सृष्टिक्रमवर्णनम् / Description of the Sequence of Creation

Verse 1

ब्रह्मोवाच । शब्दादीनि च भूतानि पंचीकृत्वाहमात्मना । तेभ्यः स्थूलं नभो वायुं वह्निं चैव जलं महीम्

ब्रह्मा म्हणाले—शब्दादी तन्मात्रांचे मी माझ्या सामर्थ्याने पंचीकरण केले; आणि त्यांपासून स्थूल भूत—आकाश, वायु, अग्नी, जल व पृथ्वी—उत्पन्न केली.

Verse 2

पर्वतांश्च समुद्रांश्च वृक्षादीनपि नारद । कलादियुगपर्येतान्कालानन्यानवासृजम्

हे नारद, मी पर्वत, समुद्र आणि वृक्षादी सर्वही निर्माण केले; तसेच कला-आदिंपासून युगांपर्यंत काळाचे अन्य विभागही प्रवर्तित केले।

Verse 3

सृष्ट्यंतानपरांश्चापि नाहं तुष्टोऽभव न्मुने । ततो ध्यात्वा शिवं साम्बं साधकानसृजं मुने

हे मुने, सृष्टीच्या अंतफलातच आसक्त असे इतर जीव निर्माण करूनही मी तृप्त झालो नाही; मग साम्ब शिवाचे ध्यान करून, हे मुने, मी साधकांना उत्पन्न केले।

Verse 4

मरीचिं च स्वनेत्राभ्यां हृदयाद्भृगुमेव च । शिरसोऽगिरसं व्यानात्पुलहं मुनिसत्तमम्

स्वतःच्या नेत्रांतून त्यांनी मरीचीला, हृदयातून भृगूला, शिरातून अङ्गिरसाला, आणि व्यान वायूपासून मुनिश्रेष्ठ पुलहाला उत्पन्न केले.

Verse 5

उदानाच्च पुलस्त्यं हि वसिष्ठञ्च समानतः । क्रतुं त्वपानाच्छ्रोत्राभ्यामत्रिं दक्षं च प्राणतः

उदानापासून पुलस्त्य आणि त्याचप्रमाणे वसिष्ठ उत्पन्न झाले. अपानापासून क्रतु, दोन्ही कानांतून अत्रि, आणि प्राणापासून दक्ष प्रकट झाला.

Verse 6

असृजं त्वां तदोत्संगाच्छायायाः कर्दमं मुनिम् । संकल्पादसृजं धर्मं सर्वसाधनसाधनम्

“त्या छायेच्या कुशीतून मी तुला—मुनि कर्दमाला—निर्मिले. आणि केवळ संकल्पाने मी धर्माला उत्पन्न केले, जो सर्व साधनांचा साधन आहे.”

Verse 7

एवमेतानहं सृष्ट्वा कृतार्थस्साधकोत्तमान् । अभवं मुनिशार्दूल महादेवप्रसादतः

अशा रीतीने त्या श्रेष्ठ साधकांची सृष्टी करून उद्देश सिद्ध झालेला पाहून, हे मुनिशार्दूल, महादेवाच्या कृपेने मी कृतार्थ व संतुष्ट झालो।

Verse 8

ततो मदाज्ञया तात धर्मः संकल्पसंभवः । मानवं रूपमापन्नस्साधकैस्तु प्रवर्तितः

त्यानंतर, हे तात, माझ्या आज्ञेने संकल्पातून उत्पन्न झालेला धर्म मानवी रूप धारण करून त्या साधकांद्वारे आचरणात प्रवर्तित झाला।

Verse 9

ततोऽसृजं स्वगात्रेभ्यो विविधेभ्योऽमितान्सुतान् । सुरासुरादिकांस्तेभ्यो दत्त्वा तां तां तनुं मुने

त्यानंतर मी माझ्या स्वतःच्या देहाच्या विविध अंगांपासून असंख्य पुत्रांची सृष्टी केली; आणि हे मुने, त्यांना देव, असुर इत्यादींप्रमाणे त्यांची-त्यांची तनु व अवस्था दिली.

