Adhyaya 187: Determination of the Origin and Procedure of the Ancestral Offering (Pitṛyajña/Śrāddha)

Verse 1

अथ सृष्टिपितृयज्ञौ ॥ सूत उवाच ॥ एवं नारायणाच्छ्रुत्वा सा मही संशितव्रता ॥ कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा माधवं पुनरब्रवीत् ॥

ഇപ്പോൾ സൃഷ്ടിയും പിതൃയജ്ഞവും. സൂതൻ പറഞ്ഞു—നാരായണനിൽ നിന്നു ഇങ്ങനെ കേട്ട ശേഷം, വ്രതത്തിൽ ദൃഢയായ ഭൂമി ഇരുകൈകളാൽ അഞ്ജലി ചേർത്ത് വീണ്ടും മാധവനോട് പറഞ്ഞു।

Verse 2

धरण्युवाच ॥ श्रुतमेतन्मयाख्यानं क्षेत्रस्य च महत्फलम् ॥ एकं मे परमं गुह्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

ധരണി പറഞ്ഞു—ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കഥയും അതിന്റെ മഹത്തായ ഫലവും ഞാൻ ശ്രവിച്ചു. എനിക്ക് ഒരു പരമഗുഹ്യമായ കാര്യം ശേഷിക്കുന്നു; ഭവാൻ അത് പറഞ്ഞുതരണം.

Verse 3

पितृयज्ञस्य माहात्म्यं सोमदत्तो नराधिपः ॥ मृगयां समुपागम्य यत्त्वया पूर्वभाषितम् ॥

പിതൃയജ്ഞത്തിന്റെ മഹാത്മ്യത്തെക്കുറിച്ച്—മനുഷ്യാധിപനായ സോമദത്ത രാജാവ് മൃഗയയ്ക്ക് പോയപ്പോൾ സംബന്ധിച്ച് നിങ്ങൾ മുമ്പ് പറഞ്ഞതുതന്നെ (ഞാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്).

Verse 4

को गुणः पितृयज्ञस्य कथमेव प्रयुज्यते ॥ केन चोत्पादितं श्राद्धं कस्मिन्नर्थे किमात्मकम् ॥

പിതൃയജ്ഞത്തിന്റെ ഫലം എന്ത്? അത് യഥാവിധി എങ്ങനെ ആചരിക്കണം? ശ്രാദ്ധം ആരാണ് സ്ഥാപിച്ചത്, ഏതു ലക്ഷ്യത്തിനായി, അതിന്റെ സ്വഭാവം എന്ത്?

Verse 5

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण वदस्व मे ॥ श्रीवराह उवाच ॥ साधु भूमे महाभागे यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

ഇത് ഞാൻ വിശദമായി കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എനിക്ക് പറഞ്ഞു തരൂ. ശ്രീവരാഹൻ പറഞ്ഞു—സാധു, മഹാഭാഗ്യവതിയായ ഭൂമിയേ, നീ എന്നോടിങ്ങനെ ചോദിക്കുന്നത് ഉത്തമം.

Verse 6

मोहितासि वरारोहे भाराक्रान्ता वसुन्धरे ॥ दिव्यां ददामि ते बुद्धिं शृणु सुन्दरि तत्त्वतः ॥

ഹേ വരാരോഹേ, ഹേ വസുന്ധരേ, നീ മോഹിതയായി ഭാരത്താൽ അമർന്നു കിടക്കുന്നു. ഞാൻ നിനക്ക് ദിവ്യബുദ്ധി നൽകുന്നു; ഹേ സുന്ദരി, തത്ത്വമായി ശ്രവിക്കൂ.

Verse 7

कथयिष्यामि ते ह्येवं श्राद्धोत्पत्तिविनिश्चयम् ॥ आदौ स्वर्गस्य चोत्पत्तिं देवानां च वरानने ॥

ഇങ്ങനെ ഞാൻ നിന്നോട് ശ്രാദ്ധോത്പത്തിയുടെ നിശ്ചിത നിർണ്ണയം പറയും. ഹേ സുന്ദരമുഖിയേ, ആദ്യം സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെയും ദേവന്മാരുടെയും ഉദ്ഭവം വിവരിക്കും.

Verse 8

निष्प्रभेऽस्मिन्निरालोके सर्वतस्तमसावृते ॥ स्रष्टुं वै बुद्धिरुत्पन्ना त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥

പ്രഭയില്ലാത്ത, വെളിച്ചമറ്റ ഈ ലോകത്തിൽ, എല്ലാടവും അന്ധകാരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കെ, ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ ത്രിലോകം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള നിശ്ചയം ഉദിച്ചു.

Verse 9

सोऽहं च शेषपर्यङ्के एकश्चैव पराङ्मुखः ॥ स्वपामि च वरारोहे अनन्तशयने ह्यहम् ॥

ഞാനും—ഏകനായി, പരാങ്മുഖനായി—ശേഷന്റെ ശയ്യയിൽ നിദ്രിക്കുന്നു; ഹേ സുന്ദരനിതംബിനീ, ഞാൻ അനന്തശയനത്തിലേ വിശ്രമിക്കുന്നു.

Verse 10

युगं युगसहस्राणि यास्यन्ति च गतानि च ॥ न त्वं मम विजानासि ज्ञातुं मायां यशस्विनि ॥

യുഗങ്ങളുടെ ആയിരങ്ങളോളം കടന്നുപോകും; പലതും കഴിഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു; എങ്കിലും ഹേ യശസ്വിനീ, എന്റെ മായയെ അറിയാൻ നീ അതിനെ ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.

Verse 11

धारितं मम सुश्रॊणि दिवा पञ्चशतानि च ॥ वाराहं रूपमादाय न जानासि हि भामिनि ॥

ഹേ സുന്ദരനിതംബിനീ, അഞ്ചുനൂറ് ദിവസങ്ങൾ ഞാൻ (ഈ ഭാരത്തെ) ധരിച്ചു; എങ്കിലും ഹേ ഭാമിനീ, വരാഹരൂപം സ്വീകരിച്ച എന്നെ നീ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.

Verse 12

यन्मां पृच्छसि वै ज्ञातुमात्मानं च यशस्विनि ॥ एकमूर्त्तिस्त्रिधा जातो ब्रह्मविष्णुहरात्मकः ॥

യശസ്വിനീ, എന്നെ—എന്റെ ആത്മസ്വരൂപം—അറിയാൻ നീ ചോദിക്കുന്നതു ഇതാണ്: ഞാൻ ഏകമൂർത്തിയായിരിക്കെ തന്നെ ത്രിവിധമായി പ്രസ്ഫുരിച്ചു; ബ്രഹ്മാ-വിഷ്ണു-ഹര സ്വഭാവമുള്ളവൻ ഞാൻ.

Verse 13

क्रोधहेतोर्मया सृष्ट ईश्वरॊऽसुरनाशनः ॥ मम नाभ्यामभूत्पद्मं पद्मगर्भः पितामहः ॥

ക്രോധഹേതുവാൽ ഞാൻ അസുരനാശകനായ ആ ഈശ്വരനെ സൃഷ്ടിച്ചു; എന്റെ നാഭിയിൽ നിന്ന് പദ്മം ഉദിച്ചു—പദ്മഗർഭനായ പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാ).

Verse 14

एवं त्रयो वयं देवाः कृत्वा ह्येकाणर्वां महीम् ॥ तिष्ठामः परमप्रीत्या मायां कृत्वा तु वैष्णवीम् ॥

ഇങ്ങനെ ഞങ്ങൾ മൂന്നു ദേവന്മാർ ഭൂമിയെ ഒരൊറ്റ മഹാസമുദ്രമാക്കി; വൈഷ്ണവീ മായയെ സൃഷ്ടിച്ച് പരമപ്രീതിയോടെ നിലകൊണ്ടു.

