश्च कामुकाः । आगंतव्यं मया सार्द्धं तीरं क्षीरपयोनिधेः
जर तुम्हाला नित्यसुखावर श्रद्धा असेल आणि सिद्धीची इच्छा असेल, तर माझ्यासोबत क्षीरसागराच्या तीरावर यावे।
Verse 4
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गतास्ते हि मया सह । यत्रास्ते भगवान्विष्णुस्सर्वेषां हितकारकः
हे वचन ऐकून ते माझ्यासोबत तेथे गेले, जिथे भगवान् विष्णू निवास करत होते—जे सर्वांच्या हितासाठी कार्य करतात (शिवाज्ञेनुसार जगत्कल्याणासाठी).
Verse 6
तान्दृष्ट्वा च तदा विष्णुर्ब्रह्माद्यानमरान्स्थितान् । स्मरञ्छिवपदांभोजमब्रवीत्परमं वचः
तेव्हा ब्रह्मा आदी एकत्र उभ्या असलेल्या अमरांना पाहून, शिवाच्या कमलचरणांचे स्मरण करीत विष्णूंनी परम वचन उच्चारले।
Verse 7
विष्णुरुवाच । किमर्थमागता यूयं ब्रह्माद्याश्च सुरर्षयः । सर्वं वदत तत्प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना
विष्णू म्हणाले—हे ब्रह्मा आदी देवांनो व देवर्षींनो, तुम्ही कशासाठी आला आहात? प्रेमपूर्वक सर्व सांगा; आता कोणते कार्य करावयाचे आहे?
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इति पृष्टास्तदा तेन विष्णुना च मया सुराः । पुनः प्रणम्य तं प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना । विनिवेदयितुं कार्यं ह्यब्रुवन्वचनं शुभम्
ब्रह्मा म्हणाले—त्या वेळी विष्णूने व माझ्याने विचारले असता देवांनी प्रेमाने पुन्हा त्यांना प्रणाम करून शुभ वचन म्हटले—“आता कोणते कार्य आहे? आम्हांस निवेदन करून कळविणे कर्तव्य आहे.”
Verse 9
देवा ऊचुः । नित्यं सेवा तु कस्यैव कार्या दुःखपहारिणी
देव म्हणाले—आम्ही नित्य कोणाची सेवा करावी, जी सेवा दुःखाचा नाश करणारी आहे?
Verse 10
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा भगवान्भक्तवत्सलः । सामरस्य मम प्रीत्या कृपया वाक्यमब्रवीत्
हे वचन ऐकून भक्तवत्सल भगवान् सामरस्यावर प्रेमाने व माझ्यावर कृपेने उत्तर वचन बोलले।
Verse 11
श्रीभगवानुवाच । ब्रह्मञ्च्छृणु सुरैस्सम्यक्श्रुतं च भवता पुरा । तथापि कथ्यते तुभ्यं देवेभ्यश्च तथा पुनः
श्रीभगवान म्हणाले—हे ब्रह्मन्, ऐक. देवसभेत तू पूर्वी जे नीट ऐकलेस, तेच तुझ्यासाठी व देवांसाठी पुन्हा सांगितले जाते.
