Adhyaya 10

Verse 1

शिवशर्मोवाच । रमयंती मनोतीव केयं कस्येयमीशितुः । नयनानंदसंदोहदायिनीपूरनुत्तमा

ശിവശർമൻ പറഞ്ഞു—മനസ്സിനെ അത്യന്തം രമ്യമാക്കുന്ന ഈ നഗരം ഏത്? ഇത് ഏത് ഈശ്വരന്റെതാണ്? ഈ അനുത്തമ പുരി കണ്ണുകൾക്ക് ആനന്ദസമൂഹം പകരുന്നു.

Verse 2

गणावूचतुः । शिवशर्मन्महाभागसुतीर्थफलितद्रुम । लोकोऽत्र रमते विप्र सहसाक्षपुरी त्वियम्

ഗണങ്ങൾ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാഭാഗ ശിവശർമാ, ഉത്തമ തീർത്ഥഫലങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ വൃക്ഷസദൃശനേ! ഹേ വിപ്രാ, ഇവിടെ ജനങ്ങൾ ആനന്ദത്തോടെ രമിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെ സഹസ്രാക്ഷപുരി.

Verse 3

तपोबलेन महता विहिता विश्वकमर्णा । दिवापि कौमुदी यस्याः सौधश्रेणीश्रियं श्रयेत्

മഹത്തായ തപോബലത്തോടെ വിശ്വകർമ്മൻ നിർമ്മിച്ചതാണ്; ഇതിലെ സൗധശ്രേണികളുടെ ശോഭ പകലിലും ചന്ദ്രികപോലെ തോന്നുന്നു.

Verse 4

यदाकलानिधिः क्वापि दर्शे ऽदृश्यत्वमावहेत् । तदा स्वप्रेयसीं ज्योत्स्नां सौधेष्वेषु निगूहयेत्

കലാനിധിയായ ചന്ദ്രൻ അമാവാസിയിൽ എവിടെയോ അദൃശ്യമാകുമ്പോൾ, അവൻ തന്റെ പ്രിയയായ ജ്യോത്സ്നയെ ഈ സൗധങ്ങളിലകത്ത് മറച്ചുവെക്കുന്നു।

Verse 5

यदच्छभित्तौ वीक्ष्य स्वमन्ययोपिद्विशंकिता । मुग्धानाशुविशेच्चित्रमपिस्वांचित्रशालिकाम्

നിർമലമായ ഭിത്തിയിൽ സ്വന്തം പ്രതിബിംബം കണ്ടു, ‘ഇത് ഞാൻ തന്നെയോ മറ്റാരോ?’ എന്ന സംശയത്തിൽ മുഗ്ധയായ അവൾ പെട്ടെന്ന് തന്നെ സ്വന്തം ചിത്രശാലയിലെ ചിത്രത്തിനുള്ളിലേക്കും കടന്നുപോകുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു।

Verse 6

हर्म्येषु नीलमणिभिर्निर्मितेष्वत्रनिर्भयम् । स्वनीलिमानमाधाय तमोहःस्वपि तिष्ठति

ഇവിടെ നീലമണികളാൽ നിർമ്മിതമായ സൗധങ്ങളിൽ അന്ധകാരവും ഭയമില്ലാതെ, അവയുടെ നീലിമ തന്നെ ധരിച്ചു, പകലിലും നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 7

चंद्रकांतशिलाजालस्रुतमात्रामलंजलम् । तत्र चादाय कलशैर्नेच्छंत्यन्यज्जलं जनाः

അവിടെ ചന്ദ്രകാന്തശിലകളുടെ ജാലത്തിൽ നിന്ന് വെറും ചോർന്നിറങ്ങുന്ന ജലം അത്യന്തം നിർമലം; അത് കലശങ്ങളിൽ നിറച്ചാൽ ജനങ്ങൾ മറ്റൊരു ജലവും ആഗ്രഹിക്കുകയില്ല।

Verse 8

कुविंदा न च संत्यत्र न च ते पश्यतो हराः । चैलान्यलंकृतीरत्र यतः कल्पद्रुमोर्पयेत्

ഇവിടെ നെയ്ത്തുകാരുമില്ല, വ്യാപാരികളും കാണപ്പെടുന്നില്ല; കാരണം ഇവിടെ വസ്ത്രങ്ങളും അലങ്കാരങ്ങളും കൽപദ്രുമം തന്നേ അർപ്പിക്കുന്നു।

Verse 9

गणका नात्र विद्यंते चिंताविद्याविशारदाः । यतश्चिकेति सर्वेषां चिंता चिंतामणिर्द्रुतम्

