कैलासगमनं कुबेरसख्यं च — Śiva’s Journey to Kailāsa and His Friendship with Kubera
अध्याय १७ संवादरूप आहे. सूत सांगतात—ब्रह्मदेवांचे पूर्व वचन ऐकून नारद पुन्हा आदराने विचारतात: शंकरांचे कैलासगमन कसे झाले, कुबेर (धनद) यांच्याशी त्यांची मैत्री कशामुळे झाली, आणि तेथे पूर्ण मंगल शिवाकृतीत भगवानांनी काय केले. ब्रह्मा हा प्रसंग सांगण्यास मान्य होऊन आधी पार्श्वभूमी देतात—कांपिल्य नगरीत यज्ञदत्त नावाचे विद्वान दीक्षित होते; वैदिक कर्मकांड व वेदांगांत निपुण, दानशूर व प्रतिष्ठित. त्यांचा पुत्र गुणनिधि उपनयनादि शिक्षण घेतलेला असूनही गुप्तपणे जुगारात पडला; वारंवार आईचे धन घेऊन जुगाऱ्यांची संगत करू लागला. अशा रीतीने हा अध्याय सद्गुण-विद्या विरुद्ध दुर्गुण-गुप्ताचार दाखवून, धननाश व पुढील कुबेर-शिव संबंध कर्म व भक्तीच्या न्यायाने समजावण्याची भूमिका तयार करतो.
Shlokas
Verse 1
प्रत्यहं तस्य जननी सुतं गुणनिधिं मृदु । शास्ति स्नेहार्द्रहृदया ह्युपवेश्य स्म नारद
हे नारद, त्याची माता दररोज त्या मृदू, गुणनिधी पुत्राला बसवून, स्नेहाने द्रवलेल्या हृदयाने, प्रेमपूर्वक त्याला शिकवीत व शिस्त लावीत असे।
Verse 2
नारद उवाच । कदागतो हि कैलासं शंकरो भक्तवत्सलः । क्व वा सखित्वं तस्यासीत्कुबेरेण महात्मना
नारद म्हणाले— भक्तवत्सल शंकर कधी कैलासास आले? आणि महात्मा कुबेराशी त्यांचे सख्य कुठे व कसे उत्पन्न झाले?
Verse 3
किं चकार हरस्तत्र परिपूर्णः शिवाकृतिः । एतत्सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं मम
तेथे शिवस्वरूपाने परिपूर्ण असलेल्या हराने काय केले? हे सर्व मला सविस्तर सांग, कारण माझे कौतूहल फारच मोठे आहे।
Verse 4
ब्रह्मोवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः । यथा जगाम कैलासं सखित्वं धनदस्य च
ब्रह्मा म्हणाले—हे नारद, ऐक. मी चंद्रमौलि भगवान् शिवांचे पवित्र चरित्र सांगतो—ते कसे कैलासास गेले आणि धनद (कुबेर) याच्याशी त्यांची मैत्री कशी जुळली.
Verse 5
असीत्कांपिल्यनगरे सोमयाजिकुलोद्भवः । दीक्षितो यज्ञदत्ताख्यो यज्ञविद्याविशारदः
कांपिल्य नगरात सोमयाजी कुलात जन्मलेला, दीक्षित असा यज्ञदत्त नावाचा ब्राह्मण होता; तो यज्ञविद्येत अत्यंत पारंगत होता।
Verse 6
वेदवेदांगवित्प्राज्ञो वेदान्तादिषु दक्षिणः । राजमान्योऽथ बहुधा वदान्यः कीर्तिभाजनः
तो वेद व वेदांगांचा जाणकार, अत्यंत प्राज्ञ व वेदान्तादि शास्त्रांत निपुण होता। राजांकडून मान्यता पावलेला तो अनेक प्रकारे दानशील असून उत्तम कीर्तीचा पात्र झाला।
Verse 7
अग्निशुश्रूषणरतो वेदाध्ययनतत्परः । सुन्दरो रमणीयांगश्चन्द्रबिंबसमाकृतिः
तो अग्निशुश्रूषेत रत व वेदाध्ययनात तत्पर होता। तो सुंदर, रमणीय अवयवांचा, चंद्रबिंबासारख्या तेजस्वी आकृतीचा होता।
Verse 8
आसीद्गुणनिधिर्नाम दीक्षितस्यास्य वै सुतः । कृतोपनयनस्सोष्टौ विद्या जग्राह भूरिशः । अथ पित्रानभिज्ञातो यूतकर्मरतोऽभवत्
त्या दीक्षिताचा गुणनिधी नावाचा एक पुत्र होता. उपनयन झाल्यावर त्याने मोठ्या परिश्रमाने अनेक विद्या आत्मसात केल्या; पण पुढे पित्याच्या नकळत तो जुगार इत्यादी कर्मांत आसक्त झाला.