Verse 12
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्र संहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने पूजाविधिवर्णने सारासारविचारवर्णनो नाम द्वादशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या प्रथम खंडात, सृष्ट्युपाख्यान व पूजाविधिवर्णनांतर्गत ‘सारासारविचारवर्णन’ नावाचा बारावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 13
सेव्यसेव्यस्सदा देवश्शंकरस्सर्वदुःखहा । ममापि कथितं तेन ब्रह्म णोऽपि विशेषतः
सदा सेव्य, सदा देव—शंकर सर्व दुःखांचा नाश करणारे आहेत. हे त्यांनी मलाही सांगितले, आणि विशेषतः ब्रह्मालाही उपदेशिले।
Verse 14
प्रस्तुतं चैव दृष्टं वस्सर्वं दृष्टांतमद्भुतम् । त्याज्यं तदर्चनं नैव कदापि सुखमीप्सुभिः
हा अद्भुत दृष्टांत तुम्हांला पूर्णपणे सांगितला व दाखविला आहे। म्हणून जे खरे सुख इच्छितात त्यांनी भगवान् शिवाची ती उपासना कधीही सोडू नये।
Verse 15
संत्यज्य देवदेवेशं लिंगमूर्तिं महेश्वरम् । तारपुत्रास्तथैवैते नष्टास्तेऽपि सबांधवाः
देवदेवेश, लिंगमूर्ती महेश्वर महादेव यांना सोडून तारेचे पुत्रही तसेच नष्ट झाले—आपल्या सर्व बांधवांसह।
Verse 16
मया च मोहितास्ते वै मायया दूरतः कृताः । सर्वे विनष्टाः प्रध्वस्ताः शिवेन रहिता यदा
खरोखर माझ्यामुळे ते मोहित झाले; माझ्या मायेमुळे त्यांना दूर ठेवले गेले। जेव्हा ते शिवविरहित झाले, तेव्हा सर्वजण नष्ट—पूर्णतः ध्वस्त झाले।
Verse 17
तस्मात्सदा पूजनीयो लिंगमूर्तिधरी हरः । सेवनीयो विशेषेण श्रद्धया देवसत्तमः
म्हणून लिंगमूर्ती धारण करणारा हर (शिव) सदैव पूजनीय आहे; देवसत्तम त्या प्रभूची विशेष श्रद्धा व भक्तीने सेवा करावी।
Verse 18
शर्वलिङ्गार्चनादेव देवा दैत्याश्च सत्तमाः । अहं त्वं च तथा ब्रह्मन्कथं तद्विस्मृतं त्वया
हे सत्तम! केवळ शर्व (शिव) लिंगाच्या अर्चनेने देव व दैत्यही सिद्धीला पोहोचले; मी आणि तूही, हे ब्रह्मन्। मग ते तुला कसे विसरले?
Verse 19
तल्लिङ्गमर्चयेन्नित्यं येन केनापि हेतुना । तस्मात् ब्रह्मन्सुरः शर्वः सर्वकामफलेप्सया
म्हणून हे ब्रह्मन्! कोणत्याही कारणाने दररोज त्या लिंगाचे अर्चन करावे; कारण सर्व कामांचे फळ देणारा शर्व (शिव) या पूजेतूनच प्राप्त होतो।
Verse 20
सा हनिस्तन्महाछिद्रं सान्धता सा च मुग्धता । यन्मुहूर्त्तं क्षणं वापि शिवं नैव समर्चयेत्
तीच हानी, तेच मोठे छिद्र; तीच जडता व मोह—जेव्हा एक मुहूर्त किंवा एक क्षणही शिवाचे सम्यक् अर्चन होत नाही।
Verse 21
भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः । भवसंस्मरणा ये च न ते दुःखस्यभाजनाः
जे भव (भगवान् शिव) भक्तीत परायण, ज्यांचे चित्त भवचरणी नतमस्तक, आणि जे सतत भवस्मरण करतात—ते दुःखाचे पात्र होत नाहीत.
Verse 22
भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाभरणाः स्त्रियः । धनं च तुष्टिपर्यंतं पुत्रपौत्रादिसंततिः
मनास प्रिय अशी घरे, मनोहर अलंकारांनी भूषित स्त्रिया, तृप्तीपर्यंत पुरेसे धन, आणि पुत्र-पौत्रादी अखंड संतती (प्राप्त होते).
Verse 23
आरोग्यं च शरीरं च प्रतिष्ठां चाप्यलौकिकीम् । ये वांछंति महाभागाः सुखं वा त्रिदशालयम्
जे महाभाग भक्त आरोग्य व देहसुख, अलौकिक प्रतिष्ठा, किंवा त्रिदशालयात (स्वर्गात) सुख इच्छितात—(त्यांनी अशी शिवोपासना करावी).
Verse 24
अंते मुक्तिफलं चैव भक्तिं वा परमेशितुः । पूर्वपुण्यातिरेकेण तेऽर्चयंति सदाशिवम्
अंती ते मुक्तिफळ प्राप्त करतात, किंवा परमेश्वराची परम भक्ती. पूर्वपुण्याच्या अतिशय बळावर ते सदाशिवाची अर्चना करतात.