ഇവിടെ ചിന്താ-വിദ്യയിൽ നിപുണരായ ഗണകരുടെ ആവശ്യമില്ല; കാരണം സ്മരണമാത്രത്തിൽ തന്നെ ചിന്താമണി രത്നം വേഗത്തിൽ എല്ലാവരുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ സഫലമാക്കുന്നു।

Verse 10

सूपकारा न संत्यत्र रसकर्म विचक्षणाः । दुग्धे सर्वरसानेका कामधेनुरतोयतः

ഇവിടെ രസ-കർമ്മത്തിൽ നിപുണരായ പാചകരുടെ ആവശ്യമില്ല; കാരണം പാലിൽ നിന്നുതന്നെ അനേകം രുചികൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, അവയെ കാമധേനു ജലം കൂടാതെ നൽകുന്നു।

Verse 11

कीर्तिरुच्चैःश्रवा यस्य सर्वतो वाजिराजिषु । रत्नमुच्चैःश्रवाः सोत्र हयानां पौरुषाधिकः

അവന്റെ കീർത്തി സർവ്വത്ര അശ്വരാജന്മാരിൽ ഉച്ചൈഃശ്രവയെപ്പോലെ ഉയർന്ന് മുഴങ്ങുന്നു; ഇവിടെ ഉച്ചൈഃശ്രവാ സ്വയം അശ്വരത്നമായി പൗരുഷത്തിൽ എല്ലാ കുതിരകളെയും മറികടന്ന് ദീപ്തമാണ്।

Verse 12

ऐरावतो दंतिवरश्चतुर्दंतोत्र राजते । द्वितीय इव कैलासो जंगमस्फटिकोज्ज्वलः

ഇവിടെ ചതുര്ദന്തനായ ശ്രേഷ്ഠ ഗജരാജൻ ഐരാവതൻ ശോഭിക്കുന്നു—ചലിക്കുന്ന സ്ഫടികംപോലെ ദീപ്തൻ, രണ്ടാമത്തെ കൈലാസംപോലെ।

Verse 13

तरुरत्नंपारिजातः स्त्रीरत्नं सोर्वशी त्विह । नंदनं वनरत्नं च रत्नं मंदाकिनी ह्यपाम्

വൃക്ഷങ്ങളിൽ രത്നം പാരിജാതം; ഇവിടെ സ്ത്രീകളിൽ രത്നം ഉർവശി; വനങ്ങളിൽ രത്നം നന്ദനം; ജലങ്ങളിൽ രത്നം മന്ദാകിനി।

Verse 14

त्रयस्त्रिंशत्सुराणां या कोटिः श्रुति समीरिता । प्रतीक्षते साऽवसरं सेवायै प्रत्यहंत्विह

ശ്രുതിയിൽ പ്രസ്താവിച്ച മുപ്പത്തിമൂന്ന് ദേവന്മാരുടെ ആ ‘കോടി’ ഇവിടെ പ്രതിദിനം സേവാവസരം കാത്തിരിക്കുന്നു।

Verse 15

स्वर्गेष्विंद्रपदादन्यन्न विशिष्येत किंचन । यद्यत्त्रिलोक्यामैश्वर्यं न तत्तुल्यमनेन हि

സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഇന്ദ്രപദത്തേക്കാൾ ഉയർന്നത് ഒന്നുമില്ല; എങ്കിലും ത്രിലോകങ്ങളിലെ ഏതു ഐശ്വര്യവും ഇതിന് തുല്യമല്ല।

Verse 16

अश्वमेधसहस्रस्य लभ्यं विनिमयेन यत् । किं तेन तुल्यमन्यत्स्यात्पवित्रमथवा महत

വിനിമയമായി സഹസ്ര അശ്വമേധയാഗഫലം ലഭിച്ചാലും, പവിത്രതയിലോ മഹത്ത്വത്തിലോ ഇതിന് തുല്യമായത് മറ്റെന്ത്?

Verse 17

अर्चिष्मती संयमिनी पुण्यवत्यमलावती । गंधवत्यलकेशी च नैतत्तुल्या महर्धिभिः

അർച്ചിഷ്മതീ, സംയമിനീ, പുണ്യവതീ, അമലാവതീ, ഗന്ധവതീ, അലകേശീ—മഹാസമൃദ്ധികളുണ്ടായാലും—ഇതിന് തുല്യമല്ല।

Verse 18

अयमेव सहस्राक्षस्त्वयमेव दिवस्पतिः । शतमन्युरयं देवो नामान्येतानि नामतः

ഇവൻ തന്നെയാണ് ‘സഹസ്രാക്ഷൻ’, ഇവൻ തന്നെയാണ് ‘ദിവസ്പതി’; ഈ ദേവൻ തന്നെയാണ് ‘ശതമന്യു’—ഇവ എല്ലാം അവന്റെ നാമങ്ങൾ മാത്രം.