Verse 9
आदायादाय बहुशो धनं मातुस्सकाशतः । समदाद्यूतकारेभ्यो मैत्रीं तैश्च चकार सः
तो वारंवार आईकडून धन घेई आणि ते जुगाऱ्यांना देई. त्यांच्याशीच त्याने मैत्रीही केली.
Verse 10
संत्यक्तब्राह्मणाचारः संध्यास्नानपराङ्मुखः । निंदको वेदशास्त्राणां देवब्राह्मणनिंदकः
त्याने ब्राह्मणोचित आचार सोडला, संध्यावंदन व स्नानापासून पराङ्मुख झाला. तो वेद-शास्त्रांची निंदा करू लागला—देव आणि ब्राह्मणांचीही निंदा करीत असे.
Verse 11
स्मृत्याचारविहीनस्तु गीतवाद्यविनोदभाक् । नटपाखंडभाण्डैस्तु बद्धप्रेमपरंपरः
स्मृत्यांतील नियम व सदाचार यांपासून वंचित तो गीत-वाद्यांच्या करमणुकीत रमतो. नट, पाखंडी ढोंगी व भांड यांच्या संगतीने तो वाढत्या सांसारिक आसक्तीच्या साखळीत प्रेमाने बांधला जातो.
Verse 12
प्रेरितोऽपि जनन्या स न ययौ पितुरंतिकम् । गृहकार्यांतरव्याप्तो दीक्षितो दीक्षितायिनीम्
आईने प्रवृत्त केले तरी तो पित्याजवळ गेला नाही. घरातील इतर कामांत गुंतून तो दीक्षित पुरुष दीक्षा देणाऱ्या स्त्रीची सेवा-परिचर्या करू लागला.
Verse 13
यदा यदैव तां पृच्छेदये गुणनिधिस्सुतः । न दृश्यते मया गेहे कल्याणि विदधाति किम्
गुणनिधीचा पुत्र जेव्हा जेव्हा तिला विचारत असे, तेव्हा तो म्हणे—“कल्याणी! मला घरात काहीच दिसत नाही; मग तू इथे काय व्यवस्था करतेस, काय साध्य करतेस?”
Verse 14
तदा तदेति सा ब्रूयादिदानीं स बहिर्गतः । स्नात्वा समर्च्य वै देवानेतावंतमनेहसम्
तेव्हा ती म्हणावी—“तथास्तु, तथास्तु।” “आता तो बाहेर गेला आहे; स्नान करून देवतांचे विधिपूर्वक पूजन करीत आहे”—असे सांगून ती तो दीर्घ, अखंड काळ घाई न करता घालवी।
Verse 15
अधीत्याध्ययनार्थं स द्विजैर्मित्रैस्समं ययौ । एकपुत्रेति तन्माता प्रतारयति दीक्षितम्
अध्ययन पूर्ण करून तो पुढील अध्ययनासाठी द्विज मित्रांसह निघाला. पण “हा माझा एकुलता एक पुत्र” असे समजून त्याची माता त्या दीक्षिताला जाण्यापासून परावृत्त करण्याचा प्रयत्न करू लागली.