Verse 25
योऽर्चयेच्छिवलिंगं वै नित्यं भक्तिपरायणः । तस्य वै सफला सिद्धिर्न स पापैः प्रयुज्यते
जो भक्तिभावाने एकाग्र होऊन नित्य शिवलिंगाची पूजा करतो, त्याची सिद्धी खरोखर फलदायी होते; तो पापांनी न बांधला जातो, न पीडित होतो।
Verse 26
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ताश्च तदा देवाः प्रणिपत्य हरिं स्वयम् । लिंगानि प्रार्थयामासुस्सर्वकामाप्तये नृणाम्
ब्रह्मा म्हणाले—असे ऐकून देवांनी तेव्हा स्वयं हरिला प्रणाम केला आणि मनुष्यांच्या सर्व धर्म्य कामनांची प्राप्ती व्हावी म्हणून शिवलिंगांची प्रार्थना केली।
Verse 27
तच्छ्रुत्वा च तदा विष्णु विश्वकर्माणमब्रवीत । अहं च मुनिशार्दूल जीवोद्धारपरायणः
ते ऐकून विष्णूंनी तेव्हा विश्वकर्म्यास म्हटले—“हे मुनिशार्दूल, मीही जीवांच्या उद्धारासाठी परायण आहे।”
Verse 28
विश्वकर्मन्यथा शंभोः कल्पयित्वा शुभानि च । लिंगानि सर्वदेवेभ्यो देयानि वचनान्मम
“हे विश्वकर्मन्, शंभूच्या स्वरूपाप्रमाणे शुभ शिवलिंगे घडव आणि माझ्या आज्ञेने ती लिंगे सर्व देवांना प्रदान कर।”
Verse 29
ब्रह्मोवाच । लिंगानि कल्पयित्वेवमधिकारानुरूपतः । विश्वकर्मा ददौ तेभ्यो नियोगान्मम वा हरेः
ब्रह्मा म्हणाले—अशा रीतीने प्रत्येकाच्या अधिकार व पात्रतेनुसार लिंगांची रचना करून विश्वकर्म्याने त्यांना त्यांचे-त्यांचे नियोग (कर्तव्य) दिले—माझ्या किंवा हरि (विष्णु) यांच्या आज्ञेने।
Verse 30
तदेव कथयाम्यद्य श्रूयतामृषिसत्तम । पद्मरागमयं शक्रो हेम विश्र वसस्सुतः
तोच विषय आज मी सांगतो—ऐका, हे ऋषिश्रेष्ठ। वसुपुत्र शक्र (इंद्र) यांनी पद्मराग (माणिक) आणि विविध तेजस्वी सुवर्ण यांपासून (त्याची) रचना केली।
Verse 31
पीतं मणिमयं धर्मो वरुणश्श्यामलं शिवम् । इन्द्रनीलमयं विष्णुर्ब्रह्मा हेममयं तथा
धर्म पिवळ्या मणिमय तेजासारखा आहे; वरुण श्यामवर्ण, शिवसदृश कांतियुक्त आहे। विष्णु इंद्रनीलमय शोभेचा आहे आणि ब्रह्मा देखील सुवर्णमय आहे।
Verse 32
विश्वेदेवास्तथा रौप्यं वसवश्च तथैव च । आरकूटमयं वापि पार्थिवं ह्यश्विनौ मुने
हे मुने, विश्वेदेव तसेच वसु हे रौप्यमय (रजतमय) आहेत; आणि अश्विनीकुमार पार्थिव (मृण्मय) किंवा ताम्रमय असेही मानले जातात।
Verse 33
लक्ष्मीश्च स्फाटिकं देवी ह्यादित्यास्ताम्रनिर्मितम् । मौक्तिकं सोमराजो वै वज्रलिंगं विभावसुः
देवी लक्ष्मी स्फटिकमय (लिंग) यांच्याशी संबद्ध आहेत; आदित्य ताम्रमय (लिंग) यांच्याशी. सोमराज मौक्तिकमय (लिंग) यांच्याशी आणि विभावसु (अग्नी) वज्रलिंगाशी संबद्ध आहेत।
Verse 34
मृण्मयं चैव विप्रेंद्रा विप्रपत्न्यस्तथैव च । चांदनं च मयो नागाः प्रवालमयमादरात्
हे विप्रेंद्र, ब्राह्मणांच्या पत्नीांनी मृण्मय (मातीचे) पदार्थ तयार केले; आणि नागांनी आदराने चंदनमय तसेच प्रवाळमय पदार्थ घडविले।
Verse 35
नवनीतमयं देवी योगी भस्ममयं तथा । यक्षा दधिमयं लिंगं छाया पिष्टमयं तथा
देवीने नवनीताचे (लोण्याचे) लिंग घडविले; योगीने तसेच पवित्र भस्माचे. यक्षांनी दह्याचे लिंग केले आणि छाया-जनांनी पिठाच्या गोळ्याचे लिंग घडविले.