Verse 10

ततोऽहं शंकरेणाथ प्रेरितोंऽतर्गतेन ह । द्विधा कृत्वात्मनो देहं द्विरूपश्चाभवं मुने

त्यानंतर अंतःस्थित नाथ शंकराच्या प्रेरणेने मी माझा देह द्विधा केला; आणि हे मुने, मी द्विरूप झालो.

Verse 11

अर्द्धेन नारी पुरुषश्चार्द्धेन संततो मुने । स तस्यामसृजद्द्वंद्वं सर्वसाधनमुत्तमम्

हे मुने, तो अर्धा नारी व अर्धा पुरुष असा स्थित होता. मग तिच्यापासून त्याने द्वंद्व-युगल उत्पन्न केले—जे सर्व लौकिक व्यवहार चालविण्याचे परम उत्तम साधन आहे.

Verse 12

स्वायंभुवो मनुस्तत्र पुरुषः परसाधनम् । शतरूपाभिधा नारी योगिनी सा तपस्विनी

तेथे स्वायंभुव मनु हा पुरुष—परम प्रयोजनसिद्धीचे उत्तम साधन होता. आणि शतरूपा नावाची नारी योगिनी व तपस्विनी होती.

Verse 13

सा पुनर्मनुना तेन गृहीतातीव शोभना । विवाहविधिना ताताऽसृजत्सर्गं समैथुनम्

मग ती अतिशय शोभन कन्या त्या मनूने स्वीकारली. हे तात, विवाहविधीनुसार त्याने दांपत्य-संयोगाने सृष्टीचा प्रवाह प्रवर्तित केला.

Verse 14

तस्यां तेन समुत्पन्नस्तनयश्च प्रियव्रतः । तथैवोत्तानपादश्च तथा कन्यात्रयं पुनः

तिच्यापासून त्याच्याद्वारे प्रियव्रत व उत्तानपाद हे पुत्र झाले; तसेच पुन्हा तीन कन्याही उत्पन्न झाल्या।

Verse 15

आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुताः । आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम्

त्या आकूती, देवहूती आणि प्रसूती या नावांनी प्रसिद्ध झाल्या. मनूने आकूतीचा विवाह रुचीशी केला आणि मधली देवहूती कर्दमाला अर्पण केली.

Verse 16

ददौ प्रसूतिं दक्षायोत्तानपादानुजां सुताः । तासां प्रसूतिप्रसवैस्सर्वं व्याप्तं चराचरम्

मनूने उत्तानपादाची अनुजा कन्या प्रसूतीला दक्षाला पत्नी म्हणून दिले. प्रसूती व तिच्या संततीच्या प्रसवांमुळे स्थावर-जंगम असे सर्व विश्व व्यापून गेले.

Verse 17

आकूत्यां च रुचेश्चाभूद्वंद्वं यज्ञश्च दक्षिणा । यज्ञस्य जज्ञिरे पुत्रा दक्षिणायां च द्वादश

आकूती व रुचीपासून दिव्य युगल—यज्ञ आणि दक्षिणा—उत्पन्न झाले. आणि दक्षिणेपासून यज्ञाला बारा पुत्र झाले.

Verse 18

देवहूत्यां कर्दमाच्च बह्व्यो जातास्सुता मुने । दशाज्जाताश्चतस्रश्च तथा पुत्र्यश्च विंशतिः

हे मुने, देवहूती व कर्दमापासून अनेक कन्या जन्मल्या. दहाच्या पुढे आणखी चार झाल्या; अशा रीतीने एकूण वीस कन्या झाल्या.

Verse 19

धर्माय दत्ता दक्षेण श्रद्धाद्यास्तु त्रयोदश । शृणु तासां च नामानि धर्मस्त्रीणां मुनीश्वर

दक्षाने श्रद्धा इत्यादी तेराह कन्या धर्माला दिल्या. हे मुनीश्वर, आता धर्मपत्नींची नावे ऐक.

Verse 20

श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया । वसुःर्बुद्धि लज्जा शांतिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदश

श्रद्धा, लक्ष्मी, धृती, तुष्टी, पुष्टी, मेधा आणि क्रिया; वसु, बुद्धी, लज्जा, शांती, सिद्धी व कीर्ती—या तेराजणी.

