Anuvaka 1
अथर्वणिक ज्ञान, संरक्षणशक्ती आणि बंधनांतून उपचारात्मक मुक्ती यांच्या साहाय्याने अखंडता व शुभ व्यवस्था पुनर्स्थापित करणे हा मुख्य विषय आहे. उपविषय: (1) गुप्त ‘परम धाम’ (paramaṃ dhāma) कडे ज्ञानोन्नती व अमृतत्व-ज्ञान; (2) आरोग्य व विधीशुद्धी बिघडविणाऱ्या सीमांत सत्तांचा (गंधर्व–अप्सरा) शमन; (3) रोगकारक स्राव (āsrāva) थांबवून देहातील भेगा/छिद्रे सील करणे; (4) विष्कंध व भक्षक शक्तींविरुद्ध जाङ्गिड मणीचे ताईत-रक्षण; (5) मंत्रबलाने विधी/कर्मासाठी सामर्थ्यप्राप्ती.
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
AVŚ 2.1 हे संक्षिप्त ज्ञानात्मक–पौष्टिक सूक्त आहे. ते गुहेत (guhā) लपलेल्या “परम धाम” (paramaṃ dhāma) कडे निर्देश करते; अमृत (amṛta) या अमरत्वाच्या गुप्त रचनेचे ज्ञान झाल्यास त्या धामापर्यंत पोहोचता येते, असे सांगते. दैवी नावे व विधी/आज्ञा स्थिर करणाऱ्या एकमेव जाणकाराचे स्तवन करून, दीर्घायुष्य, मृत्युसदृश मर्यादेपासून संरक्षण, आणि पितृपरंपरेतील प्रतिष्ठा—ही योग्य ज्ञान व त्या गुप्त धामाशी अनुरूपता यांची फळे म्हणून मांडते.
Sukta 2
हे सूक्त गंधर्व आणि अप्सरांना सीमास्थित, वेगाने संचार करणारे सत्त्व म्हणून संबोधते; त्यांच्या अचानक आगमनाने मानवी व्यवस्था, आरोग्य आणि यज्ञकर्मांची शुचिता बिघडू शकते. त्यांना नावाने ओळखून, स्तुती करून आणि त्यांचे स्थान निश्चित करून—विशेषतः त्यांचे ‘आसन’ समुद्रात (विश्वजलात) स्थिर करून—साधकाला त्यांना बोलावणे, दूर पाठवणे किंवा त्यांच्या प्रभावाचे निरस्तीकरण करणे यासाठी अधिष्ठान मिळते. याची शक्ती ओळख आणि आवरण/नियंत्रण यात आहे: ते कुठे संबंधित आहेत आणि कसे ये-जा करतात (आ च परा च यन्ति) याचे नकाशीकरण करून त्यांना मर्यादित करणे.
Sukta 3
हे उपचारसूक्त āsrāva—रोगजन्य “वाहणारा” स्राव (उदा., वाहणाऱ्या जखमा/पू येणे किंवा रक्तस्राव)—याविरुद्धचे भैषज्य-मंत्र आहे. स्रावाचा प्रवाह थांबवून देहाची अखंडता पुन्हा प्रस्थापित व्हावी अशी यात प्रार्थना आहे. उपायाला पर्वत, पृथ्वी, समुद्र अशा अनेक स्रोतांमधून आलेली विश्वव्यापी शक्ती म्हणून मांडले आहे; आणि औषधाने रोग आधीच शांत करून हुसकावून लावला आहे असे वारंवार सांगून उपचाराची ‘मुद्रा’ घातली आहे.
Sukta 4
हा लहान अथर्वणीय मंत्र-सूक्त जाङ्गिडाला देवदत्त मणि (ताईत/औषध) म्हणून सामर्थ्य देतो. तो धारण करणाऱ्याचे विष्कंध-प्रकारचे उपद्रव, राक्षसी शक्ती आणि “भक्षक” (अत्रिन) यांपासून रक्षण करतो. या उपायाला ‘विश्वभेषज’ (सर्वव्याधिनाशक औषध) म्हणून मांडून, तो शत्रुत्वकारी शक्ती व कृत्या (जादूटोणा/मंत्रप्रयोग) दूर लोटतोच, पण संकटापलीकडे व्यक्तीचे आयुष्य पुढे नेतो, असेही सांगतो.