Verse 36
शिवलिंगं च ब्रह्माणी रत्नं पूजयति ध्रुवम् । पारदं पार्थिवं बाणस्समर्चति परेऽपि वा
ब्रह्माणी निश्चयाने रत्ननिर्मित शिवलिंगाची पूजा करतात. तसेच त्या पारदनिर्मित, पार्थिव (मातीचे) आणि बाणलिंग यांचीही भक्तिभावाने समर्चना करतात.
Verse 37
एवं विधानि लिंगानि दत्तानि विश्वकर्मणा । ते पूजयंति सर्वे वै देवा ऋषिगणा स्तथा
अशा प्रकारे विधिपूर्वक घडविलेले लिंग विश्वकर्म्याने दिले. त्या लिंगांची देवगण आणि ऋषिगण—सर्वांनीच—निश्चितपणे पूजा केली.
Verse 38
विष्णुर्दत्त्वा च लिंगानि देवेभ्यो हितकाम्यया । पूजाविधिं समाचष्ट ब्रह्मणे मे पिनाकिनः
देवांच्या हितासाठी विष्णूंनी देवतांना लिंगे दिली. आणि माझे प्रभू पिनाकी (शिव) यांनी ब्रह्माला पूजाविधीचे योग्य उपदेश केले.
Verse 39
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ब्रह्माहं देवसत्तमैः । आगच्छं च स्वकं धाम हर्षनिर्भरमानसः
त्याचे वचन ऐकून मी ब्रह्मा, देवांतील श्रेष्ठ जनांसह, हर्षाने भरलेल्या मनाने आपल्या धामात परत आलो.
Verse 40
तत्रागत्य ऋषीन्सर्वान्देवांश्चाहं तथा मुने । शिवपूजाविधिं सम्यगब्रुवं सकलेष्टदम्
तेथे जाऊन, हे मुने, मी सर्व ऋषी आणि देवांना संबोधून, सर्व इष्ट फल देणारी शिवपूजेची संपूर्ण विधी योग्य रीतीने सांगितली.
Verse 41
ब्रह्मोवाच । श्रूयतामृषयः सर्वे सामराः प्रेमतत्पराः । शिवपूजाविधिं प्रीत्या कथये भुक्तिमुक्तिदम्
ब्रह्मा म्हणाले—हे सर्व ऋषींनो, देवांसह प्रेमभक्तीत तत्पर होऊन ऐका. मी आनंदाने शिवपूजेची विधी सांगतो; ती भोग व मोक्ष दोन्ही देणारी आहे.
Verse 42
मानुषं जन्म संप्राप्य दुर्लभं सर्वजंतुषु । तत्रापि सत्कुले देवा दुष्प्राप्यं च मुनीश्वराः
सर्व प्राण्यांत मनुष्यजन्म मिळणे दुर्मिळ आहे; आणि त्यातही, हे देवांनो व मुनीश्वरांनो, सत्कुळात जन्म मिळणे अत्यंत कठीण आहे.
Verse 43
अव्यंगं चैव विप्रेषु साचारेषु सपुण्यतः । शिवसंतोषहेतोश्च कर्मस्वोक्तं समाचरेत्
सदाचारयुक्त ब्राह्मणांप्रती निर्दोष वर्तन करावे; आणि पुण्यसंचय व शिवसंतोषासाठी शास्त्रोक्त कर्मे यथाविधी आचरावीत.
Verse 44
यद्यज्जातिसमुद्दिष्टं तत्तत्कर्म न लंघयेत् । यावद्दानस्य संपत्तिस्तावत्कर्म समावहेत्
ज्या ज्या वर्ण/आश्रमासाठी जे कर्म सांगितले आहे ते कधीही लंघू नये. जोपर्यंत दान करण्याची संपत्ती/सामर्थ्य आहे तोपर्यंत दानधर्मासह ती कर्तव्ये सातत्याने करावीत.
Verse 45
कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस्तपोयज्ञो विशिष्यते । तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते
हजारो कर्मयज्ञांपेक्षा तपोयज्ञ श्रेष्ठ आहे; आणि हजारो तपोयज्ञांपेक्षाही जपयज्ञ—पवित्र मंत्रजप—अधिक श्रेष्ठ आहे।
Verse 46
ध्यानयज्ञात्परं नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम् । यतस्समरसं स्वेष्टं यागी ध्यानेन पश्यति
ध्यानयज्ञापेक्षा श्रेष्ठ यज्ञ नाही; ध्यान हे ज्ञानाचे साधन आहे. कारण यागी ध्यानाने आपल्या इष्ट शिवाला समरस—एकरूप—असे पाहतो.