Verse 19

सप्तापि लोकपाला ये त एनं समुपासते । नारदाद्यैर्मुनिवरैरयमाशीर्भिरीड्यते

ഏഴു ലോകപാലകരും ഈ ദിവ്യസ്ഥാനത്തെ വന്ദിച്ച് ഉപാസിക്കുന്നു. നാരദാദി മുനിവരന്മാർ ആശീർവചനങ്ങളാൽ ഇതിനെ സ്തുതിക്കുന്നു.

Verse 20

एतत्स्थैर्येण सर्वेषां लोकानां स्थैर्यमिष्यते । पराजयान्महेंद्रस्य त्रैलोक्यं स्यात्पराजितम्

ഈ പീഠത്തിന്റെ സ്ഥിരതകൊണ്ടാണ് സർവ്വ ലോകങ്ങളുടെയും സ്ഥിരത നിലനിൽക്കുന്നത്. മഹേന്ദ്രൻ പരാജിതനായാൽ ത്രിലോകവും പരാജിതമായതുപോലെ ആവും.

Verse 21

दनुजा मनुजा दैत्यास्तपस्यंत्युग्रसंयमाः । गंधर्व यक्षरक्षांसि महेंद्रपदलिप्सवः

ദാനവരും മനുഷ്യരും ദൈത്യരും ഉഗ്രസംയമത്തോടെ തപസ്സു ചെയ്യുന്നു. ഗന്ധർവരും യക്ഷരും രാക്ഷസരും മഹേന്ദ്രപദം ആഗ്രഹിച്ച് തപിക്കുന്നു.

Verse 22

सगराद्या महीपाला वाजिमेधविधायकाः । कृतवंतो महायत्नं शक्रैश्वर्यजिघृक्षवः

സഗരാദി രാജാക്കന്മാർ, അശ്വമേധയാഗങ്ങൾ നടത്തിയവർ, ശക്രന്റെ ഐശ്വര്യം കൈവശമാക്കുവാൻ മഹാപ്രയത്നം ചെയ്തു.

Verse 23

निष्प्रत्यूहं क्रतुशतं यः कश्चित्कुरुतेऽवनौ । जितेंद्रियोमरावत्यां स प्राप्नोति पुलोमजाम्

ഭൂമിയിൽ തടസ്സമില്ലാതെ നൂറ് യാഗങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി ഇന്ദ്രിയജയിയായിരിക്കുന്നവൻ അമരാവതിയിൽ പുലോമജ (ശചീ)യെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 24

असमाप्तक्रतुशता वसंत्यत्र महीभुजः । ज्योतिष्टोमादिभिर्यागैर्ये यजंत्यपि ते द्विजाः

ഇവിടെ നൂറുക്രതുക്കൾ ഇനിയും അപൂർണ്ണമായിരിക്കുന്ന രാജാക്കന്മാർ വസിക്കുന്നു; ജ്യോതിഷ്ടോമാദി യാഗങ്ങളാൽ യജിക്കുന്ന ദ്വിജന്മാരും ഇവിടെ തന്നെ പാർക്കുന്നു।

Verse 25

तुलापुरुषदानादि महादानानि षोडश । ये यच्छंत्यमलात्मानस्ते लभंतेऽमरावतीम्

തുലാപുരുഷദാനം മുതലായ പതിനാറു മഹാദാനങ്ങൾ നിർമലാത്മാക്കളായി ആരെല്ലാം ദാനം ചെയ്യുന്നു, അവർ അമരാവതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 26

अक्लीबवादिनो धीराः संग्रामेष्वपराङ्मुखाः । विक्रांता वीरशयने तेऽत्र तिष्ठंति भूभुजः

ഇവിടെ ഭീരുവിന്റെ വാക്കുകൾ പറയാത്ത ധീരന്മാരായ രാജാക്കന്മാർ വസിക്കുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും പിന്നോട്ടുമാറാത്തവർ, പരാക്രമത്തോടെ വീരശയ്യയിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു।

Verse 27

इत्युद्देशात्समाख्याता महेंद्रनगरी स्थितिः । यायजूका वसंत्यत्र यज्ञविद्याविशारदाः

ഇങ്ങനെ സംക്ഷിപ്ത സൂചനയാൽ മഹേന്ദ്രനഗരിയുടെ സ്ഥിതി വിവരിക്കപ്പെട്ടു. ഇവിടെ യജ്ഞവിദ്യയിൽ വിശാരദരായ യായജൂകർ വസിക്കുന്നു।

Verse 28

इमामर्चिष्मतीं पश्य वीतिहोत्रपुरीं शुभाम् । जातवेदसि ये भक्तास्ते वसंत्यत्र सुव्रताः