Verse 15

सर्वं तज्जलपूर्णं तु न चाज्ञायते किञ्चन ॥ वटमेकं वर्जयित्वा विष्णुमूलं यशोद्रुमम् ॥

എല്ലാം ജലപൂർണ്ണമായിരുന്നു; ഒന്നും തിരിച്ചറിയാനായില്ല; വിഷ്ണുവിൽ മൂലമുള്ള മഹിമയുള്ള ഒരൊറ്റ വടവൃക്ഷം മാത്രമൊഴികെ.

Verse 16

तिष्ठाम वटवृक्षेऽहं मायया बालरूपधृक् ॥ पश्यामि च जगत्सर्वं त्रैलोक्यं यन्मया कृतम् ॥

ഞാൻ വടവൃക്ഷത്തിൽ നിലകൊണ്ടു, മായയാൽ ബാലരൂപം ധരിച്ചു; എന്റെ കൈവശം സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട സമസ്ത ജഗത്ത്—ത്രൈലോക്യം—ഞാൻ ദർശിച്ചു.

Verse 17

वारयामि वरारोहे जानासि त्वं धरे शुभे ॥ कालेन तु तदा देवि कृत्वा वै वडवामुखम् ॥

ഹേ വരാരോഹേ! ഞാൻ ഇതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; ഹേ ശുഭേ ധരാ! നീ അറിയുന്നു. പിന്നെ യഥാകാലത്തിൽ, ഹേ ദേവി, ‘വഡവാമുഖ’ (അശ്വീമുഖ) രൂപം ഉണ്ടാക്കി.

Verse 18

विनिस्सृतं जलं तत्र मायया तदनन्तरम् ॥ प्रलये च विनिवृत्ते ब्रह्मा लोकपितामहः ॥

അതിനുശേഷം അവിടെ മായയാൽ ജലം ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു ഒഴുകി. പ്രളയം ശമിച്ചപ്പോൾ, ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് പ്രത്യക്ഷനായി/കർമ്മത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 19

एवमुक्तो मया देवि गृह्य तत्र कमण्डलुम् ॥ उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा ब्रह्मा चोत्पादयन्सुरान् ॥

ഹേ ദേവി! ഞാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവ് അവിടെ കമണ്ഡലു എടുത്തു; ആചമനം/ഉപസ്പർശം ചെയ്ത് ശുദ്ധനായി ദേവന്മാരെ സൃഷ്ടിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 20

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः ॥ तारणार्थं च सर्वेषां ब्राह्मणान्भुवि दैवतान् ॥

ആദിത്യന്മാർ, വസുക്കൾ, രുദ്രന്മാർ, ഇരട്ട അശ്വിനികൾ, മരുത്ഗണങ്ങൾ—കൂടാതെ എല്ലാവരുടെയും താരണ/രക്ഷാർത്ഥം ഭൂമിയിൽ ബ്രാഹ്മണരെ ദൈവസ്വരൂപരായി സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 21

बाहुभ्यां क्षत्रमुत्पन्नं वैश्याः ऊरुविनिःसृताः ॥ पद्भ्यां विनिःसृताः शूद्राः सर्ववर्णोपचारकाः

ബാഹുക്കളിൽ നിന്ന് ക്ഷത്രം (ക്ഷത്രിയധർമ്മം) ഉദ്ഭവിച്ചു; ഊരുക്കളിൽ നിന്ന് വൈശ്യർ പുറപ്പെട്ടു. പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് ശൂദ്രർ ഉദ്ഭവിച്ചു; അവർ എല്ലാ വർണങ്ങൾക്കും സേവന-സഹായം ചെയ്യുന്നവർ.

Verse 22

देवताश्चासुरा देवि जातास्ते ब्रह्मणस्तथा ॥ देवता ह्यसुराः सर्वे तपोवीर्यबलान्विताः

ഹേ ദേവി, ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്നുതന്നെ ജനിച്ചു. ദേവതകളും അസുരരും—എല്ലാവരും തപസ്, തേജസ്, ബലം എന്നിവയാൽ സമ്പന്നരായിരുന്നു.

Verse 23

दित्यां च जनिताः पुत्रा असुराः सुरशत्रवः ॥ प्रजापतिश्चाजनयदृषींश्चैव तपोधनान्

ദിതിയിൽ നിന്നു പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു—ദേവന്മാരുടെ ശത്രുക്കളായ അസുരർ. പ്രജാപതിയും തപസ്സേ ധനമായ ഋഷിമാരെയും സൃഷ്ടിച്ചു.

Verse 24

तेजसा भास्कराकाराः सर्वे शास्त्रविदो द्विजाः ॥ तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च जनिता ब्रह्मसूनुना

തേജസ്സാൽ സൂര്യസദൃശരായി, അവർ എല്ലാവരും ദ്വിജരും ശാസ്ത്രവിദഗ്ധരുമായിരുന്നു. അവരുടെ പുത്രന്മാരും പൗത്രന്മാരും ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനാൽ ജനിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 25

निमेस्तु वंशसम्भूतो आत्रेय इति विश्रुतः ॥ जातमात्रो महात्मा स श्रीमांश्चापि तपोनिधिः

നിമിയുടെ വംശത്തിൽ നിന്ന് ‘ആത്രേയ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ ഒരാൾ ഉദ്ഭവിച്ചു. ജനിച്ച നിമിഷം മുതൽ അവൻ മഹാത്മാവും ശ്രീസമ്പന്നനും തപസ്സിന്റെ നിധിയുമായിരുന്നു.

Verse 26

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः ॥ देवतास्तु त्रयस्त्रिंशददित्यां जनयन्पुरा

ആദിത്യർ, വസുക്കൾ, രുദ്രർ, ഇരട്ട അശ്വിനികൾ, മരുത്ഗണങ്ങൾ—എണ്ണത്തിൽ മുപ്പത്തിമൂന്ന് ആയ ഈ ദേവതകൾ പുരാകാലത്ത് അദിതിയിൽ നിന്നു ജനിച്ചു.

Verse 27

एकचित्तं समाधाय तपश्चरति निश्चलः ॥ पञ्चाग्निर्वायुभक्षश्च एकपादोर्ध्वबाहुकः

മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രസമാധിയിൽ സ്ഥാപിച്ച്, അചലനായി അവൻ തപസ്സു ചെയ്യുന്നു—പഞ്ചാഗ്നികളുടെ നടുവിൽ, വായുവിനെ ആഹാരമാക്കി, ഒരു പാദത്തിൽ നിന്നു, ഭുജങ്ങൾ മേലോട്ടുയർത്തി।

Verse 28

वर्षाणां च सहस्राणि तपस्तप्त्वा वसुन्धरे ॥ मृत्युकालमनुप्राप्तस्ततः पञ्चत्वमागतः

ഓ വസുന്ധരേ! ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ തപസ്സു ചെയ്ത്, മരണകാലം എത്തിയപ്പോൾ അവൻ പഞ്ചതത്ത്വങ്ങളിൽ ലയിച്ചു।

Verse 29

नष्टं च तं सुतं दृष्ट्वा निमेः शोक उपाविशत् ॥ पुत्रशोकाभिसंयुक्तो दिवा रात्रौ च चिन्तयन्

മകൻ നഷ്ടപ്പെട്ടതായി കണ്ടപ്പോൾ നിമിയെ ശോകം പിടികൂടി. പുത്രശോകത്തിൽ പീഡിതനായി അവൻ പകലും രാത്രിയും ചിന്തയിൽ മുങ്ങി।

Verse 30

निमिः कृत्वा ततः शोकं विधानात्तत्र माधवि ॥ तं मनोगतसंकल्पं त्रिरात्रे प्रत्यपद्यत

പിന്നീട്, ഓ മാധവീ! നിമി അവിടെ വിധിപ്രകാരം ശോകബന്ധമായ അനുഷ്ഠാനം നടത്തി, മൂന്നു രാത്രികൾക്കുള്ളിൽ തന്റെ അന്തഃസങ്കൽപം വീണ്ടും പ്രാപിച്ചു।

Verse 31

तस्य प्रतिविशुद्धस्य माघमासे तु द्वादशीम् ॥ मानसं सृज्य विषयं बुद्धिर्विस्तारगामिनी