Verse 47
ध्यानयज्ञरतस्यास्य सदा संनिहितश्शिवः । नास्ति विज्ञानिनां किंचित्प्रायश्चित्तादिशोधनम्
जो ध्यानयज्ञात रत आहे, त्याच्या सान्निध्यात शिव सदैव असतो. आणि जो खरा विज्ञानी आहे, त्याला प्रायश्चित्तादी शुद्धीची काही गरज नाही.
Verse 48
विशुद्धा विद्यया ये च ब्रह्मन्ब्रह्मविदो जनाः । नास्ति क्रिया च तेषां वै सुखं दुखं विचारतः
हे ब्रह्मन्! जे विद्या-शुद्ध होऊन ब्रह्मविद् होतात, त्यांना कर्माची बाध्यता नसते; आणि विवेकाने पाहता सुख-दुःखही त्यांना बांधत नाही.
Verse 49
धर्माधर्मौ जपो होमो ध्यानं ध्यानविधिस्तथा । सर्वदा निर्विकारास्ते विद्यया च तयामराः
धर्म-अधर्म, जप-होम, ध्यान व ध्यानविधी—हे सर्व सदैव निर्विकार असतात; आणि त्या विद्येमुळे ते अमरत्वास प्राप्त होतात.
Verse 50
परानंदकरं लिंगं विशुद्धं शिवमक्षरम् । निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्
लिंग हे परमानंद देणारे जाणावे—अतिशय विशुद्ध, स्वयं शिव, अक्षर तत्त्व. ते निष्कल, सर्वव्यापी असून योगींच्या हृदयात स्थित, जाणण्यास योग्य आहे.
Verse 51
लिंगं द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यंतरं द्विजाः । बाह्यं स्थूलं समुद्दिष्टं सूक्ष्ममाभ्यंतरं मतम्
हे द्विजांनो! लिंग दोन प्रकारचे सांगितले आहे—बाह्य आणि आभ्यंतर. बाह्य लिंग स्थूल (दृश्य) आहे, आणि आभ्यंतर लिंग सूक्ष्म (अंतर्मुख) मानले जाते.
Verse 52
कर्मयज्ञरता ये च स्थूललिंगार्चने रताः । असतां भावनार्थाय सूक्ष्मेण स्थूलविग्रहाः
जे कर्मयज्ञांत आसक्त आहेत आणि स्थूल, दृश्य लिंगाच्या अर्चनेत रत आहेत—अशा अपरिपक्व मनांच्या भावजागृतीसाठी सूक्ष्म शिवतत्त्व स्थूल विग्रहाद्वारे उपास्य ठरते.
Verse 53
आध्यात्मिकं यल्लिंगं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् । स तल्लिंगे तथा स्थूले कल्पयेच्च न चान्यथा
ज्याला आध्यात्मिक (आंतरिक) लिंग प्रत्यक्ष होत नाही, त्याने त्याच लिंगाचे स्थूल, दृश्य रूपातच कल्पन-स्थापन करावे—अन्यथा नव्हे.
Verse 54
ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भावात्प्रत्यक्षमव्ययम् । यथा स्थूलमयुक्तानामुत्कृष्टादौ प्रकल्पितम्
ज्ञान्यांसाठी तत्त्व सूक्ष्म, निर्मळ, भावध्यानाने प्रत्यक्ष आणि अव्यय आहे; परंतु अयुक्त (असंयमी) जनांसाठी ते ‘उत्कृष्ट’ इत्यादी मानून स्थूल रूपात समजण्यासाठी कल्पिले जाते.
Verse 55
अहो विचारतो नास्ति ह्यन्यत्तत्वार्थवादिनः । निष्कलं सकलं चित्ते सर्वं शिवमयं जगत्
अहो! सत्य विचार केला असता तत्त्ववक्ता शिवाव्यतिरिक्त काहीच पाहत नाहीत. चित्तात निष्कल व सकल—दोन्हींचा बोध होतो; हे सर्व जग शिवमय आहे.