Verse 16
न तत्कर्म च तद्वृत्तं किंचिद्वेत्ति स दीक्षितः । सर्वं केशांतकर्मास्य चक्रे वर्षेऽथ षोडशे
तो दीक्षित आपल्या पूर्वकर्माचे वा पूर्ववृत्ताचे काहीच जाणत नव्हता. मग त्याच्या सोळाव्या वर्षी केशांत-संस्कारापर्यंतचे सर्व संस्कार त्याच्यासाठी करण्यात आले.
Verse 17
अथो स दीक्षितो यज्ञदत्तः पुत्रस्य तस्य च । गृह्योक्तेन विधानेन पाणिग्राहमकारयम्
त्यानंतर दीक्षित यज्ञदत्ताने गृह्यपरंपरेत सांगितलेल्या विधीनुसार आपल्या पुत्राचा पाणिग्रहण (विवाह) संस्कार विधिपूर्वक करून घेतला.
Verse 19
क्रोधनस्तेऽस्ति तनय स महात्मा पितेत्यलम् । यदि ज्ञास्यति ते वृत्तं त्वां च मां ताडयिष्यति
बाळा, तुझा पिता—तो महात्मा—क्रोधी स्वभावाचा फार उग्र आहे; आता पुरे. जर त्याला तुझे वर्तन कळले, तर तो तुला आणि मला दोघांनाही मारेल.
Verse 20
आच्छादयामि ते नित्यं पितुरग्रे कुचेष्टितम् । लोकमान्योऽस्ति ते तातस्सदाचारैर्न वै धनैः
मी तुझ्या पित्यापुढे तुझे अयोग्य कृत्य नेहमी झाकून ठेवीन. बाळा, तुझा पिता लोकमान्य आहे—धनामुळे नव्हे, सदाचारामुळेच.
Verse 21
ब्राह्मणानां धनं तात सद्विद्या साधुसंगमः । किमर्थं न करोषि त्वं सुरुचिं प्रीतमानसः
तात, ब्राह्मणांचे खरे धन म्हणजे सद्विद्या आणि साधुसंग. मग तू प्रसन्न मनाने उत्तम रुची व शुद्ध प्रवृत्ती का बरे जोपासत नाहीस?
Verse 22
सच्छ्रोत्रियास्तेऽनूचाना दीक्षितास्सोमयाजिनः । इति रूढिमिह प्राप्तास्तव पूर्वपितामहाः
तुझे पूर्वज येथे खरे श्रोत्रिय होते—वेदाध्ययनात निपुण, दीक्षित आणि सोमयज्ञ करणारे. अशा रीतीने त्यांनी या लोकी प्रतिष्ठित रूढी व मान्य परंपरा प्राप्त केली.
Verse 23
त्यक्त्वा दुर्वृत्तसंसर्गं साधुसंगरतो भव । सद्विद्यासु मनो धेहि ब्राह्मणाचारमाचर
दुर्वृत्तांचा संग सोडून साधुसंगात रम. सद्विद्येत मन स्थिर कर आणि ब्राह्मणोक्त धर्माचार पाळ.
Verse 24
तातानुरूपो रूपेण यशसा कुलशीलतः । ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां स्वकाम्
रूप, यश, कुल आणि शील—सर्व बाबतीत तू पित्याच्या अनुरूप आहेस. मग तुला लाज का वाटत नाही? काय कमी आहे? स्वतःहून स्वीकारलेली ही दुर्वृत्ती सोडून दे।
Verse 25
ऊनविंशतिकोऽसि त्वमेषा षोडशवार्षिकी । एतां संवृणु सद्वृत्तां पितृभक्तियुतो भव
तू अजून एकोणीसचाही नाहीस आणि ही सोळा वर्षांची आहे. या सद्वृत्त कन्येशी विवाह कर; आणि पित्याप्रती भक्ती व कर्तव्यनिष्ठा ठेव।
Verse 26
श्वशुरोऽपि हि ते मान्यस्सर्वत्र गुणशीलतः । ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां सुत
तुझा श्वशुरही सर्वत्र गुणशीलतेमुळे मान्य आहे. मग तुला लाज का वाटत नाही? म्हणून, पुत्रा, हे दुष्ट वर्तन सोडून दे.