അവൻ പൂർണ്ണമായി ശുദ്ധനായ ശേഷം, മാഘമാസത്തിലെ ദ്വാദശിയിൽ—ധ്യാനവിഷയം മനസ്സിൽ സൃഷ്ടിച്ച്—അവന്റെ ബുദ്ധി വിശാലമായി വ്യാപിച്ചു।

Verse 32

स निमिश्चिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहितः ॥ यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च

അവൻ സമാഹിതനായി ശ്രാദ്ധകൽപം മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു—തനിക്കു യോജ്യമായ ഭോജ്യങ്ങൾ ഏതൊക്കെയെന്ന്, അതായത് മൂലങ്ങളും ഫലങ്ങളും।

Verse 33

यानि कानि च भक्ष्याणि नवश्च रससंभवः ॥ यानि तस्यैव चेष्टानि सर्वमेतदुदाहरेत्

എന്തെല്ലാം ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കളുണ്ടായിരുന്നുവോ, രസ/രുചിയിൽ നിന്നുണ്ടായ പുതുതായുള്ള വിഭവങ്ങളോ, തനിക്കു യോജ്യമായ ആചാരങ്ങളോ—ഇവയെല്ലാം വ്യക്തമായി പ്രസ്താവിക്കണം।

Verse 34

आमन्त्र्य ब्राह्मणं पूर्वं शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ दक्षिणावर्ततः सर्वमकरोदृषिसत्तमः

ആദ്യം ബ്രാഹ്മണനെ ആദരത്തോടെ ക്ഷണിച്ച്, ശുചിയായി ഏകാഗ്രനായി, ശ്രേഷ്ഠ ഋഷി എല്ലാം ദക്ഷിണാവർത്തമായി (ഘടികാരദിശയിൽ) നിർവഹിച്ചു।

Verse 35

सप्तकृत्वस्ततस्तत्र युगपత్సमुपाविशत् ॥ दत्त्वा तु मांसशाकानि मूलानि च फलानि च

പിന്നീട് അവിടെ അവൻ ഏഴുതവണ വിധിപൂർവ്വം ഇരുന്ന്, മാംസവും ശാകങ്ങളും, കൂടാതെ മൂലങ്ങളും ഫലങ്ങളും അർപ്പിച്ചു।

Verse 36

पूजयित्वा तु विप्रान्स सप्तकृत्वश्च सुन्दरि ॥ कृत्वा तु दक्षिणाग्रांश्च कुशांश्च प्रयतः शुचिः

സുന്ദരിയേ, വിപ്രന്മാരെ ഏഴുതവണ പൂജിച്ച്, ദക്ഷിണയ്ക്കുള്ള മുൻഭാഗങ്ങളും കുശപ്പുല്ലും ക്രമപ്പെടുത്തി, അവൻ നിയന്ത്രിതനായി ശുചിയായി നിലകൊണ്ടു।

Verse 37

एवं दिने गते भद्रे ह्यस्तं प्राप्ते दिवाकरे ॥ ब्रह्म कर्मोत्तमं दिव्यं भावसाध्यमुपासत

ഇങ്ങനെ, ഹേ ഭദ്രേ! ദിവസം കഴിഞ്ഞ് സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ, ഭാവത്താൽ സാധ്യമാകുന്ന പരമ ദിവ്യ ബ്രഹ്മകർമ്മത്തെ അവൻ ഉപാസിച്ചു।

Verse 38

एकाकी यतचित्तात्मा निराशी निष्परिग्रहः ॥ शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः

അവൻ ഏകാകിയായി, ചിത്തവും ആത്മാവും നിയന്ത്രിച്ച്, ആഗ്രഹരഹിതനും നിർപരിഗ്രഹനും ആയി, ശുചിയായ സ്ഥലത്ത് തനിക്കായി സ്ഥിരമായ ആസനം സ്ഥാപിച്ചു।

Verse 39

नात्युच्चं नातिनीचं च चेलाजिनकुशोत्तरम् ॥ तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तो जितेन्द्रियः

ആ ആസനം അതിയായി ഉയർന്നതുമല്ല, അതിയായി താഴ്ന്നതുമല്ല; മുകളിൽ വസ്ത്രം, മൃഗചർമ്മം, കുശപ്പുല്ല്‍ എന്നിവ വിരിച്ചിരുന്നു. അവിടെ മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി, ചിത്തം നിയന്ത്രിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ച് (അവൻ ഇരുന്നു)।

Verse 40

उपविश्यासनेऽयुञ्जद्योगमात्मविशुद्धये ॥ समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलः स्थितः

ആസനത്തിൽ ഇരുന്ന് അവൻ ആത്മവിശുദ്ധിക്കായി യോഗത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു; ശരീരം, തല, കഴുത്ത് എന്നിവ സമമായി നിലനിർത്തി, അവൻ അചലനായി സ്ഥിരമായി നിന്നു।

Verse 41

संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ प्रकाशात्मा विगतभीर् ब्रह्मचारी व्रते स्थितः ॥

സ്വന്തം നാസികാഗ്രത്തിൽ ദൃഷ്ടി നിശ്ചലമാക്കി, ദിക്കുകളിലേക്കു നോക്കാതെ, അന്തഃപ്രകാശത്തോടെ ദീപ്തനായി, ഭയരഹിതനായി, ബ്രഹ്മചാരിവ്രതത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി നിന്നു।

Verse 42

संयम्य मयि चित्तं यो युक्त आसीत मत्परः ॥ प्रयुञ्जीत तदात्मानं मद्भक्तो नान्यमानसः ॥

ആരാണോ എന്റെ ഉള്ളിൽ ചിത്തം സംയമിച്ച്, യോഗയുക്തനായി, എന്നെയേ പരമലക്ഷ്യമായി കരുതി ആസീനനാകുന്നതോ—അവൻ എന്റെ ഭക്തൻ; മറ്റൊന്നിലും മനസ്സിടാതെ, ആ ഏകനിഷ്ഠസാധനയിൽ സ്വയം പൂർണ്ണമായി നിയോഗിക്കട്ടെ।

Verse 43

एवं निवृत्तसंध्यायां ततो रात्रिरुपागता ॥ पुनश्चिन्तितुमारब्धः शोकसंविग्नमानसः ॥

ഇങ്ങനെ സന്ധ്യാവിധി അവസാനിച്ചപ്പോൾ രാത്രി എത്തി; ദുഃഖംകൊണ്ട് കലങ്ങിയ മനസ്സോടെ അവൻ വീണ്ടും ചിന്തിക്കാൻ തുടങ്ങി।

Verse 44

कृत्वा तु पिण्डसंकल्पं पश्चात्तापं चकार ह ॥ अकृतं मुनिभिः सर्वं किं मया तदनुष्ठितम् ॥

പിണ്ഡാർപ്പണത്തെക്കുറിച്ച് സംकल्पം ചെയ്ത് അവൻ പശ്ചാത്താപിച്ചു—“മുനിമാർ ചെയ്യാത്തതെല്ലാം ഞാൻ എന്തിന് അനുഷ്ഠിച്ചു?”