Verse 56
एवं ज्ञानविमुक्तानां नास्ति दोष विकल्पना । विधिश्चैव तथा नास्ति विहिताविहिते तथा
अशा रीतीने ज्ञानाने मुक्त झालेल्यांना दोषाची कल्पना उरत नाही. त्यांच्यासाठी विधी-निषेधाचे क्षेत्रही नाही—न विहित, न अविहित।
Verse 57
यथा जलेषु कमलं सलिलैर्नावलिप्यते । तथा ज्ञानी गृहे तिष्ठन्कर्मणा नावबध्यते
जसे पाण्यातील कमळ पाण्याने लिप्त होत नाही, तसेच ज्ञानी गृहस्थाश्रमात राहूनही कर्मांनी बांधला जात नाही.
Verse 58
इति ज्ञानं समुत्पन्नं यावन्नैव नरस्य वै । तावच्च कर्मणा देवं शिवमाराधयेन्नरः
जोपर्यंत मनुष्यात हे ज्ञान उत्पन्न होत नाही, तोपर्यंत त्याने कर्ममार्गाने देवाधिदेव भगवान शिवाची आराधना करावी.
Verse 59
प्रत्ययार्थं च जगतामेकस्थोऽपि दिवाकरः । एकोऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारादिवस्तुषु
जगतांना प्रत्यय (निश्चय) देण्यासाठी दिवाकर (सूर्य) एकाच ठिकाणी असूनही अनेक दिसतो; जलाधार वगैरे आधारांत तो एक असूनही बहुधा दृष्ट होतो.
Verse 60
दृश्यते श्रूयते लोके यद्यत्सदसदात्मकम् । तत्तत्सर्वं सुरा वित्त परं ब्रह्म शिवात्मकम्
लोकी जे काही दिसते व ऐकू येते—जे सत् वा असत् असे भासते—हे देवांनो, जाणावे की ते सर्व शिवस्वरूप परब्रह्मच आहे.
Verse 61
भेदो जलानां लोकेऽस्मिन्प्रतिभावे विचारतः । एवमाहुस्तथा चान्ये सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः
या लोकी जल अनेक भेदांनी दिसते; परंतु विचार केला असता हा भेद केवळ त्याच्या प्रकट अवस्थांमध्येच आहे असे कळते. असे वेदार्थतत्त्वज्ञ सांगतात, आणि इतर वेदतत्त्ववेत्तेही तसेच म्हणतात.
Verse 62
हृदि संसारिणः साक्षात्सकलः परमेश्वरः । इति विज्ञानयुक्तस्य किं तस्य प्रतिमादिभिः
संसारात फिरणाऱ्या जीवाच्या हृदयात साक्षात् सकलस्वरूप परमेश्वर शिव वास करतात. ज्याला याचे खरे विवेकज्ञान आहे, त्याला प्रतिमा इत्यादी बाह्य आधारांची काय गरज?
Verse 63
इति विज्ञानहीनस्य प्रतिमाकल्पना शुभा । पदमुच्चैस्समारोढुं पुंसो ह्यालम्बनं स्मृतम्
म्हणून विवेकज्ञानहीन व्यक्तीसाठी प्रतिमेची कल्पना व स्थापना शुभ आहे; उच्च पदावर चढण्यासाठी मनुष्याला ते एक आधार (आलंबन) मानले आहे.
Verse 64
आलम्बनं विना तस्य पदमुच्चैः सुदुष्करम् । निर्गुणप्राप्तये नॄणां प्रतिमालम्बनं स्मृतम्
आलंबनाविना त्या परम पदाची प्राप्ती अत्यंत दुर्धर आहे। म्हणून निर्गुण तत्त्वप्राप्तीसाठी मनुष्यांस प्रतिमेचे आलंबन सांगितले आहे।
Verse 65
सगुणानिर्गुणा प्राप्तिर्भवती सुनिश्चितम् । एवं च सर्वदेवानां प्रतिमा प्रत्ययावहा
सगुण उपासनेने निश्चयाने निर्गुण प्राप्ती होते. अशा रीतीने सर्व देवतांच्या प्रतिमा भक्तासाठी दृढ प्रत्यय व एकाग्र श्रद्धा देणाऱ्या ठरतात.
Verse 66
देवश्चायं महीयान्वै तस्यार्थे पूजनं त्विदम् । गंधचन्दनपुष्पादि किमर्थं प्रतिमां विना
हा देव निश्चयच अत्यंत महान आहे; हे पूजन त्याच्यासाठीच आहे. पण प्रतिमेशिवाय गंध, चंदन, पुष्प इत्यादींचा उपयोग काय?