ഈ ദീപ്തിമയമായ, ശുഭമായ വീതിഹോത്രപുരിയെ കാണുക. ജാതവേദസ് (അഗ്നി)നോടു ഭക്തിയുള്ള സുവ്രതന്മാർ ഇവിടെ വസിക്കുന്നു।

Verse 29

अग्निप्रवेशं ये कुर्युर्दृढसत्त्वा जितेंद्रियाः । स्त्रियो वा सत्त्वसंपन्नास्ते सर्वे अग्नितेजसः

ദൃഢസത്ത്വരും ഇന്ദ്രിയജയികളും ആയി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്യുന്നവർ, അതുപോലെ ധൈര്യസമ്പന്നയായ സ്ത്രീകളും—അവർ എല്ലാവരും അഗ്നിതേജസ്സാൽ ദീപ്തരാകുന്നു.

Verse 30

अग्निहोत्ररता विप्रास्तथाग्निब्रह्मचारिणः । पंचाग्निव्रतिनो ये वै तेऽग्निलोकेग्नितेजसः

അഗ്നിഹോത്രത്തിൽ രതരായ വിപ്രർ, അഗ്നിസേവയിൽ ബ്രഹ്മചര്യം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവർ, പഞ്ചാഗ്നിവ്രതധാരികൾ—അവർ തീർച്ചയായും അഗ്നിലോകത്തിൽ അഗ്നിതേജസ്സാൽ ദീപ്തരായി വസിക്കുന്നു.

Verse 31

शीते शीतापनुत्यै यस्त्विध्मभारान्प्रयच्छति । कुर्यादग्निष्टिकां वाऽथ स वसेदग्निसन्निधौ

തണുപ്പുകാലത്ത് മറ്റൊരാളുടെ തണുപ്പ് അകറ്റാൻ വിറകുകെട്ടുകൾ നൽകുന്നവൻ, അല്ലെങ്കിൽ അഗ്നിഷ്ടിക (ചൂള) ഒരുക്കുന്നവൻ—അവൻ അഗ്നിയുടെ സന്നിധിയിൽ വസിക്കുന്നു.

Verse 32

अनाथस्याग्निसंस्कारं यः कुर्याच्छ्रद्धयान्वितः । अशक्तः प्रेरयेदन्यं सोग्निलोके महीयते

ശ്രദ്ധയോടെ അനാഥനുവേണ്ടി അഗ്നിസംസ്കാരം (അന്ത്യേഷ്ടി) ചെയ്യുന്നവൻ, അല്ലെങ്കിൽ സ്വയം അശക്തനായാൽ മറ്റൊരാളെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നവൻ—അവൻ അഗ്നിലോകത്തിൽ മഹത്വപ്പെടുന്നു.

Verse 33

जठराग्निविवृद्ध्यै यो दद्यादाग्नेयमौषधम् । मंदाग्नये स पुण्यात्मा वह्निलोके वसेच्चिरम्

ജഠരാഗ്നി വർദ്ധിപ്പിക്കാൻ മന്ദാഗ്നിയുള്ളവന് അഗ്നേയ ഔഷധം നൽകുന്നവൻ—ആ പുണ്യാത്മാവ് വഹ്നിലോകത്തിൽ ദീർഘകാലം വസിക്കുന്നു.

Verse 34

यज्ञोपस्कर वस्तूनि यज्ञार्थं द्रविणं तु वा । यथाशक्ति प्रदद्याद्यो ह्यर्चिष्मत्यांवसेत्स वै

യജ്ഞത്തിനാവശ്യമായ ഉപകരണങ്ങളെയോ യജ്ഞാർത്ഥ ധനത്തെയോ തന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് ദാനം ചെയ്യുന്നവൻ, അർച്ചിഷ്മതീ എന്ന ദീപ്തിമയ ലോകത്തിൽ നിശ്ചയമായി വസിക്കുന്നു.

Verse 35

अग्निरेको द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः । गुरुर्देवो व्रतं तीर्थं सर्वमग्निर्विनिश्चितम्

ദ്വിജന്മാർക്കു പരമ ശ്രേയസ്സു നൽകുന്നവൻ ഏകമായ അഗ്നിയത്രേ. അവൻ തന്നെയാണ് ഗുരു, ദേവൻ, വ്രതം, തീർത്ഥം—എല്ലാം അഗ്നിയിലേ നിശ്ചിതം.