Sukta 5
हा सात मंत्रांचा सूक्त इंद्राला सोमपानासाठी पिळणीच्या यज्ञकर्मात आमंत्रित करतो. विधीत प्रवेश करून ताजे पिळलेले सोमरस पिण्यास, आणि सुबोल स्तुतीमुळे हर्षोल्लासाने परिपूर्ण होण्यास त्याला प्रवृत्त करतो. पुढे इंद्राचे सोमबळ सर्परूप अडथळा घालणाऱ्यावर मिळवलेल्या त्याच्या आदर्श विजयाशी जोडले जाते; त्या देवाची परिपूर्णता व विजयी शक्ती यजमानाकडे हस्तांतरित होऊन बल, यश, अभ्युदय देओ आणि अडथळे भेदून टाको, अशी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 6
हे लघु अथर्ववैदिक सूक्त अग्नीला ‘सपत्नहा’—प्रतिद्वंद्वींचा संहारक—म्हणून प्रतिष्ठित करते; त्याचे तेज चारही दिशांत पसरून संरक्षित क्षेत्र दृढ करते. अग्नीची वाढ कालचक्राशी (वर्षे, ऋतू, आवर्तने) जोडून, त्याला जागरूक गृहपालक म्हणून स्थापून, हे सूक्त घरातील अग्नीला शत्रुत्वपूर्ण हेतूचा पराभव करणारी आणि सामाजिक–राजकीय व्यवस्था स्थिर करणारी अपोत्प्रेरक (अपायनिवारक) शक्ती बनवते.
Sukta 7
AVŚ 2.7 हे एक लघु शाप-मोचन सूक्त आहे. यात उच्चारलेला शपथ/शाप हा जणू स्पर्श्य असा उपद्रव मानला असून तो पाण्याने धुऊन काढता येतो, दाबून खाली बसवता येतो आणि अखेरीस तो पाठविणाऱ्याकडेच परत वळवता येतो असे सांगितले आहे. शुद्ध करणाऱ्या आपः (जल) यांचे आवाहन करून, तसेच मंत्रातील अंतर्निहित “चक्षुस्” (दृष्टी/नेत्रशक्ती) यांच्या बळावर, प्रतिस्पर्धी व नातलगांकडून उद्भवलेले शाप विरघळवून बाधित व्यक्तीची विधीगत व सामाजिक सुरक्षितता पुनःस्थापित केली जाते.
Sukta 8
अथर्ववेद 2.8 हे संक्षिप्त उपचार–हकालपट्टीचे मंत्ररूप आकर्षण आहे. वरून व खालून घट्ट बांधलेल्या बंधन-पाशासारखी कल्पिलेली क्षेत्रीया व्याधी सैल करून दूर हाकलणे हा याचा उद्देश आहे. ‘विमोचक’ म्हणून जोडीनं आवाहन केलेल्या विचृता आणि तारका यांना ‘बंधन सोडवा’ अशी प्रार्थना केली आहे. क्षेत्रीया-नाशक औषध म्हणून विरुत् वेल सक्रिय केली जाते, आणि नांगरणीची अवजारेही विधीपूर्वक रोग ‘कापून’ काढून टाकतात असा या कर्माचा प्रभाव पुढे विस्तारला आहे.
Sukta 9
हा पाच ऋचांचा अथर्ववैदिक सूक्त भगा-सदृश ‘शुभवाटप’—समृद्धी आणणारी मंगल उपस्थिती—येऊ दे, उन्नत होऊ दे आणि जीवंतांमध्ये दृढपणे स्थिर होऊ दे, अशी आवाहने करतो; ज्यामुळे सामाजिक सातत्य टिकेल आणि संततीची भरभराट होईल. उपचारात्मक स्वरात हीच शुभशक्ती महामारींवर मात करणारी औषधी-शक्ती म्हणून मांडली आहे; ती ‘जीवनाचे दुर्ग’ सुरक्षित करते, असंख्य वैद्य आणि असंख्य औषधी वनस्पती यांच्या पाठबळासह. म्हणून हे सूक्त पौष्टिक स्थैर्याला भैषज्य आश्वासनाशी जोडते: सौभाग्य हे संरक्षण, जीवनशक्ती आणि परिणामकारक औषध म्हणून प्रकट होते.
Sukta 10
AVŚ 2.10 हे पाशमोचन (बंधन सैल करणारे) भैषज्य सूक्त आहे. क్షेत्रीया (शेतात उत्पन्न/पसरलेला) दीर्घकालीन उपद्रव, क्षयकारक व्याधी आणि निरृतीची मृत्युकर्षक ओढ यांपासून पीडिताला विधिपूर्वक “सोडवणे/उकलणे” हा याचा हेतू आहे; ही अवस्था केवळ शारीरिक नसून नैतिक–याज्ञिक बंधन म्हणूनही मांडली आहे. पाशाधिपती वरुणाला आवाहन करून आणि ब्रह्मन् (मंत्रशक्ती) द्वारे रुग्णाला अनागस (“निर्दोष”) घोषित करून, त्याला ऋताशी शुभ संलग्नतेत पुनःस्थापित केले जाते; द्यावा–पृथिवी साक्षीदार म्हणून याला पुष्टी देतात.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.