Verse 45

निवापकर्म ह्यशुचि पुत्रार्थे विनियोजितम् ॥ अहो स्नेहप्रभावेण मया चाकृतबुद्धिना ॥

“നിവാപകർമ്മം നിശ്ചയമായും അശുചിയെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും പുത്രാർത്ഥമായി അതിനെ വിനിയോഗിക്കുന്നു. അയ്യോ, സ്നേഹത്തിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ ഞാൻ അപക്വബുദ്ധിയോടെ ഇങ്ങനെ ചെയ്തു।”

Verse 46

किं वक्ष्यन्ति च मां सर्वे ये वै पितृपदे स्थिताः ॥ एवं विचिन्त्यमानस्य गता रात्रिर्वसुन्धरे ॥

“പിതൃപദത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവർ എല്ലാവരും എന്നെക്കുറിച്ച് എന്ത് പറയും?”—ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ഹേ വസുന്ധരേ, രാത്രി കടന്നുപോയി।

Verse 47

पूर्वसन्ध्यानु सम्प्राप्ता उदिते च दिवाकरे ॥ सन्ध्याविधिं विनिवर्त्य हुत्वाग्नीन् द्विजसत्तमः ॥

പ്രഭാതസന്ധ്യ എത്തിയപ്പോൾ സൂര്യൻ ഉദിച്ചുകഴിഞ്ഞു; അപ്പോൾ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജൻ സന്ധ്യാവിധി സമ്യക് നിർവഹിച്ചു വിധിപൂർവ്വം അഗ്നികളിൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ചു।

Verse 48

पुनश्चिन्तां प्रपन्नः स आत्रेयो ह्यतिदुःखितः ॥ एकाकी भाषते तत्र शोकपीडितमानसः ॥

വീണ്ടും ആ ആത്രേയൻ അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി ചിന്തയിൽ ആഴ്ന്നു; അവിടെ ഏകാകിയായി, ശോകപീഡിതമായ മനസ്സോടെ അവൻ സംസാരിച്ചു।

Verse 49

धिग्वयो धिक्च मे कर्म धिग्बलं धिक्च जीवितम् ॥ पुत्रं सर्वसुखैर्युक्तं जीवितं हि न दृश्यते ॥

ധിക് വിധിയെ, ധിക് എന്റെ കർമത്തെ, ധിക് ബലത്തെ, ധിക് ജീവിതത്തെ. പുത്രരൂപമായ സർവസുഖയുക്തമായ ജീവിതം എനിക്കു കാണപ്പെടുന്നില്ല।

Verse 50

नरकं पूतिकाख्यातं हृदि दुःखं विदुर्बुधाः ॥ परित्राणं ततः पुत्रादिच्छन्तीह परत्र च ॥

ബുദ്ധിമാന്മാർ ‘പൂതികാ’ എന്ന നരകം ഹൃദയത്തിനുള്ളിലെ അന്തർദുഃഖമാണെന്ന് അറിയുന്നു; അതുകൊണ്ട് ജനങ്ങൾ പുത്രനിലൂടെ ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും പരിത്രാണം ആഗ്രഹിക്കുന്നു।

Verse 51

पूजयित्वा तु देवांश्च दत्त्वा दानं त्वनेकशः ॥ हुत्वाग्निं विधिवच्चैव स्वर्गं तु लभते नरः

ദേവന്മാരെ പൂജിച്ച്, പലവട്ടം ദാനം നൽകി, വിധിപൂർവ്വം അഗ്നിയിൽ ഹോമം നടത്തി, മനുഷ്യൻ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 52

पुत्रेण लभते येन पौरत्रेण च पितामहाः ॥ अथ पुत्रस्य पौरत्रेण मोदन्ते प्रपितामहाः

പുത്രനാൽ ഏതു ഫലം ലഭിക്കുമോ അത് ലഭിക്കുന്നു; പൗത്രനാൽ പിതാമഹന്മാർ ഉപകൃതരാകുന്നു. പിന്നെ പുത്രന്റെ പൗത്രനാൽ പ്രപിതാമഹന്മാർ ആനന്ദിക്കുന്നു.

Verse 53

पुत्रेण श्रीमता हीनं नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ एतस्मिन्नन्तरे देवि नारदो द्विजसत्तमः

‘സമ്പന്നനായ പുത്രനില്ലാതെ ഞാൻ ജീവിക്കാൻ ഉത്സാഹിക്കുന്നില്ല.’ അതിനിടയിൽ, ദേവി, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ നാരദൻ എത്തി.

Verse 54

जगाम तापसारण्यं ऋष्याश्रमविभूषितम् ॥ सर्वकामयुतं रम्यं बहुपुष्पफलोदकम्

അവൻ തപസ്വികളുടെ വനത്തിലേക്കു പോയി; അത് ഋഷിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായിരുന്നു—മനോഹരം, എല്ലാ അഭിലഷിത വിഭവങ്ങളോടും കൂടിയത്, അനേകം പുഷ്പ-ഫല-ജലസമ്പത്താൽ സമൃദ്ധം.

Verse 55

तस्मै दत्त्वा पाद्यमर्घ्यं आसने चोपवेश्य च ॥ उपविश्यासने देवि नारदो वाक्यमब्रवीत्

അവനു പാദ്യവും അർഘ്യവും നൽകി, ആസനത്തിൽ ഇരുത്തി, പിന്നെ താനും ആസനത്തിൽ ഇരുന്ന്, ദേവി, നാരദൻ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 56

नारद उवाच ॥ निमे शृणु महाप्राज्ञ शोकमुत्सृज्य दूरतः ॥ अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावान्नावबुध्यसे

നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ, എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കുക; ശോകം ദൂരെയാക്കി വിടുക. ശോകിക്കേണ്ടവർക്കായി നീ ശോകിക്കുന്നു; പ്രജ്ഞാവാനായിട്ടും നീ യഥാർത്ഥം ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.

Verse 57

गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ मृतं वा यदि वा नष्टं यो यान्तमनुशोचति

പണ്ഡിതർ മരിച്ചവർക്കായും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവർക്കായും വിലപിക്കുകയില്ല. ഒരാൾ മരിച്ചാലും നഷ്ടപ്പെട്ടാലും—പോയവനെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കുന്നവന് അവനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ കഴിയില്ല.

Verse 58

अमित्रास्तस्य हृष्यन्ति स चापि न निवर्त्तते ॥ अमरत्वं न पश्यामि त्रैलोक्ये सचराचरे

അവന്റെ ശത്രുക്കൾ സന്തോഷിക്കുന്നു; അവനും തിരികെ വരുകയില്ല. ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ ത്രിലോകങ്ങളിൽ എവിടെയും അമരത്വം ഞാൻ കാണുന്നില്ല.

Verse 59

देवतासुरगन्धर्वा मानुषा मृगपक्षिणः ॥ सर्वे कालवशं यान्ति सर्वे कालमुदीक्षते

ദേവന്മാർ, അസുരർ, ഗന്ധർവർ, മനുഷ്യർ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ—എല്ലാവരും കാലത്തിന്റെ അധീനതയിൽ പോകുന്നു; എല്ലാവരും കാലത്തെ കാത്തിരിക്കുന്നു.

Verse 60

जातस्य सर्वभूतस्य कालो मृत्युरुपस्थितः ॥ अवश्यं चैव गन्तव्यं कृतान्तविहितेन च

ജനിച്ച ഓരോ ജീവിയുടെയും സമീപത്ത് കാലരൂപമായ മരണം നിലകൊള്ളുന്നു. കൃതാന്തൻ വിധിച്ചതുപോലെ യാത്ര (പ്രസ്ഥാനം) അനിവാര്യമാണ്.

Verse 61

तव पुत्रो महात्मा वै श्रीमान्नाम श्रियो निधिः ॥ पूर्णं वर्षसहस्रं तु तपः कृत्वा सुदुष्चरम्

നിന്റെ പുത്രൻ നിശ്ചയമായും മഹാത്മാവാണ്—സ്വഭാവതഃ ശ്രീമാൻ, ശ്രീ (ലക്ഷ്മി)യുടെ നിധിപോലെ. അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ തപസ്സ് ചെയ്ത് പൂർണ്ണമായും ആയിരം വർഷം അവൻ അനുഷ്ഠിച്ചു.

Verse 62

मृत्युकालमनुप्राप्य गतो दिव्यां परां गतिम् ॥ एतत्सर्वं विदित्वा तु नानुशोचितुमर्हति

മരണകാലം പ്രാപിച്ച് അവൻ ദിവ്യവും പരമവുമായ ഗതിയെ പ്രാപിച്ചു. ഇതെല്ലാം അറിഞ്ഞാൽ ശോകിക്കേണ്ടതില്ല.

Verse 63

नारदेनैवमुक्ते तु श्रुत्वा स द्विजसत्तमः ॥ प्रणम्य शिरसा पादौ निमिरुद्विग्नमानसः

നാരദൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതു കേട്ട്, ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജനായ നിമി, മനസ്സ് ഇപ്പോഴും വ്യാകുലമായിരിക്കെ, ശിരസ്സുകൊണ്ട് (നാരദന്റെ) പാദങ്ങളിൽ പ്രണാമം ചെയ്തു.