Verse 36

अपावनानि सर्वाणि वह्निसंसर्गतः क्षणात् । पावनानि भवंत्येव तस्माद्यः पावकः स्मृतः

അഗ്നിസംസ്പർശം കൊണ്ടു ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ എല്ലാ അശുദ്ധങ്ങളും ശുദ്ധമാകുന്നു; അതുകൊണ്ടു അവൻ ‘പാവക’—ശുദ്ധീകരകൻ—എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 37

अपि वेदं विदित्वा यस्त्यक्त्वा वै जातवेदसम् । अन्यत्र बध्नाति रतिं ब्राह्मणो न स वेदवित्

ബ്രാഹ്മണൻ വേദം അറിഞ്ഞിട്ടും ജാതവേദസ് (അഗ്നി)നെ ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റിടത്ത് ആസക്തി കെട്ടിയാൽ, അവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ വേദവിദ് അല്ല.

Verse 38

अंतरात्मा ह्ययं साक्षान्निश्चितो ह्याशुशुक्षणिः । मांसग्रासान्पचेत्कुक्षौ स्त्रीणां नो मांसपेशिकाम्

ഇത് (അഗ്നി) നിശ്ചയമായും സാക്ഷാത് അന്തരാത്മയും പ്രത്യക്ഷ സാക്ഷിയും, വേഗത്തിൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നവനും ആകുന്നു. ഉദരത്തിൽ മാംസഗ്രാസങ്ങൾ പാകം ചെയ്യട്ടെ; എന്നാൽ സ്ത്രീകളുടെ ‘മാംസപേശിക’ (ഗർഭസ്ഥ ശിശു) പാകം ചെയ്യരുത്.

Verse 39

तैजसी शांभवी मूर्तिः प्रत्यक्षा दहनात्मिका । कर्त्री हंत्री पालयित्री विनैनां किं विलोक्यते

ഈ തേജോമയ ശാംഭവീ മൂർത്തി പ്രത്യക്ഷ ദഹനസ്വരൂപിണിയാണ്. അവളേ കർത്ത്രീ, ഹന്ത്രീ, പാലയിത്രീ; അവളില്ലാതെ ഒന്നും കാണാനോ അറിയാനോ കഴിയില്ല.

Verse 40

चित्रभानुरयं साक्षान्नेत्रं त्रिभुवनेशितुः । अंधं तमोमये लोके विनैनं कः प्रकाशकः

ഈ ദീപ്തമായ സൂര്യൻ സാക്ഷാൽ ത്രിഭുവനേശ്വരന്റെ കണ്ണുതന്നെ. തമോമയമായ അന്ധ ലോകത്തിൽ അവനില്ലാതെ ആരാണ് പ്രകാശം നൽകുക?

Verse 41

धूपप्रदीपनैवेद्य पयो दधि घृतैक्षवम् । एतद्भुक्तं निषेवंते सर्वे दिवि दिवौकसः

ധൂപം, ദീപം, നൈവേദ്യം—കൂടാതെ പാൽ, തൈര്, നെയ്യ്, ഇക്ഷുരസം—ഇവ ഭോഗമായി അർപ്പിച്ച് പ്രസാദമായി സേവിക്കുമ്പോൾ സ്വർഗ്ഗത്തിലെ എല്ലാ ദേവന്മാരും തൃപ്തരായി അവരുടെ സൂക്ഷ്മ അംശം സ്വീകരിക്കുന്നു.

Verse 42

शिवशर्मोवाच । कोयं कृशानुः कस्यायं सूनुः कथमिदं पदम् । आग्नेयं लब्धमेतेन ब्रूतमेतन्ममाग्रतः

ശിവശർമൻ പറഞ്ഞു—ഈ കൃശാനു (അഗ്നി) ആരാണ്? ഇവൻ ആരുടെ പുത്രൻ? പിന്നെ ഇവൻ എങ്ങനെ ഈ ആഗ്നേയ പദം നേടി? എന്റെ മുമ്പിൽ വ്യക്തമായി പറയുക.

Verse 43

गणावूचतुः । आकर्णय महाप्राज्ञ वर्णयावो यथातथम् । योयं यस्य यथाऽनेन प्रापि ज्योतिष्मतीपुरी

ഗണങ്ങൾ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ, കേൾക്കുക. സംഭവിച്ചതുപോലെ തന്നെയായി ഞങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു—ഇവൻ ആരാണ്, ആരുടേതാണ്, പിന്നെ എങ്ങനെ ജ്യോതിഷ്മതീപുരി എന്ന ദീപ്ത നഗരിയെ പ്രാപിച്ചു.