Verse 21

ताभ्यां शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिस्सत्पथसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा

त्या दोघींमध्ये कनिष्ठेकडे अकरा सुलोचना कन्या राहिल्या—ख्याती, सत्पथसंभूती, स्मृती, प्रीती आणि क्षमा.

Verse 22

सन्नतिश्चानुरूपा च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा । भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवांगिरा मुनिः

सन्नती व अनुरूपा; तसेच ऊर्ज़ा, स्वाहा आणि स्वधा. (आणि) भृगु, भव, मरीची तसेच मुनी अंगिरा (उत्पन्न झाले).

Verse 23

पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्चर्षिवरस्तथा । अत्रिर्वासिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम्

पुलस्त्य व पुलह, क्रतु तसेच श्रेष्ठ ऋषी; अत्रि व वसिष्ठ, तसेच वह्नि (अग्नी) आणि पितृगण—हे सर्व यथाक्रम जाणावे।

Verse 24

ख्यातास्ता जगृहुः कन्या भृग्वाद्यास्साधका वराः । ततस्संपूरितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

त्या प्रसिद्ध कन्यांना भृगु आदी श्रेष्ठ सिद्ध साधकांनी विवाहाने स्वीकारले; त्यानंतर चराचरांसह संपूर्ण त्रैलोक्य पूर्णतः परिपूर्ण झाले।

Verse 25

एवं कर्मानुरूपेण प्रणिनामंबिकापते । आज्ञया बहवो जाता असंख्याता द्विजर्षभाः

हे अंबिकापते शिवा! प्राण्यांच्या कर्मानुरूप तुझ्या आज्ञेने अनेक जीव उत्पन्न झाले—खरोखरच असंख्य, हे द्विजश्रेष्ठा।

Verse 26

कल्पभेदेन दक्षस्य षष्टिः कन्याः प्रकीर्तिताः । तासां दश च धर्माय शशिने सप्तविंशतिम्

कल्पभेदानुसार दक्षाच्या साठ कन्या प्रसिद्ध आहेत. त्यांपैकी दहा धर्माला आणि सत्तावीस शशी (चंद्र) याला दिल्या.

Verse 27

विधिना दत्तवान्दक्षः कश्यपाय त्रयोदश । चतस्रः पररूपाय ददौ तार्क्ष्याय नारद

हे नारदा! विधिपूर्वक दक्षाने कश्यपाला तेरा (कन्या) दिल्या; आणि उत्तम रूपवती चार तार्क्ष्य (अरुण/गरुड) याला अर्पण केल्या.

Verse 28

भृग्वंगिरः कृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे कन्ये च दत्तवान् । ताभ्यस्तेभ्यस्तु संजाता बह्वी सृष्टिश्चराचरा

भृगु व अंगिरा यांनी कृशाश्वांना प्रत्येकी दोन कन्या दिल्या. त्या कन्यांपासून आणि त्यांच्यापासून (संयोगाने) चराचर अशी विपुल सृष्टी उत्पन्न झाली.

Verse 29

त्रयोदशमितास्तस्मै कश्यपाय महात्मने । दत्ता दक्षेण याः कन्या विधिवन्मुनिसत्तम

हे मुनिश्रेष्ठ, दक्षाने विधिपूर्वक त्या महात्मा कश्यपाला विवाहासाठी तेरा कन्या दिल्या.

Verse 30

तासां प्रसूतिभिर्व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । स्थावरं जंगमं चैव शून्य नैव तु किंचन

त्यांच्या संततीने चराचरांसह संपूर्ण त्रैलोक्य व्यापून गेले. स्थावर असो वा जंगम, कुठेही काही शून्य उरले नाही.

Verse 31

देवाश्च ऋषयश्चैव दैत्याश्चैव प्रजज्ञिरे । वृक्षाश्च पक्षिणश्चैव सर्वे पर्वतवीरुधः

त्यानंतर देव व ऋषी, तसेच दैत्यही उत्पन्न झाले. वृक्ष, पक्षी, आणि सर्व पर्वत व वेलीदेखील प्रकट झाले.