Verse 27
मातुलास्तेऽतुलाः पुत्र विद्याशीलकुलादिभिः । तेभ्योऽपि न बिभेषि त्वं शुद्धोऽस्युभयवंशतः
हे पुत्रा, तुझे मामा विद्या, शील आणि कुलमर्यादेत अतुल आहेत. तरीही तू त्यांनाही घाबरत नाहीस, कारण तू पितृ आणि मातृ—दोन्ही वंशांनी शुद्ध आहेस.
Verse 28
पश्यैतान्प्रति वेश्मस्थान्ब्राह्मणानां कुमारकान् । गृहेऽपि शिष्यान्पश्यैतान्पितुस्ते विनयोचितान्
समोरच्या घरात राहणाऱ्या या ब्राह्मण कुमारांना पाहा. आपल्या घरातही वडिलांच्या या शिष्यांना पाहा, जे विनय व सदाचाराने घडलेले आहेत.
Verse 29
राजापि श्रोष्यति यदा तव दुश्चेष्टितं सुत । श्रद्धां विहाय ते ताते वृत्तिलोपं करिष्यति
हे पुत्रा, राजा जेव्हा तुझ्या दुष्कृत्याची बातमी ऐकेल, तेव्हा तो तुझ्या पित्यावरील श्रद्धा सोडून त्याची उपजीविका तोडून टाकील।
Verse 30
बालचेष्टितमेवैतद्वदंत्यद्यापि ते जनाः । अनंतरं हरिष्यंति युक्तां दीक्षिततामिह
आजही लोक हे केवळ बालचेष्टा म्हणतात; पण लवकरच ते येथे त्याची योग्य अशी दीक्षा-स्थिती मान्य करतील।
Verse 31
सर्वेप्याक्षारयिष्यंति तव तातं च मामपि । मातुश्चरित्रं तनयो धत्ते दुर्भाषणैरिति
सर्व लोक तुझ्या पित्यालाही आणि मलाही धारेवर धरतील, म्हणतील—‘हा पुत्र कठोर वचनांनी आपल्या आईच्या चरित्रावर कलंक लावतो।’
Verse 32
पितापि ते न पापीयाञ्छ्रुतिस्मृतिपथानुगः । तदंघ्रिलीनमनसो मम साक्षी महेश्वरः
तुझे पिता पापी नाहीत; ते श्रुति-स्मृतीच्या मार्गाचे अनुयायी आहेत। आणि माझे मन त्यांच्या चरणी लीन आहे—माझा साक्षी स्वयं महेश्वर आहे।
Verse 33
न चर्तुस्नातययापीह मुखं दुष्टस्य वीक्षितम् । अहो बलीयान्स विधिर्येन जातो भवानिति
चतु:स्नान करूनही मी येथे या दुष्टाचे मुख पाहिले नाही। अहो, किती बलवान तो विधी—ज्यामुळे तुझा जन्म झाला!
Verse 34
प्रतिक्षणं जनन्येति शिक्ष्यमाणोतिदुर्मतिः । न तत्याज च तद्धर्मं दुर्बोधो व्यसनी यतः
क्षणोक्षणी वारंवार शिकविले तरी तो अतिदुर्मतीच राहिला. तो दुर्बोध व व्यसनासक्त असल्याने त्याने तोच आचार सोडला नाही.
Verse 35
मृगयामद्यपैशुन्यानृतचौर्यदुरोदरैः । स वारदारैर्व्यसनैरेभिः कोऽत्र न खंडितः
शिकार, मद्यपान, निंदा, असत्य, चोरी आणि विनाशकारी जुगार—अशा व्यसनांनी व वारंवार येणाऱ्या आपत्तींनी इथे कोण खंडित होत नाही?