Verse 44

नर्मदायास्तटे रम्ये पुरे नर्मपुरे पुरा । पुरारिभक्तः पुण्यात्माऽभवद्विश्वानरो मुनिः

പൂർവകാലത്ത് നർമദയുടെ മനോഹര തീരത്തുള്ള നർമപുരം എന്ന നഗരത്തിൽ ത്രിപുരാരിവൈരി (ശിവൻ) ഭക്തനായ പുണ്യാത്മാവ് വിശ്വാനര മുനി വസിച്ചിരുന്നു।

Verse 45

ब्रह्मचर्याश्रमे निष्ठो ब्रह्मयज्ञरतःसदा । शांडिल्यगोत्रः शुचिमान्ब्रह्मतेजो निधिर्वशी

അവൻ ബ്രഹ്മചര്യാശ്രമത്തിൽ അചഞ്ചലനായി, സദാ ബ്രഹ്മയജ്ഞത്തിൽ (വേദാധ്യയനം–സ്വാധ്യായം) രതനായി; ശാണ്ഡില്യഗോത്രജനായി, ശുചിയായും വശിയായും ബ്രഹ്മതേജസ്സിന്റെ നിധിയായും നിലകൊണ്ടു।

Verse 46

विज्ञाताखिलशास्त्रार्थो लौकिकाचारचंचुरः । कदाचिच्चिंतयामास हृदि ध्यात्वा महेश्वरम्

അവൻ എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും അർത്ഥം അറിഞ്ഞവനും ലോകാചാരത്തിൽ നിപുണനുമായിരുന്നു. ഒരിക്കൽ ഹൃദയത്തിൽ മഹേശ്വരനെ ധ്യാനിച്ച് അവൻ ആഴത്തിൽ ചിന്തിച്ചു തുടങ്ങി।

Verse 47

चतुर्णामप्याश्रमाणां कोतीव श्रेयसे सताम् । यस्मिन्प्राप्नोति संक्षुण्णे परत्रेह च वा सुखम्

‘നാലു ആശ്രമങ്ങളിൽ സജ്ജനങ്ങളുടെ ശ്രേയസ്സിന് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഏതാണ് ശ്രേഷ്ഠം? അതിനെ അനുസരിച്ചാൽ, ജീവിതസമ്മർദ്ദങ്ങൾക്കിടയിലും ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും സുഖം ലഭിക്കും?’

Verse 48

इदं श्रेयस्त्विदं श्रेयस्त्विदं तु सुकरं भवेत् । इत्थं सर्वं समालोड्य गार्हस्थ्यं प्रशशंस ह

‘ഇതും ശ്രേയസ്, അതും ശ്രേയസ്; എന്നാൽ ഇത് അനുഷ്ഠിക്കാൻ സുലഭമായ മാർഗമാണ്.’ ഇങ്ങനെ എല്ലാം ആലോചിച്ച് അവൻ ഗാർഹസ്ഥ്യാശ്രമത്തെ പ്രശംസിച്ചു।

Verse 49

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । एषामाधारभूतोसौ गृहस्थो नान्यथेति च

ബ്രഹ്മചാരി, ഗൃഹസ്ഥൻ, വാനപ്രസ്ഥൻ അല്ലെങ്കിൽ ഭിക്ഷുകൻ—ഇവരെയെല്ലാം താങ്ങിനിൽക്കുന്നത് ഗൃഹസ്ഥനാണ്; ഇതിന് മറ്റൊരു വഴിയില്ല।

Verse 50

देवैर्मनुष्यैः पितृभिस्तिर्यग्भिश्चोपजीव्यते । गृहस्थः प्रत्यहं यस्मात्तस्माच्छ्रेष्ठो गृहाश्रमी

ദേവന്മാർ, മനുഷ്യർ, പിതൃകൾ, തിർയക് ജീവികളും ദിനംപ്രതി ഗൃഹസ്ഥനെ ആശ്രയിച്ചാണ് ജീവിക്കുന്നത്; അതിനാൽ ആശ്രമികളിൽ ഗൃഹസ്ഥാശ്രമിയാണ് ശ്രേഷ്ഠൻ।

Verse 51

अस्नात्वा चाप्यहुत्वा वाऽदत्त्वा वाश्नाति यो गृही । देवादीनामृणी भूत्वा नरकं प्रतिपद्यते

സ്നാനം ചെയ്യാതെയോ, ആഹുതി അർപ്പിക്കാതെയോ, ദാനം നൽകാതെയോ ഭക്ഷിക്കുന്ന ഗൃഹസ്ഥൻ ദേവാദികളുടെ കടക്കാരനായി നരകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 52

अस्नाताशी मलं भुंक्ते त्वजपी पूयशोणितम् । अहुताशी कृमीन्भुंक्तेप्यदत्त्वाविड्विभोजनः

സ്നാനം ചെയ്യാതെ ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ മലമാണ് ഭക്ഷിക്കുന്നത്; ജപം ചെയ്യാതെ ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ പുഴുവും രക്തവും ഭക്ഷിക്കുന്നു; ആഹുതി അർപ്പിക്കാതെ ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ കൃമികളെ ഭക്ഷിക്കുന്നു; ദാനം ചെയ്യാതെ ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ വിസർജ്യത്തെ തന്നെ ആഹാരമാക്കുന്നു।