Verse 32

दक्षकन्याप्रसूतैश्च व्याप्तमेवं चराचरम् । पातालतलमारभ्य सत्यलोकावधि ध्रुवम्

दक्षाच्या कन्यांपासून उत्पन्न झालेल्या संततीने हे सर्व चराचर जग व्यापले—पाताळतलापासून सत्यलोकापर्यंत, निःसंशय.

Verse 33

ब्रह्मांडं सकलं व्याप्तं शून्यं नैव कदाचन । एवं सृष्टिः कृता सम्यग्ब्रह्मणा शंभुशासनात्

संपूर्ण ब्रह्मांड पूर्णतः व्यापले; ते कधीही शून्य नव्हते. अशा रीतीने शंभू (भगवान शिव) यांच्या आज्ञेने ब्रह्म्याने सृष्टी सम्यक् रचली.

Verse 34

सती नाम त्रिशूलाग्रे सदा रुद्रेण रक्षिता । तपोर्थं निर्मिता पूर्वं शंभुना सर्वविष्णुना

ती ‘सती’ या नावाने प्रसिद्ध झाली—रुद्राच्या त्रिशूलाग्रावर सदैव रक्षित। तपस्येच्या हेतुने, सर्वव्यापी शंभूने—जो विष्णूचाही अंतरात्मा आहे—पूर्वी तिला निर्माण केले।

Verse 35

सैव दक्षात्समुद्भूता लोककार्यार्थमेव च । लीलां चकार बहुशो भक्तोद्धरणहेतवे

तीच दक्षापासून उत्पन्न झाली, आणि केवळ लोककार्य सिद्ध करण्यासाठी. भक्तांच्या उद्धारासाठी तिने वारंवार पावन लीला केल्या।

Verse 36

वामांगो यस्य वैकुंठो दक्षिणांगोऽहमेव च । रुद्रो हृदयजो यस्य त्रिविधस्तु शिवः स्मृतः

ज्याचा वामांग वैकुंठ (विष्णू) आहे, आणि दक्षिणांग मी (ब्रह्मा) आहे; ज्याच्या हृदयातून रुद्र उत्पन्न होतो—तो त्रिविध स्वरूपातील ‘शिव’ म्हणून स्मरला जातो।

Verse 37

अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणास्त्रय उदाहृताः । स्वयं सदा निर्गुणश्च परब्रह्माव्ययश्शिवः

‘मी, विष्णू आणि रुद्र—हे तिन्ही गुण म्हणून सांगितले जातात. परंतु स्वयं शिव सदैव निर्गुण—अव्यय, परब्रह्म, स्वयंभू आणि अचल आहेत.’

Verse 38

विष्णुस्सत्त्वं रजोऽहं च तमो रुद्र उदाहृतः । लोकाचारत इत्येवं नामतो वस्तुतोऽन्यथा

विष्णूला सत्त्व, मला (ब्रह्माला) रज, आणि रुद्राला तम म्हणतात—हे लोकाचारानुसार. पण हा भेद केवळ नावापुरता; तत्त्वतः वास्तव वेगळेच आहे।

Verse 39

अंतस्तमो बहिस्सत्त्वो विष्णूरुद्रस्तथा मतः । अंतस्सत्त्वस्तमोबाह्यो रजोहं सर्वेथा मुने

हे मुने, विष्णू व रुद्र अंतः तमोगुणी व बाह्यतः सत्त्वगुणी असे मानले जातात; परंतु मी सर्वथा राजसी—अंतः सत्त्व व बाह्यतः तमस आहे।

Verse 40

राजसी च सुरा देवी सत्त्वरूपात्तु सा सती । लक्ष्मीस्तमोमयी ज्ञेया विरूपा च शिवा परा

सुरा देवी राजसी आहे; आणि ती सती सत्त्वस्वरूपा आहे. लक्ष्मी तमोमयी असे जाणावे; आणि या सर्वांपलीकडे विरूपा पराशिवा आहे.