Verse 64

अहो मुनिवरश्रेष्ठ अहो धर्मविदां वर ॥ सान्त्वितोऽस्मि त्वया विप्र वचनैर्मधुराक्षरैः

അഹോ! മുനിവരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! അഹോ! ധർമ്മവിദന്മാരിൽ അഗ്രഗണ്യനേ! ഹേ വിപ്രാ, മധുരാക്ഷരങ്ങളുള്ള നിന്റെ വചനങ്ങളാൽ ഞാൻ സാന്ത്വനം പ്രാപിച്ചു.

Verse 65

प्रणयात्सौहृदाद्वापि स्नेहाद्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ शोको निरन्तरं चित्ते ममैद्धृदि वर्तते

പ്രണയത്താലോ, സൗഹൃദത്താലോ, സ്നേഹവശത്താലോ ഞാൻ പറയുന്നു—അത് കേൾക്കുക. എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ പതിഞ്ഞ ശോകം എന്റെ ചിത്തത്തിൽ നിരന്തരം നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 66

कृतस्नेहस्य पुत्रार्थे मया संकल्प्य यत्कृतम् ॥ तर्पयित्वा द्विजान्सप्त अन्नाद्येन फलेन च

പുത്രാർത്ഥം സ്നേഹാസക്തനായ ഞാൻ സംकल्पം ചെയ്ത് ചെയ്തത് ഇതാണ്—അന്നാദികളാലും ഫലങ്ങളാലും ഏഴ് ദ്വിജന്മാരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി.

Verse 67

पश्चाद्विसर्जितं पिण्डं दर्भानास्तीर्य भूतले ॥ उदकानयनं चैव ह्यपसव्येन वासितम्

അതിനുശേഷം ഞാൻ ഭൂമിയിൽ ദർഭ പകര്ത്തി പിണ്ഡം വിസർജ്ജിച്ചു; അപസവ്യഭാവത്തിൽ ഇരുന്ന് ഉദകാനയനവും നിർവഹിച്ചു।

Verse 68

शोकस्य तु प्रभावेण एतत्कर्म मया कृतम् ॥ अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरणं द्विज

ഹേ ദ്വിജാ! ശോകത്തിന്റെ പ്രഭാവം കൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഈ കർമ്മം ചെയ്തത്; ഇത് ആര്യന്മാർ ആചരിക്കുന്നതല്ല, സ്വർഗ്ഗപ്രദമല്ല, അപകീർത്തി വരുത്തുന്നതുമാണെന്ന് ഞാൻ ഭയപ്പെടുന്നു।

Verse 69

नष्टबुद्धिस्मृतिसत्त्वो ह्यज्ञानॆन विमोहितः ॥ न च श्रुतं मया पूर्वं न देवैॠषिभिः कृतम्

എന്റെ ബുദ്ധി, സ്മൃതി, സ്ഥിരത എന്നിവ ക്ഷയിച്ചു; അജ്ഞാനത്താൽ ഞാൻ മോഹിതനായിരുന്നു. ഇത് ഞാൻ മുമ്പ് കേട്ടിട്ടില്ല; ദേവന്മാരോ ഋഷിമാരോ ഇതു ചെയ്തതുമില്ല।

Verse 70

भयं तीव्रं प्रपश्यामि मुनिशापात्सुदारुणात् ॥ नारद उवाच ॥ न बेतव्यं द्विजश्रेष्ठ पितरं शरणं व्रज

അത്യന്തം ദാരുണമായ മുനിശാപത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന തീവ്രഭയം ഞാൻ കാണുന്നു. നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! ഭയപ്പെടരുത്; പിതൃകളെ ശരണമായി പ്രാപിക്കൂ।

Verse 71

अधर्मं न च पश्यामि धर्मो नैवात्र संशयः ॥ नारदेनैवमुक्तस्तु निमिर्ध्यानमुपाविशत् ॥

“ഇവിടെ അധർമ്മം ഞാൻ കാണുന്നില്ല; സംശയമില്ല, ഇതുതന്നെ ധർമ്മം.” നാരദൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ നിമി ധ്യാനത്തിൽ ഇരുന്നു।

Verse 72

कर्मणा मनसा वाचा पितरं शरणं गतः ॥ ततोऽतिचिन्तयामास वंशकर्त्तारमात्मनः ॥

കർമ്മം, മനസ്, വാക്ക് എന്നിവകൊണ്ട് അവൻ പിതാവിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചു; പിന്നെ തന്റെ വംശത്തിന്റെ കര്‍ത്താവിനെ ആഴമായി ധ്യാനിച്ചു।

Verse 73

पुत्रमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्ययैः ॥ निमे संकल्पितस्तेऽयं पितृयज्ञस्तपोधन ॥

ഇഷ്ടവും ക്ഷയമില്ലാത്തതുമായ വാക്കുകളാൽ അവൻ പുത്രനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു—“ഓ നിമി, ഓ തപോധന, ഈ പിതൃയജ്ഞം നിനക്കായി സംकल्पിതമായിരിക്കുന്നു।”

Verse 74

पितृयज्ञेति निर्दिष्टा धर्मोऽयं ब्रह्मणा स्वयम् ॥ ततो ह्यतितरो धर्मः क्रतुरेकः प्रतिष्ठितः ॥

‘പിതൃയജ്ഞം’ എന്നു നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ട ഈ ധർമ്മം സ്വയം ബ്രഹ്മാവാണ് പ്രസ്താവിച്ചത്; അതിൽ നിന്നു അതിശ്രേഷ്ഠമായ ധർമ്മം ഒരൊറ്റ ക്രതുവായി സ്ഥാപിതമായി।

Verse 75

कृतः स्वयम्भुवा पूर्वं श्राद्धं यो वित्तवित्तमः ॥ शृण्वतो नारदस्यापि विधिं विधिविदां वरः ॥

പൂർവ്വം സ്വയംഭൂ (ബ്രഹ്മാവ്) ശ്രാദ്ധം സ്ഥാപിച്ചു—ധനവാന്മാരിലും അഗ്രഗണ്യൻ; വിധിവിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ നാരദൻ കേൾക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ വിധി വിശദീകരിച്ചു।

Verse 76

श्राद्धकर्मविधिं चैव प्रेतकर्म च या क्रिया ॥ शृणुषु सुन्दरि तत्त्वेन यथा दाता सपुत्रकः ॥

“ഓ സുന്ദരി, ശ്രാദ്ധകർമ്മത്തിന്റെ വിധിയും പ്രേതകർമ്മത്തിലെ ക്രിയകളും സത്യതത്ത്വത്തോടെ കേൾക്കുക—ദാതാവ് പുത്രനോടുകൂടെ യഥാവിധി ആചരിക്കേണ്ടതിനായി।”

Verse 77

मम चैव प्रसादेन तस्य बुद्धिं ददाम्यहम् ॥ जातस्य सर्वभूतस्य कालमृत्युरुपस्थितः ॥

എന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഞാൻ അവനു ബുദ്ധി നൽകുന്നു. ജനിച്ച എല്ലാ ജീവികൾക്കും കാലവും മരണവും സമീപത്തുണ്ട്.

Verse 78

अवश्यमेव गन्तव्यं धर्मराजस्य शासनात् ॥ अमरत्वं न पश्यामि पिपीलादीनि जन्तवः ॥

ധർമ്മരാജൻ (യമൻ)യുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം തീർച്ചയായും പോകേണ്ടതുണ്ട്. ഉറുമ്പ് മുതലായ ജീവികളിലും അമരത്വം ഞാൻ കാണുന്നില്ല.

Verse 79

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ध्रुवं जन्म मृतस्य च ॥ मोक्षः कर्मविशेषेण प्रायश्चित्तेन च ध्रुवम् ॥

ജനിച്ചവന് മരണം നിശ്ചയം; മരിച്ചവന് ജന്മവും നിശ്ചയം. പ്രത്യേക കർമങ്ങളാലും പ്രായശ്ചിത്തത്താലും മോക്ഷം നിശ്ചയമായും ലഭിക്കുന്നു.