Verse 53

ब्रह्मचर्यं हि गार्हस्थ्ये यादृक्कल्पनयोज्झितम् । स्वभावचपले चित्ते क्व तादृग्ब्रह्मचारिणि

ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിലെ കൽപ്പിത ഉപായങ്ങളില്ലാത്ത, സ്വാഭാവികവും സ്ഥിരവുമായ ബ്രഹ്മചര്യം അത്യന്തം ദുർലഭം; സ്വഭാവത്തിൽ ചപലമായ ചിത്തത്തിൽ അത്തരം ദൃഢത ഔപചാരിക ബ്രഹ്മചാരിയിലും എവിടെ?

Verse 54

हठाद्वा लोकभीत्या वा स्वार्थाद्वा ब्रह्मचर्यभाक् । संकल्पयति चित्ते चेत्कृतमप्यकृतं तदा

ബലത്താലോ, ലോകഭയത്താലോ, സ്വാർത്ഥത്താലോ ബ്രഹ്മചര്യം സ്വീകരിച്ചിട്ടും മനസ്സിൽ കാമസങ്കൽപ്പം നിലനിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ—പുറമേ ചെയ്തതും ചെയ്തതല്ലാത്തതുപോലെ ആകുന്നു.

Verse 55

परदारपरित्यागात्स्वदारपरितुष्टितः । ऋतुकालाभिगामित्वाद्ब्रह्मचारी गृहीरितः

പരസ്ത്രീയെ ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്വന്തം ഭാര്യയിൽ തൃപ്തനായി, ഋതുകാലത്തിൽ മാത്രം അവളെ സമീപിക്കുന്ന ഗൃഹസ്ഥനും ‘ബ്രഹ്മചാരി’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 56

विमुक्तरागद्वेषो यः कामक्रोधविवर्जितः । साग्निः सदारः स गृही वानप्रस्थाद्विशिष्यते

രാഗദ്വേഷങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി, കാമക്രോധരഹിതനായി, യജ്ഞാഗ്നികളെ പാലിച്ച് ഭാര്യയോടുകൂടെ ജീവിക്കുന്ന ഗൃഹസ്ഥൻ—വാനപ്രസ്ഥനേക്കാളും ശ്രേഷ്ഠൻ ആകുന്നു.

Verse 57

वैराग्याद्गृहमुत्सृज्य गृहधर्मान्हृदि स्मरेत् । स भवेदुभयभ्रष्टो वानप्रस्थो न वा गृही

വൈരാഗ്യമെന്ന പേരിൽ ഗൃഹം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും ഹൃദയത്തിൽ ഗൃഹധർമ്മങ്ങളെ തന്നെ ഓർത്ത് മോഹിച്ചാൽ—അവൻ ഇരുവശത്തും വീഴ്ചപ്പെടുന്നു; വാനപ്രസ്ഥനും അല്ല, യഥാർത്ഥ ഗൃഹസ്ഥനും അല്ല.

Verse 58

अयाचितोपस्थितया यो वृत्त्या वर्तते गृही । येन केनापि संतुष्टो भिक्षुकात्स विशिष्यते

യാചിക്കാതെ ലഭിക്കുന്ന ഉപജീവനത്തിലൂടെ ജീവിച്ച്, എന്തു കിട്ടിയാലും അതിൽ തൃപ്തനാകുന്ന ഗൃഹസ്ഥൻ—ഭിക്ഷുക്കനേക്കാളും ശ്രേഷ്ഠനെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 59

प्राथयेद्यत्क्वचित्किंचिद्दुष्प्रापं वा भविष्यति । अशनेषु न संतुष्टः स यतिः पतितो भवेत्

ഒരു യതി എവിടെയെങ്കിലും—പ്രത്യേകിച്ച് ദുഷ്പ്രാപ്യമായതു—ഭിക്ഷയായി അപേക്ഷിച്ച്, ലഭിച്ച അന്നത്തിൽ തൃപ്തനാകാതിരുന്നാൽ, ആ സന്ന്യാസി വ്രതഭ്രഷ്ടനായി പതിതനെന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 60

गुणागुणविचार्येत्थं स वै विश्वानरो द्विजः । उद्ववाह विधानेन स्वोचितां कुलकन्यकाम्

ഇങ്ങനെ ഗുണദോഷങ്ങൾ ആലോചിച്ച്, ആ ദ്വിജൻ വിശ്വാനരൻ വിധിവിധാനപ്രകാരം തന്റെ കുലത്തിന് യോജ്യമായ കന്യയെ വിവാഹം ചെയ്തു।