Verse 36
यद्यन्मध्यगृहे पश्येत्तत्तन्नीत्वा सुदुर्मतिः । अर्पयेद्द्यूतकाराणां सकुप्यं वसनादिकम्
घरात जे जे दिसे ते ते तो सुदुर्मती उचलून नेई आणि जुगाऱ्यांना देई—भांडीकुंडी, वस्त्रे इत्यादी—अशा रीतीने घराचा नाश करी।
Verse 37
न्यस्तां रत्नमयीं गेहे करस्य पितुरूर्मिकाम् । चोरयित्वैकदादाय दुरोदरकरेऽर्पयत्
एकदा त्याने वडिलांच्या घरी ठेवलेली रत्नजडित अंगठी चोरून, दुरोदराच्या विनाशकारी व्यसनाने प्रेरित होऊन ती जुगाऱ्याच्या हातात दिली।
Verse 38
दीक्षितेन परिज्ञातो दैवाद्द्यूतकृतः करे । उवाच दीक्षितस्तं च कुतो लब्धा त्वयोर्मिका
दैवयोगाने दीक्षिताने त्याच्या हातातील जुगारातून मिळालेली ती अंगठी ओळखली आणि त्याला म्हणाला—“ही अंगठी तुला कुठून मिळाली?”
Verse 39
पृष्टस्तेनाथ निर्बंधादसकृत्तमुवाच सः । मामाक्षिपसि विप्रोच्चैः किं मया चौर्यकर्मणा
त्याने वारंवार हट्टाने विचारल्यावर तो म्हणाला—“हे विप्र! तू मोठ्याने माझ्यावर आरोप का करतोस? चोरीच्या कर्माशी माझा काय संबंध?”
Verse 40
लब्धा मुद्रा त्वदीयेन पुत्रेणैव समर्पिता । मम मातुर्हि पूर्वेद्युर्जित्वा नीतो हि शाटकः
मिळालेली मुद्रा तुझ्याच पुत्राने अर्पण केली आहे; कारण कालच जिंकून तो माझ्या आईचे शाटक (वस्त्र) घेऊन गेला होता।
Verse 41
न केवलं ममैवैतदंगुलीयं समर्पितम् । अन्येषां द्यूतकर्तॄणां भूरि तेनार्पितं वसु
ही अंगठी फक्त माझ्याकडूनच अर्पण झाली नाही; त्याने इतर अनेक जुगाऱ्यांचेही पुष्कळ धन दावावर लावून अर्पण केले आहे।
Verse 42
रत्नकुप्यदुकूलानि शृंगारप्रभृतीनि च । भाजनानि विचित्राणि कांस्यताम्रमयानि च
रत्नजडित पेट्या, उत्तम दुकूल (वस्त्रे) आणि शृंगारादी विविध वस्तू; तसेच कांस्य व तांब्याची बनलेली अनेक प्रकारची सुंदर भांडीही।
Verse 43
नग्नीकृत्य प्रतिदिनं बध्यते द्यूतकारिभिः । न तेन सदृशः कश्चिदाक्षिको भूमिमंडले
जुगाऱ्यांकडून तो दररोज नग्न करून बांधला जातो; त्या पासा-आसक्तासारखा (दुःख व अपमानात) पृथ्वीवर कोणीही नाही।
Verse 44
अद्यावधि त्वया विप्र दुरोदर शिरोमणिः । कथं नाज्ञायि तनयोऽविनयानयकोविदः
हे विप्र, आजवर तू जुगाऱ्यांमध्ये शिरोमणी राहिलास. मग स्वतःच्या पुत्राला कसे ओळखू शकला नाहीस—जो लोकांना अविनय व विनाशाकडे नेण्यात कुशल आहे?