Verse 67
तावच्च प्रतिमा पूज्य यावद्विज्ञानसंभवः । ज्ञानाभावेन पूज्येत पतनं तस्य निश्चितम्
जोपर्यंत उच्च विवेकयुक्त विज्ञान उत्पन्न होत नाही, तोपर्यंत प्रतिमा पूज्य आहे. पण खरे ज्ञान नसताना केवळ पूजेतच अडकून राहिला, तर त्याचे पतन निश्चित आहे.
Verse 68
एवस्मात्कारणाद्विप्राः श्रूयतां परमार्थतः । स्वजात्युक्तं तु यत्कर्म कर्तव्यं तत्प्रयत्नतः
म्हणून, हे विप्रहो, परमार्थाने ऐका—स्वजाती/स्ववर्णानुसार जे कर्म सांगितले आहे, ते प्रयत्नपूर्वक अवश्य करावे.
Verse 69
यत्र यत्र यथा भक्तिः कर्तव्यं पूजनादिकम् । विना पूजनदानादि पातकं न च दूरतः
जिथे जिथे आणि जशी जशी भक्ती उत्पन्न होईल, तिथे तिथे पूजनादी कर्म करावे. पूजन, दान इत्यादींशिवाय पाप कधीही दूर राहत नाही.
Verse 70
यावच्च पातकं देहे तावत्सिद्धिर्न जायते । गते च पातके तस्य सर्वं च सफलं भवेत्
जोपर्यंत देहात पाप आहे, तोपर्यंत सिद्धी उत्पन्न होत नाही. आणि पाप निघून गेल्यावर त्याचे सर्व कर्म सफल होते.
Verse 71
तथा च मलिने वस्त्रे रंगः शुभतरो न हि । क्षालने हि कृते शुद्धे सर्वो रंगः प्रसज्जते
जसे मळलेल्या वस्त्रावर रंग शुभ्र दिसत नाही. पण धुऊन शुद्ध केल्यावर सर्व रंग नीट चढतो.
Verse 72
तथा च निर्मले देहे देवानां सम्यगर्चया । ज्ञानरंगः प्रजायेत तदा विज्ञानसंभवः
तसेच देह निर्मळ झाल्यावर देवतांची सम्यक् अर्चा केल्याने ज्ञानाचा आनंद-रंग प्रकटतो; आणि त्यातून विज्ञान (अनुभवसिद्ध ज्ञान) उत्पन्न होते.
Verse 73
विज्ञानस्य च सन्मूलं भक्तिरव्यभिचारिणी । ज्ञानस्यापि च सन्मूलं भक्तिरेवाऽभिधीयते
विज्ञानाचे खरे मूळ अव्यभिचारिणी (अढळ) भक्ती आहे; आणि ज्ञानाचेही खरे मूळ केवळ भक्तीच सांगितले आहे.
Verse 74
संगत्या गुरुराप्येत गुरोर्मंत्रादि पूजनम् । पूजनाज्जायते भक्तिर्भक्त्या ज्ञानं प्रजायते
सत्संगाने गुरु प्राप्त होतो आणि गुरुकडून मंत्रादी पूजनाची दीक्षा मिळते। पूजनातून भक्ती उत्पन्न होते आणि भक्तीतून खरे ज्ञान प्रकटते।
Verse 76
विज्ञानं जायते ज्ञानात्परब्रह्मप्रकाशकम् । विज्ञानं च यदा जातं तदा भेदो निवर्तते
ज्ञानातून परब्रह्माचे प्रकाशन करणारे विज्ञान (अनुभवज्ञान) उत्पन्न होते. आणि जेव्हा ते विज्ञान उत्पन्न होते, तेव्हा भेदभाव निश्चयाने निवृत्त होतो.