Verse 80

सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रयः शारीरजाः स्मृताः ॥ अल्पायुशो नराः पश्चाद्भविष्यन्ति युगक्षये ॥

സത്ത്വം, രജസ്, തമസ്—ഇവ മൂന്നും ശരീരജന്യ ഗുണങ്ങളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നീട് യുഗക്ഷയത്തിൽ മനുഷ്യർ അല്പായുസ്സുള്ളവരാകും.

Verse 81

सात्त्विकं नावबुद्ध्यन्ति कर्मदोषेण तामसः ॥ तामसं नरकं विन्द्यात्तिर्यग्योनिं च राक्षसीम् ॥

കർമ്മദോഷം മൂലം താമസസ്വഭാവമുള്ളവർ സാത്ത്വികതയെ ഗ്രഹിക്കുകയില്ല. തമസിനെ ആശ്രയിക്കുന്നവൻ നരകവും തിര്യക്-യോനിയും രാക്ഷസീ-യോനിയും പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 82

क्रूरो भीरुर्विषादी च हिंसको निरपत्रपः ॥ अज्ञानान्धश्च पैशाचमेतॆषां तामसा गुणाः ॥

ക്രൂരൻ, ഭീരു, വിഷാദഗ്രസ്തൻ, ഹിംസകൻ, നിർലജ്ജൻ, അജ്ഞാനത്തിൽ അന്ധനായവൻ, പൈശാചിക പ്രവൃത്തിയുള്ളവൻ—ഇവയാണ് തമോഗുണാധീനരുടെ ഗുണങ്ങൾ.

Verse 83

तामसं तद्विजानीयादुच्यमानो न बुद्ध्यति ॥ दुर्मदोऽश्रद्धधानश्च विज्ञेयास्तामसा नराः ॥

ഉപദേശിച്ചാലും ഗ്രഹിക്കാത്തവനെ താമസികനെന്ന് അറിയണം. ദുർമദത്തിൽ മത്തനായും ശ്രദ്ധയില്ലാത്തവനുമായവൻ താമസികനായി പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 84

प्रबलो वाचि युक्तश्चाचलबुद्धिः सदायतः ॥ शूरः सर्वेषु व्यक्तात्मा विज्ञेया राजसा नराः ॥

ശക്തനായവൻ, വാക്കിൽ നിയന്ത്രണമുള്ളവൻ, ബുദ്ധിയിൽ ചഞ്ചലൻ, എപ്പോഴും ബാഹ്യപ്രവൃത്തികളിൽ ഉത്സുകൻ; ശൂരൻ, എല്ലാവരിലും ആത്മഭാവം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നവൻ—ഇവരാണ് രാജസ സ്വഭാവക്കാർ.

Verse 85

क्षान्तो दान्तो विशुद्धात्मा विज्ञेयः श्रद्धयान्वितः ॥ तपःस्वाध्यायशीलश्च एतेषां सात्त्विका गुणाः ॥

ക്ഷമയുള്ളവൻ, ഇന്ദ്രിയസംയമനമുള്ളവൻ, അന്തഃകരണം ശുദ്ധനായവൻ, ശ്രദ്ധയോടുകൂടിയവൻ; തപസ്സിലും സ്വാധ്യായത്തിലും നിരതൻ—ഇവയാണ് സാത്ത്വികരുടെ ഗുണങ്ങൾ.

Verse 86

एवं सञ्चिन्तयानस्तु न शोकं कर्तुमर्हसि ॥ त्यज शोकं महाभाग शोकः सर्वविनाशनः ॥

ഇങ്ങനെ ആലോചിക്കുന്നവനായി നീ ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല. ഹേ മഹാഭാഗ, ശോകം ഉപേക്ഷിക്ക; ശോകം എല്ലാം നശിപ്പിക്കുന്നതാണ്.

Verse 87

शोको दहति गात्राणि बुद्धिः शोकेन नश्यति ॥ लज्जा धृतिश्च धर्मश्च श्रीः कीर्तिश्च स्मृतिर्नयः ॥

ശോകം അവയവങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു; ശോകം മൂലം ബുദ്ധി നശിക്കുന്നു. ലജ്ജ, ധൃതി, ധർമ്മം, ശ്രീ, കീർത്തി, സ്മൃതി, നയം—ഇവയും ശോകത്തിന്റെ ബലത്തിൽ നഷ്ടമാകുന്നു.

Verse 88

त्यजन्ति सर्वधर्मं च शोकेनोपहृतं नरम् ॥ एवं शोकं त्यजित्वा तु निःशोको भव पुत्रक ॥

ശോകം പിടിച്ച മനുഷ്യനോടുള്ള എല്ലാ ധർമ്മകർത്തവ്യങ്ങളും ആളുകൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. അതിനാൽ, മകനേ, ശോകം ഉപേക്ഷിച്ച് നിശ്ശോകനായിരിക്കുക.

Verse 89

मूढः स्नेहप्रभावेण कृत्वा हिंसानृते तथा ॥ पच्यते नरके घोरे ह्यात्मदोषैर्वसुन्धरे ॥

മൂഢൻ സ്നേഹത്തിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ ഹിംസയും അസത്യവും ചെയ്തു പോകുന്നു; വസുന്ധരേ, സ്വന്തം ദോഷങ്ങളാൽ തന്നേ അവൻ ഭീകര നരകത്തിൽ ദഹിക്കുന്നു.

Verse 90

स्नेहं सर्वेषु संयम्य बुद्धिं धर्मे नियोजयेत् ॥ धर्मलोक हितार्थाय शृणु सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥

എല്ലാവരോടുമുള്ള സ്നേഹാസക്തി നിയന്ത്രിച്ച് ബുദ്ധിയെ ധർമ്മത്തിൽ നിയോഗിക്കണം. ധർമ്മലോകത്തിന്റെ ഹിതത്തിനായി കേൾക്കുക—ഞാൻ സത്യമേ പറയുന്നു.

Verse 91

कण्ठस्थानं गते जीवे भीतिविभ्रान्तमानसः ॥ ज्ञात्वा च विह्वलं तत्र शीघ्रं निःसारयेद्गृहात् ॥ १०१ ॥ कुशास्तरणशायी च दिशः सर्वा न पश्यति ॥ लब्धस्मृतिर्मुहूर्तं तु यावज्जीवो न पश्यति ॥

ജീവൻ കണ്ഠസ്ഥാനത്തെത്തുമ്പോൾ മനസ് ഭീതിയാൽ കലങ്ങി വഴിതെറ്റുന്നു. ആ സമയത്തെ വിഹ്വലത അറിഞ്ഞ് അവനെ വേഗം വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കണം. കുശപ്പുല്ലിന്റെ വിരിപ്പിൽ കിടത്തുമ്പോൾ ദിക്കുകൾ കാണുന്നില്ല; ക്ഷണികമായി സ്മൃതി വന്നാലും ജീവന് വ്യക്തമായ ബോധം ഉണ്ടാകില്ല.

