Sukta 8
Rishi: Atharvanic tradition (specific r̥ṣi not stated in the provided excerpt)
Devata: Vicṛtā and Tārakā (personified deliverers/unbinders); secondarily the expulsion of kṣetriya-disease
Chandas: Mixed/irregular as noted in the tradition: Virāṭ / Nicṛt-pathyā-pañkti (per the supplied metrical note)
अथर्ववेद 2.8 हे संक्षिप्त उपचार–हकालपट्टीचे मंत्ररूप आकर्षण आहे. वरून व खालून घट्ट बांधलेल्या बंधन-पाशासारखी कल्पिलेली क्षेत्रीया व्याधी सैल करून दूर हाकलणे हा याचा उद्देश आहे. ‘विमोचक’ म्हणून जोडीनं आवाहन केलेल्या विचृता आणि तारका यांना ‘बंधन सोडवा’ अशी प्रार्थना केली आहे. क्षेत्रीया-नाशक औषध म्हणून विरुत् वेल सक्रिय केली जाते, आणि नांगरणीची अवजारेही विधीपूर्वक रोग ‘कापून’ काढून टाकतात असा या कर्माचा प्रभाव पुढे विस्तारला आहे.
Mantras
Mantra 1
क्षेत्रियरोगनाशनम्। ४ विराट्, ५ निचृत्पथ्यापङ्क्तिः। उद॑गातां॒ भग॑वती वि॒चृतौ॒ नाम॒ तार॑के । वि क्षे॑त्रि॒यस्य॑ मुञ्चतामध॒मं पाश॑मुत्त॒मम्
वरच्या दिशेने जावोत त्या दोन भगवती—‘विचृतौ’ नावाच्या त्या दोन तारके (उद्धारक). त्या क्षेत्रिय-रोगापासून (आम्हांला) मुक्त करो; खालचा पाश आणि वरचा पाश—दोन्ही वेगळे करून सैल करो.
Mantra 2
अपे॒यं रात्र्यु॑च्छ॒त्वपो॑च्छन्त्वभि॒कृत्व॑रीः । वी॒रुत् क्षे॑त्रिय॒नाश॒न्यप॑ क्षेत्रि॒यमु॑च्छतु
दूर हो! ही रात्रि उठून निघून जावो; दूर जावोत ते आक्रमक बल—उठून उतरून जावोत. क्षे॒त्रिय-नाशिनी वीरुत्—ती क्षे॒त्रिय (व्याधी) उचलून दूर करो.
Mantra 3
ब॒भ्रोरर्जु॑नकाण्डस्य॒ यव॑स्य ते पला॒ल्या तिल॑स्य तिलपि॒ञ्ज्या। वीरुत् क्षे॑त्रिय॒नाश॒न्यप॑ क्षेत्रि॒यमु॑च्छतु
बभ्रु, अर्जुन-कांड, यव, पला॒ल्या (भूसी), तीळ आणि तीळ-पिष्ट (तिलपिञ्ज्या) यांसह—क्षे॒त्रिय-नाशिनी वीरुत् क्षे॒त्रिय (रोग/दोष) दूर ढकलून काढो.
Mantra 4
नम॑स्ते॒ लाङ्ग॑लेभ्यो॒ नम॑ ईषायु॒गेभ्यः॑ । वी॒रुत् क्षे॑त्रिय॒नाश॒न्यप॑ क्षेत्रि॒यमु॑च्छतु
लाङ्गल (नांगर/हल) यांना नमस्कार; ईषा व युग (दांडा व जू) यांना नमस्कार. क्षेत्रिय (kṣetriya) नाश करणारी वीरुत् (Virút) वनस्पती तो क्षेत्रिय रोग दूर ढकलून देओ.
Mantra 5
नमः॑ सनिस्रसा॒क्षेभ्यो॒ नमः॑ संदे॒श्येऽभ्यः । नमः॒ क्षेत्र॑स्य॒ पत॑ये वी॒रुत् क्षे॑त्रिय॒नाश॒न्यप॑ क्षेत्रि॒यमु॑छतु
धूसर व झिरपणाऱ्या डोळ्यांच्या (सनिस्रसा-आक्ष) जनांना नमस्कार; आसपास वावर करणाऱ्या शक्तींना नमस्कार. क्षेत्राच्या स्वामीला नमस्कार. क्षेत्रिय (kṣetriya) रोगाचा नाश करणारी वीरुत् (Virút) वनस्पती तो क्षेत्रिय उपद्रव दूर लोटू दे.
Frequently Asked Questions
In this sukta, kṣetriya is treated as a named affliction (and almost a personified force) that binds the patient like a noose; the mantra’s goal is to loosen and expel it rather than merely describe symptoms.
They are paired, ‘blessed’ deliverers invoked as unbinders—powers that cut or loosen bonds—so the patient is released from the disease’s grasp (both ‘upper’ and ‘lower’).
The ploughing set symbolizes cutting, turning, and uprooting; by saluting these implements, the rite borrows that ‘uprooting’ power to dislodge the kṣetriya malady and thrust it away.
Ask anything about Sukta 8 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.