Verse 45
इति श्रुत्वा त्रपाभारविनम्रतरकंधरः । प्रावृत्य वाससा मौलिं प्राविशन्निजमन्दिरम्
हे ऐकून तो लज्जेच्या भाराने अधिकच मान झुकवून, वस्त्राने डोके झाकून आपल्या घरात प्रवेश केला.
Verse 46
महापतिव्रतामस्य पत्नी प्रोवाच तामथ । स दीक्षितो यज्ञदत्तः श्रौतकर्मपरायणः
तेव्हा त्याची पत्नी—स्वतः महापतिव्रता—तिला म्हणाली. यज्ञदत्त हा दीक्षित असून श्रौत वैदिक यज्ञकर्मात पूर्णपणे तत्पर होता.
Verse 47
यज्ञदत्त उवाच । दीक्षितायनि कुत्रास्ति धूर्ते गुणनिधिस्सुतः । अथ तिष्ठतु किं तेन क्व सा मम शुभोर्मिका
यज्ञदत्त म्हणाला—“हे दीक्षितायनी, गुणनिधीचा तो धूर्त पुत्र कुठे आहे? राहू दे त्याला; मला त्याचा काय उपयोग? माझी शुभ अंगठी कुठे आहे?”
Verse 48
अंगोद्वर्तनकाले या त्वया मेऽङ्गुलितो हृता । सा त्वं रत्नमयी शीघ्रं तामानीय प्रयच्छ मे
अंगोद्वर्तनाच्या वेळी तू माझ्या बोटातून जी अंगठी घेतलीस, ती रत्नजडित भूषणे लवकर आणून मला परत दे.
Verse 49
इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं भीता सा दीक्षितायनी । प्रोवाच स्नानमध्याह्नीं क्रियां निष्पादयत्यथ
ते वचन ऐकून दीक्षितायनी भयभीत झाली. मग ती बोलली आणि नंतर मध्याह्नस्नान व नियत क्रिया पार पाडू लागली.
Verse 50
व्यग्रास्मि देवपूजार्थमुपहारादिकर्मणि । समयोऽयमतिक्रामेदतिथीनां प्रियातिथे
मी देवपूजा व उपहार-नैवेद्य इत्यादी कर्मांत व्यग्र आहे. हे प्रिय अतिथी, अतिथींच्या प्रिय, हा वेळ व्यर्थ जाऊ नये।
Verse 51
इदानीमेव पक्वान्नकारणव्यग्रया मया । स्थापिता भाजने क्वापि विस्मृतेति न वेद्म्यहम्
आत्ताच शिजवलेल्या अन्नाच्या कामात व्यग्र होऊन मी ते एखाद्या भांड्यात कुठेतरी ठेवले; पण कुठे ठेवून विसरले, मला खरेच माहीत नाही।
Verse 52
दीक्षित उवाच । हं हेऽसत्पुत्रजननि नित्यं सत्यप्रभाषिणि । यदा यदा त्वां संपृछे तनयः क्व गतस्त्विति
दीक्षित म्हणाले—अरे, हे अयोग्य पुत्राची जननी, हे नित्य सत्य बोलणारी! जेव्हा जेव्हा मी तुला विचारतो—‘पुत्र कुठे गेला?’ तेव्हा सत्यच सांग।
Verse 53
तदातदेति त्वं ब्रूयान्नथेदानीं स निर्गतः । अधीत्याध्ययनार्थं च द्वित्रैर्मित्रैस्सयुग्बहिः
तेव्हा तू म्हण—‘तो आत्ताच येतो आहे.’ नाहीतर म्हण—‘सध्या तो बाहेर गेला आहे’; कारण अभ्यास करून पुढील पठण-अध्ययनासाठी तो दोन-तीन मित्रांसह बाहेर गेला आहे।
Verse 54
कुतस्ते शाटकः पत्नि मांजिष्ठो यो मयार्पितः । लभते योऽनिशं धाम्नि तथ्यं ब्रूहि भयं त्यज
हे पत्नि, मी दिलेला मांजिष्ठ-रंगाचा शाटक (वस्त्र) तुला कुठून मिळाला? या धामात तो वारंवार दिसतो. सत्य सांग, भीती सोड.