Verse 92

वाचयेत्स्नेहभावेन भूमिदेवा द्विजातयः ॥ सुवर्णं च हिरण्यं च यथोत्पन्नेन माधवि ॥

സ്നേഹഭാവത്തോടും ആദരത്തോടും കൂടി ‘ഭൂമിദേവന്മാർ’ ആയ ദ്വിജന്മാരാൽ (പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണന്മാരാൽ) പാരായണം ചെയ്യിക്കണം; ഹേ മാധവി, ലഭിച്ചതിനനുസരിച്ച് സ്വർണ്ണവും ധനവും അർപ്പിക്കണം।

Verse 93

परलोकहितार्थाय गोप्रदानं विशिष्यते ॥ सर्वदेवमया गाव ईश्वरेणावतारिताः ॥

പരലോകഹിതത്തിനായി ഗോദാനം പ്രത്യേകമായി ശ്രേഷ്ഠമെന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; പശുക്കൾ സർവദേവമയികളാണെന്നും അവയെ ഈശ്വരൻ ലോകത്തിലേക്ക് അവതരിപ്പിച്ചുവെന്നും പറയുന്നു।

Verse 94

अमृतं क्षरयन्त्यश्च प्रचरन्ति महीतले ॥ एतासां चैव दानेन शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात् ॥

അവ ഭൂമിതലത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ അമൃതം ചൊരിയുന്നതുപോലെ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; ഇത്തരത്തിലുള്ള പശുക്കളെ ദാനം ചെയ്‌താൽ മനുഷ്യൻ വേഗത്തിൽ പാപം (കിൽബിഷ) മുതൽ മോചിതനാകും।

Verse 95

पश्चाच्छ्रुतिपथं दिव्यमुत्कर्णेन च श्रावयेत् ॥ यावत्प्राणान्प्रमुञ्चेत कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥

അതിനുശേഷം ചെവി ഉയർത്തി ദിവ്യമായ ‘ശ്രുതി-പഥം’ ശ്രവിപ്പിക്കണം, അവൻ പ്രാണൻ വിട്ടുപോകുന്നതുവരെ—ഈ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ കര്‍ത്തവ്യം നിർവഹിച്ച്।

Verse 96

दृष्ट्वा सुविह्वलं ह्येनं मम मार्गानुसारिणम् ॥ प्रयाणकाले तु नरो मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥

അവനെ അത്യന്തം വ്യാകുലനായ—എന്റെ മാർഗ്ഗാനുസാരിയായ—എന്ന് കണ്ടാൽ, യാത്രാകാലത്ത് മനുഷ്യൻ വിധിപൂർവ്വം മന്ത്രത്താൽ (കർമ്മം) നിർവഹിക്കണം।

Verse 97

मन्त्रेणानेन कर्तव्यं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ मधुपर्कं त्वरन् गृह्य चेमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

ഈ മന്ത്രംകൊണ്ട് സമസ്ത സംസാരബന്ധനത്തിൽ നിന്നുള്ള മോക്ഷം സാധിപ്പിക്കണം. മധുപർകം വേഗത്തിൽ സ്വീകരിച്ച് ഈ മന്ത്രം ഉച്ചരിക്കണം.

Verse 98

मन्त्रः— ॐ गृह्णीष्व मे सुविमलं मधुपर्कमाद्यं संसारनाशनकरं त्वमृतेन तुल्यम् ॥ नारायणेन रचितं भगवत्प्रियाणां दाहे च शान्तिकरणं सुरलोकपूज्यम् ॥

മന്ത്രം— ‘ഓം—എന്നാൽ അർപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഈ അത്യന്തം നിർമലമായ, ശ്രേഷ്ഠമായ മധുപർകം സ്വീകരിക്കണമേ; ഇത് സംസാരബന്ധനനാശകവും അമൃതസമവും ആകുന്നു. ഭഗവത്പ്രിയർക്കായി നാരായണൻ രചിച്ചതും; ദാഹം (പീഡ) ഉണ്ടായാലും ശാന്തി വരുത്തുന്നതും, ദേവലോകത്തിൽ പൂജ്യവുമാണ്.’

Verse 99

एवं विनिस्सृते प्राणे संसारं च न गच्छति ॥ नष्टसंज्ञं समुद्धिश्य ज्ञात्वा मृत्युवशङ्गतम् ॥

ഇങ്ങനെ പ്രാണൻ പുറപ്പെട്ടാൽ അവൻ വീണ്ടും സംസാരത്തിലേക്ക് പോകുകയില്ല. അവൻ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു മരണാധീനനായതായി അറിഞ്ഞ്, അവനെ ഉദ്ദേശിച്ച് യഥോചിത കർമങ്ങൾ നിർവഹിക്കണം.

Verse 100

महावनस्पतिं गत्वा गन्धान्श्च विविधानपि ॥ घृततैलसमायुक्तं कृत्वा वै देहशोधनम् ॥

ഒരു മഹാവൃക്ഷത്തിനരികെ ചെന്നു വിവിധ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും എടുത്ത്, നെയ്യും എണ്ണയും ചേർത്ത് ദേഹശുദ്ധി നിർബന്ധമായി നടത്തണം.

Verse 101

तेजोऽव्ययकरं चास्य तत्सर्वं परिकल्प्य च ॥ दक्षिणायां शिरः कृत्वा सलिले सन्निधाप्य च

അവനുവേണ്ടി തേജസ്സിനെ ക്ഷയിക്കാതെയാക്കുന്ന അവയെല്ലാം യഥാവിധി ഒരുക്കി, തല തെക്കോട്ടാക്കി, ജലത്തിനടുത്തായി സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 102

तीर्थाद्यावाहनं कृत्वा स्नापनं तस्य कारयेत् ॥ गयादीनि च तीर्थानि ये च पुण्याः शिलोच्चयाः

തീർത്ഥജലാദികളുടെ ആവാഹനാദി കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തു, അവനെ സ്നാനം ചെയ്യിക്കണം. ഗയ മുതലായ തീർത്ഥങ്ങളും പുണ്യമായ ശിലോച്ചയങ്ങളും (പവിത്ര ശൈലസമൂഹങ്ങൾ) സ്മരിച്ച് ആവാഹിക്കണം.

Verse 103

कुरुक्षेत्रं च गङ्गा च यमुना च सरिद्वरा ॥ कौशिकी च पयोष्णी च सर्वपापप्रणाशिनी

കുരുക്ഷേത്രം, ഗംഗ, യമുന—നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠ—കൗശികീയും പയോഷ്ണിയും; തീർത്ഥസ്തുതിയുടെ ഭാഷയിൽ ഇവയെല്ലാം സർവ്വപാപപ്രണാശിനികളെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 104

गण्डकी भद्रनामाच सरयूरबलदा तथा ॥ वनानि नव वाराहे तीर्थे पिण्डारके तथा

ഗണ്ഡകീ, ഭദ്രനാമാ എന്നു വിളിക്കുന്ന (ഒരു നദി), സരയൂ, ബലദാ; അതുപോലെ വാരാഹ-തീർത്ഥത്തിലെ ഒൻപത് വനങ്ങളും, പിണ്ഡാരക എന്ന സ്ഥലവും (സ്മരണീയമാണ്).

Verse 105

पृथिव्यां यानि तीर्थानि चत्वारः सागरास्तथा ॥ सर्वाणि मनसा ध्यात्वा स्नानमेवं तु कारयेत्

ഭൂമിയിലെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും അതുപോലെ നാലു സമുദ്രങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ച്, ഇങ്ങനെ സ്നാനം നടത്തണം/നടത്തിക്കണം.

Verse 106

प्राणैर्हृतं तु तं ज्ञात्वा चितां कृत्वा विधानतः ॥ तस्या उपरि संस्थाप्य दक्षिणाग्रं शिरस्तथा

അവൻ പ്രാണരഹിതനെന്നു അറിഞ്ഞ്, വിധിപ്രകാരം ചിത ഒരുക്കി, അതിന്റെ മുകളിൽ (ദേഹം) സ്ഥാപിച്ച്, ശിരസ്സും ദക്ഷിണാഭിമുഖമായി വെക്കണം.