Verse 41

एवं शिवा सती भूत्वा शंकरेण विवाहिता । पितुर्यज्ञे तनुं त्यक्त्वा नादात्तां स्वपदं ययौ

अशा रीतीने शिवस्वरूपा सतीचा शंकराशी विवाह झाला. पुढे पित्याच्या यज्ञात देह त्यागून तिने दुसरे शरीर स्वीकारले नाही; ती आपल्या परम पदास गेली.

Verse 42

पुनश्च पार्वती जाता देवप्रार्थनया शिवा । तपः कृत्वा सुविपुलं पुनश्शिवमुपागता

देवांच्या प्रार्थनेने शिवा पुन्हा पार्वतीरूपाने जन्मली. अतिविशाल तप करून तिने पुनः भगवान् शिवांना प्राप्त केले.

Verse 43

तस्या नामान्यनेकानि जातानि च मुनीश्वर । कालिका चंडिका भद्रा चामुंडा विजया जया

हे मुनिश्रेष्ठ, तिची अनेक नावे प्रकट झाली—कालिका, चंडिका, भद्रा, चामुंडा, विजया आणि जया.

Verse 44

जयंती भद्रकाली च दुर्गा भगवतीति च । कामाख्या कामदा ह्यम्बा मृडानी सर्वमंगला

ती जयंती, भद्रकाली, दुर्गा आणि भगवती म्हणून ओळखली जाते; तसेच ती कामाख्या, कामदा, अम्बा, मृडानी आणि सर्वमंगला आहे।

Verse 45

नामधेयान्यनेकानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । गुणकर्मानुरूपाणि प्रायशस्तत्र पार्वती

हे पार्वती! तेथे प्रभूची अनेक नामे आहेत; ती भोग व मोक्ष देणारी आहेत, आणि बहुतेक नामे त्यांच्या गुण व कर्मानुरूपच सांगितली आहेत।

Verse 46

गुणमय्यस्तथा देव्यो देवा गुणमयास्त्रयः । मिलित्वा विविधं सृष्टेश्चक्रुस्ते कार्यमुत्तमम्

तसेच देव्या गुणमय होत्या आणि ते तीन देवही गुणमय होते. त्यांनी एकत्र येऊन गुणांच्या लीलानुसार सृष्टीचे उत्तम कार्य विविध प्रकारे केले।

Verse 47

एवं सृष्टिप्रकारस्ते वर्णितो मुनिसत्तम । शिवाज्ञया विरचितो ब्रह्मांडस्य मयाऽखिलः

हे मुनिश्रेष्ठ! अशा प्रकारे सृष्टीचा प्रकार तुला संपूर्ण सांगितला. शिवाच्या आज्ञेनेच मी या अखिल ब्रह्मांडाची रचना केली आहे।

Verse 48

परं ब्रह्म शिवः प्रोक्तस्तस्य रूपास्त्रयः सुराः । अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणभेदानुरूपतः

शिवाला परब्रह्म म्हटले आहे. त्याचेच तीन दिव्य रूप आहेत—मी (ब्रह्मा), विष्णू आणि रुद्र—गुणभेदानुसार प्रकट झालेले।

Verse 49

शिवया रमते स्वैरं शिवलोके मनोरमे । स्वतंत्रः परमात्मा हि निर्गुणस्सगुणोऽपि वै

अतिशय मनोहर शिवलोकी तो शिवा (पार्वती)सह स्वैरपणे क्रीडा करतो. कारण परमात्मा खरोखर स्वतंत्र आहे—तो निर्गुणही आहे आणि सगुणही आहे.

Verse 50

तस्य पूर्णवतारो हिं रुद्रस्साक्षाच्छिवः स्मृतः । कैलासे भवनं रम्यं पंचवक्त्रश्चकार ह । ब्रह्मांडस्य तथा नाशे तस्य नाशोस्ति वै न हि

तो त्याचा पूर्ण अवतारच आहे; रुद्र हा साक्षात शिव म्हणून स्मरणात आहे. कैलासावर त्याने रम्य भवन निर्माण केले आणि पंचवक्त्र रूप धारण केले. ब्रह्मांडाचा नाश झाला तरी त्याचा नाश होत नाही.