Verse 55
सांप्रतं नेक्ष्यते सोऽपि भृंगारो मणिमंडितः । पट्टसूत्रमयी सापि त्रिपटी या मयार्पिता
आता तो मणींनी मंडित भृंगार (सुसज्ज पात्र)ही दिसत नाही; आणि मी अर्पण केलेली रेशमी सूत्रांची त्रिपटीही दिसत नाही.
Verse 56
क्व दाक्षिणात्यं तत्कांस्यं गौडी ताम्रघटी क्व सा । नागदंतमयी सा क्व सुखकौतुक मंचिका
आता ते उत्तम दाक्षिणात्य कांस्यपात्र कुठे आहे? ती गौडी तांब्याची घटी कुठे आहे? आणि सुख-आनंदासाठी केलेली नागदंताची छोटी मंचिका कुठे? सर्व काही काळाच्या अधीन होऊन नाहीसे झाले।
Verse 57
क्व सा पर्वतदेशीया चन्द्रकांतिरिवाद्भुता । दीपकव्यग्रहस्ताग्रालंकृता शालभञ्जिका
पर्वतदेशी उत्पन्न झालेली ती अद्भुत शालभंजिका कुठे आहे, जिने चंद्रकांतमणीच्या प्रभेसारखी विस्मयकारी शोभा धारण केली होती? दीप धरण्यास उत्सुक असल्याप्रमाणे ज्याच्या पसरलेल्या हातांच्या अग्रभागी अलंकार होते—ती कुठे?
Verse 58
किं बहूक्तेन कुलजे तुभ्यं कुप्याम्यहं वृथा । तदाभ्यवहारिष्येहमुपयंस्याम्यहं यदा
फार बोलून काय उपयोग, हे कुलज! मी तुझ्यावर उगीचच रागावले आहे. जेव्हा तो काळ येईल, तेव्हा मी अन्न स्वीकारीन आणि तेव्हाच तुला पती म्हणूनही स्वीकारीन।
Verse 59
अनपत्योऽस्मि तेनाहं दुष्टेन कुलदूषिणा । उत्तिष्ठानय पाथस्त्वं तस्मै दद्यास्तिलांजलिम्
त्या कुलकलंकित दुष्टामुळे मी निपुत्रिक आहे. हे पार्था, ऊठ आणि मला पुढे ने; त्याला तिलांजली अर्पण कर.
Verse 60
अपुत्रत्वं वरं नॄणां कुपुत्रात्कुलपांसनात् । त्यजेदेकं कुलस्यार्थे नीतिरेषा सनातनी
कुळाला काळिमा लावणाऱ्या कुपुत्रापेक्षा निपुत्रिक असणे बरे. कुळाच्या हितासाठी एकाचा त्याग करावा, हीच सनातन नीती आहे.
Verse 61
स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा तस्मिन्नेवाह्नि कस्यचित् । श्रोत्रियस्य सुतां प्राप्य पाणिं जग्राह दीक्षितः
स्नान करून नित्यविधी पार पाडून, त्याच दिवशी दीक्षिताने एका श्रोत्रिय ब्राह्मणाची कन्या प्राप्त करून विधिपूर्वक तिचे पाणिग्रहण केले।
Frequently Asked Questions
Nārada asks for the account of Śiva’s arrival at Kailāsa and the origin-context of His friendship with Kubera (Dhanada), which Brahmā begins to narrate.
It frames later divine and economic outcomes through ethical causality: learning and ritual pedigree do not prevent downfall if discipline fails; prosperity and status are interpreted through karma and alignment with dharma/Śiva’s grace.
Śiva is described as ‘paripūrṇaḥ śivākṛtiḥ’—fully complete in an auspicious Śiva-form—signaling that the narrative is not merely historical but theologically oriented toward Śiva’s sovereign presence.