Verse 77
भेदे निवृत्ते सकले द्वंद्वदुःखविहीनता । द्वंद्वदुःखविहीनस्तु शिवरूपो भवत्यसौ
जेव्हा भेदबुद्धी सर्वथा निवृत्त होते, तेव्हा द्वंद्वांपासून उत्पन्न दुःख नाहीसे होते। जो द्वंद्व-दुःखरहित आहे, तोच शिवस्वरूप होतो।
Verse 78
द्वंद्वाप्राप्तौ न जायेतां सुखदुःखे विजानतः । विहिताविहिते तस्य न स्यातां च सुरर्षयः
हे देवर्षींनो, जो तत्त्व यथार्थ जाणतो, त्याच्यासाठी द्वंद्व आले तरी सुख-दुःख उत्पन्न होत नाहीत. त्याच्यासाठी ‘विहित’ व ‘अविहित’ही बंधन ठरत नाहीत, कारण तो शिवनिष्ठ विवेकात स्थिर असतो।
Verse 79
ईदृशो विरलो लोके गृहाश्रमविवर्जितः । यदि लोके भवत्यस्मिन्दर्शनात्पापहारकः
असा पुरुष जगात विरळा—जो गृहाश्रमाचा त्याग केलेला असतो. या लोकी असा कोणी असेल, तर त्याच्या दर्शनमात्राने पापांचे हरण होते।
Verse 80
तीर्थानि श्लाघयंतीह तादृशं ज्ञानवित्तमम् । देवाश्च मुनयस्सर्वे परब्रह्मात्मकं शिवम्
येथे तीर्थेही त्या परम धन—ज्ञान—याची श्लाघा करतात. सर्व देव आणि सर्व मुनी परब्रह्मस्वरूप शिवाची स्तुती करतात।
Verse 81
तादृशानि न तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः । ते पुनंत्युरुकालेन विज्ञानी दर्शनादपि
ती अशी तीर्थे नाहीत, आणि ते देवही केवळ माती-दगडाचे नाहीत. ते दीर्घ काळाने शुद्ध करतात; परंतु तत्त्वज्ञ तर केवळ दर्शनानेच पावन करतो.
Verse 82
यावद्गृहाश्रमे तिष्ठेत्तावदाकारपूजनम् । कुर्याच्छ्रेष्ठस्य सप्रीत्या सुरेषु खलु पंचसु
जोपर्यंत गृहस्थाश्रमात राहील, तोपर्यंत परमेश्वराचे साकार पूजन करावे. प्रेमपूर्वक श्रेष्ठ प्रभूची ही उपासना करावी—खरोखर पंचदेवतांमध्ये.
Verse 83
अथवा च शिवः पूज्यो मूलमेकं विशिष्यते । मूले सिक्ते तथा शाखास्तृप्तास्सत्यखिलास्सुराः
किंवा केवळ शिवाचीच पूजा करावी—तोच एक परम मूळ आहे. जसे मूळ सिंचन केले की शाखा तृप्त होतात, तसेच खरेच शिवपूजेमुळे सर्व देव तुष्ट होतात.
Verse 84
शाखासु च सुतृप्तासु मूलं तृप्तं न कर्हिचित् । एवं सर्वेषु तृप्तेषु सुरेषु मुनिसत्तमाः
हे मुनिश्रेष्ठांनो! फांद्या जरी पूर्ण तृप्त झाल्या तरी मुळ कधीच त्याने तृप्त होत नाही. तसेच सर्व देव तृप्त झाले तरी परम-मूळ शिवाची पूजा झालीच असे नाही.
Verse 85
सर्वथा शिवतृप्तिर्नो विज्ञेया सूक्ष्मबुद्धिभिः । शिवे च पूजिते देवाः पूजितास्सर्व एव हि
शिवाची पूर्ण तृप्ती सर्वथा सूक्ष्म बुद्धीवाल्यांनाही कळत नाही. आणि शिवाची पूजा झाली की खरोखरच सर्व देवांची पूजा झालेलीच असते.
Verse 86
तस्माच्च पूजयेद्देवं शंकरं लोकशंकरम् । सर्वकामफलावाप्त्यै सर्वभूतहिते रतः
म्हणून लोकांचे कल्याण करणाऱ्या देव शंकराची पूजा करावी. जो सर्वभूतहितात रत आहे, त्याच्या उपासनेने सर्व धर्म्य कामनांचे फळ प्राप्त होते.
Frequently Asked Questions
Brahmā gathers ṛṣis and devas and leads them to the shore of the Ocean of Milk to approach Viṣṇu; the devas then formally ask whom they should serve constantly to remove suffering.
The episode frames sevā as a salvific technology: the ‘right object’ of service and the ‘right inner orientation’ (marked by Viṣṇu’s remembrance of Śiva) determine whether worship becomes liberative or merely worldly.
Viṣṇu appears as Jagannātha/Janārdana and bhakta-vatsala (devotee-protecting lord), while Śiva is highlighted as the supreme referent through Śiva-smaraṇa and Śiva-Śakti-centered framing.