Verse 107

दिव्यानग्निमुखान्ध्यात्वा गृहीय हस्ते हुताशनम् ॥ प्रज्वाल्य विधिवत्तत्र मन्त्रमेतमुदाहरेत्

അഗ്നിമുഖരായ ദിവ്യദേവന്മാരെ ധ്യാനിച്ച്, കൈയിൽ അഗ്നി സ്വീകരിച്ച്, അവിടെ വിധിപ്രകാരം ജ്വലിപ്പിച്ച് ഈ മന്ത്രം ഉച്ചരിക്കണം।

Verse 108

धर्माधर्मसमायुक्तो लोभमोहमसमावृतः ॥ दह चैत्तस्य गात्राणि देवलोकं स गच्छतु

ധർമ്മാധർമ്മങ്ങളാൽ യുക്തനും ലോഭമോഹങ്ങളാൽ ആവൃതനുമായവന്റെ—ഹേ അഗ്നേ, അവന്റെ അവയവങ്ങൾ ദഹിപ്പിക്ക; അവൻ ദേവലോകത്തിലേക്ക് പോകട്ടെ।

Verse 109

एवमुक्त्वा ततः शीघ्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम् ॥ ज्वलमानं तदा वह्निं शिरःस्थाने प्रदापयेत्

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ഉടൻ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, അപ്പോൾ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെ ശിരസ്ഥാനത്ത് പ്രയോഗിക്കണം।

Verse 110

चातुर्वर्ण्येषु संस्कारमेवं भवति पुत्रक ॥ गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य विनिवर्तयेत्

മകനേ, നാലു വർണങ്ങളിലും ഈ സംസ്കാരം ഇപ്രകാരമാണ്. ശരീരാവയവങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും കഴുകി പിന്നെ മടങ്ങണം।

Verse 111

मृतं नाम तथोद्दिश्य दद्यात्पिण्डं महीतले॥ तदाप्रभृति चाशौचं देवकर्म न कारयेत्॥

മൃതന്റെ നാമം ചൊല്ലി അവനെയേ ഉദ്ദേശിച്ച് ഭൂമിയിൽ പിണ്ഡം അർപ്പിക്കണം. അതിനുശേഷം ആശൗചം ബാധകം; ദേവകർമ്മം നടത്തിക്കരുത്।

Verse 112

निद्रां मायामयीं कृत्वा जागर्मि च स्वपामि वा॥ विष्णुमायामयं कृत्वा जानासि त्वं न धारिणि॥

മായാമയമായ നിദ്രയെ സൃഷ്ടിച്ച് ഞാൻ ചിലപ്പോൾ ജാഗരിക്കുന്നു, ചിലപ്പോൾ നിദ്രിക്കുന്നു. എന്നാൽ വിഷ്ണുമായയിൽ നിന്നുള്ളതിനെ, ഹേ ധാരിണി, നീ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.

Verse 113

चातुर्वर्णस्य वक्ष्यामि यश्च स्वायंभुवोऽब्रवीत्॥ नेमिप्रभृतिनामेवं येन श्राद्धं प्रवर्त्तते॥

ഞാൻ ചാതുർവർണ്യത്തിന്റെ വിധി പറയുന്നു; സ്വായംഭുവ മനു പറഞ്ഞതുപോലെ—നേമി മുതലായ നാമപരമ്പരയാൽ, അതിലൂടെ ശ്രാദ്ധാചാരം പ്രചരിക്കുന്നു.

Verse 114

तत एतेन मन्त्रेण दद्याद्वै मधुपर्ककम्॥ मृत्युकाले तु पुरुषो परलोकसुखावहम्॥

പിന്നീട് ഈ മന്ത്രത്തോടെ മധുപർകം അർപ്പിക്കണം. മരണസമയത്ത് ഇത് മനുഷ്യന് പരലോകസുഖം നൽകുന്ന ഉപായമാകുന്നു.

Verse 115

कृत्वा सुदुष्करं कर्म जानता वाप्यजानता॥ मृत्युकालवशं प्राप्य नरः पञ्चत्वमागतः॥

അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ കർമ്മം—അറിയുകയോ അറിയാതെയോ—ചെയ്ത്, മരണകാലത്തിന്റെ അധീനനായി മനുഷ്യൻ പഞ്ചത്വം പ്രാപിക്കുന്നു; അഥവാ പഞ്ചഭൂതങ്ങളിൽ ലയിക്കുന്നു.

Verse 116

मुहूर्त्तं ध्यानमास्थाय भाषितो वचनं मया॥ शीघ्रमुत्पादय ब्रह्मन् देवतासुरमानुषान्॥

ഒരു മുഹൂർത്തം ധ്യാനത്തിൽ നിലകൊണ്ട് ഞാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഹേ ബ്രഹ്മൻ, വേഗത്തിൽ ദേവന്മാരെയും അസുരന്മാരെയും മനുഷ്യരെയും സൃഷ്ടിക്ക.’

Verse 117

शीर्णपर्णाम्बुभक्षश्च शिशिरे च जलेशयः॥ स कृच्छ्रे फलभक्षश्च पुनश्चान्द्रायणं चरन्॥

അവൻ ഉണങ്ങിയ ഇലകളും ജലവും മാത്രം ആശ്രയിച്ചു ജീവിച്ചു; ശിശിരകാലത്ത് ജലത്തിൽ തന്നെ ശയിച്ചു. കൃച്ഛ്രവ്രതത്തിൽ ഫലാഹാരം മാത്രം ചെയ്തു, പിന്നെയും ചാന്ദ്രായണവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചു.

Verse 118

प्रददौ श्रीमते पिण्डं नामगोत्रमुदाहरन्॥ तत्कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसंकल्पमात्मनः॥

നാമവും ഗോത്രവും ഉച്ചരിച്ച് അദ്ദേഹം ആ ശ്രിമാനായ (വന്ദ്യനായ)വനു പിണ്ഡം അർപ്പിച്ചു. അത് ചെയ്ത ശേഷം മുനിശ്രേഷ്ഠൻ തന്റെ ഉള്ളിൽ ധർമ്മാനുസൃതമായ ഒരു സംकल्पം ഉറപ്പിച്ചു.

Verse 119

कथं ते मुनयः शापात्प्रदहेयुर्न मामिति॥ सदेवासुरगन्धर्वपिशाचोरगराक्षसाः॥

അവൻ—“ആ മുനിമാർ ശാപംകൊണ്ട് എന്നെ എങ്ങനെ ദഹിപ്പിക്കും?” എന്നു ചിന്തിച്ചു. അപ്പോൾ ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, പിശാചുകൾ, ഉരഗങ്ങൾ (നാഗങ്ങൾ), രാക്ഷസന്മാർ മുതലായവർ സമാഗമിച്ചു.

Verse 120

तत्प्रविश्याश्रमपदं भ्राजमानं स्वतेजसा॥ तं दृष्ट्वा पूजयामास स्वागतेनाथ धर्मवित्॥

സ്വതേജസ്സാൽ ദീപ്തമായ ആ ആശ്രമസ്ഥാനത്തിലേക്ക് അവൻ പ്രവേശിച്ചു. അവനെ കണ്ട ധർമ്മജ്ഞൻ ‘സ്വാഗതം’ എന്നു പറഞ്ഞ് വാക്കുകളാൽ ആദരിച്ചു.

Verse 121

भीतो गद्गदया वाचा निःश्वसंश्च मुहुर्मुहुः ॥ सव्रीडो भाषते विप्रः कारुण्येन समन्वितः ॥

ഭീതനായി, വികാരത്തിൽ മുട്ടിയ ശബ്ദത്തോടെ, വീണ്ടും വീണ്ടും നിശ്വാസം വിട്ടുകൊണ്ട്, ആ വിപ്രൻ ലജ്ജയോടെയെങ്കിലും കരുണ നിറഞ്ഞവനായി സംസാരിക്കുന്നു.

Verse 122

ध्यायमानस्ततोऽप्याशु आजगाम तपोधनम् ॥ पुत्रशोकेन संतप्तं पुत्रं दृष्ट्वा तपोधनम् ॥

അവൻ ധ്യാനത്തിൽ ലീനനായിരിക്കെ തന്നെ വേഗത്തിൽ തപോധനനായ ഋഷിയിലേക്കെത്തി. പുത്രശോകത്തിൽ ദഹിച്ച പുത്രനെ കണ്ടപ്പോൾ ആ തപോധനനും ദുഃഖാകുലനായി.

Verse 123

सात्त्विकं मुक्तियानाय यान्ति वेदविदो जनाः ॥ धर्मज्ञानं तथैश्वर्यं वैराग्यमिति सात्त्विकम् ॥

വേദജ്ഞർ സാത്ത്വികതയിലൂടെ മോക്ഷമാർഗത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. ധർമ്മം, ജ്ഞാനം, ഐശ്വര്യം/ആന്തരികാധിപത്യം, വൈരാഗ്യം—ഇവയാണ് സാത്ത്വികം എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്.