Verse 61

अग्निशुश्रूषणरतः पंचयज्ञपरायणः । षट्कर्मनिरतो नित्यं देवपित्रतिथिप्रियः

അവൻ അഗ്നിശുശ്രൂഷയിൽ രതനായി, പഞ്ചയജ്ഞങ്ങളിൽ പരായണനായി, നിത്യം ഷട്കർമങ്ങളിൽ നിരതനായി, ദേവന്മാർക്കും പിതൃകൾക്കും അതിഥികൾക്കും പ്രിയനായിരുന്നു।

Verse 62

धर्मार्थकामान्युक्तात्मा सोर्जयन्स्वस्वकालतः । परस्परमसंकोचं दंपत्योरानुकूल्यतः

അവൻ സംയതചിത്തനായി ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവയെ അവ അവയുടെ കാലത്ത് അനുഷ്ഠിച്ചു; ദമ്പതികൾ പരസ്പരം സംകോചമില്ലാതെ സൗഹൃദവും അനുകൂലതയും കൊണ്ട് ജീവിച്ചു।

Verse 63

पूर्वाह्णे दैविकं कर्म सोकरोत्कर्मकांडवित् । मध्यंदिने मनुष्याणां पितॄणामपराह्नके

കർമ്മകാണ്ഡത്തിൽ നിപുണനായ അവൻ പൂർവാഹ്നത്തിൽ ദൈവിക കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തു; മധ്യാഹ്നത്തിൽ മനുഷ്യരോടുള്ള കടമകൾ; അപരാഹ്നത്തിൽ പിതൃകൾക്കായുള്ള അർപ്പണകർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു।

Verse 64

एवं बहुतिथे काले गते तस्याग्रजन्मनः । भार्या शुचिष्मती नाम कामपत्नी वसुव्रता

ഇങ്ങനെ ഏറെ കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ആ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ഭാര്യ—ശുചിഷ്മതി എന്ന നാമധേയമുള്ളവൾ—പതിവ്രതയായി, സദ്വ്രതങ്ങളിൽ സ്ഥിരയായി വസിച്ചു।

Verse 65

अपश्यंत्यंकुरमपि संततेः स्वर्गसाधनम् । विज्ञाय शंकंरं कांतं प्रणिपत्य व्यजिज्ञपत्

സന്തതി—സ്വർഗസാധനമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നത്—അതിന്റെ മുളപോലും കാണാതെ, അവൾ പ്രിയ ശങ്കരനെ (ഭർത്താവിനെ) സമീപിച്ച് നമസ്കരിച്ചു തന്റെ അപേക്ഷ അറിയിച്ചു।

Verse 66

शुचिष्मत्युवाच । आर्यपुत्रार्यधिषण प्राणनाथ प्रियव्रत । न दुर्लभं ममास्तीह किंचित्त्वच्चरणार्चनात्

ശുചിഷ്മതി പറഞ്ഞു—ഹേ ആര്യപുത്രാ, ഹേ ഉന്നതബുദ്ധിയുള്ളവനേ, ഹേ പ്രാണനാഥാ, ഹേ പ്രിയവ്രതനിഷ്ഠാ! നിന്റെ ചരണാരാധനയാൽ ഇവിടെ എനിക്കു ഒന്നും ദുർലഭമല്ല।

Verse 67

ये वै भोगाः समुचिताः स्त्रीणां ते त्वत्प्रसादतः । अलंकृत्य मया भुक्ताः प्रसंगाद्वच्मि तान्यपि

സ്ത്രീകൾക്കു യോജ്യമായ ഭോഗങ്ങൾ എല്ലാം നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ എനിക്കു ലഭിച്ചു; അലങ്കരിച്ച് ഞാൻ അവ അനുഭവിച്ചു—ഈ സന്ദർഭത്തിൽ അവയും ഞാൻ പറയുന്നു।

Verse 68

सुवासांसि सुवासाश्च सुशय्या सुनितंबिनी । स्रक्तांबूलान्नपानाश्च अष्टौ भोगाः स्वधर्मिणाम्

നല്ല വസ്ത്രങ്ങൾ, സുഗന്ധങ്ങൾ, ഉത്തമ ശയ്യ, സുനിതംബിനിയായ പ്രിയ, പുഷ്പമാല, താംബൂലം, അന്നം, പാനം—സ്വധർമ്മസ്ഥർക്കുള്ള ഈ എട്ട് ഭോഗങ്ങൾ।

Verse 69

एकं मे प्रार्थितं नाथ चिराय हृदिसंस्थितम् । गृहस्थानां समुचितं तत्त्वं दातुमिहार्हसि

ഹേ നാഥാ! ദീർഘകാലമായി എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്ന ഒരു അപേക്ഷയുണ്ട്. ഗൃഹസ്ഥർക്കു യോജ്യമായ തത്ത്വം ഇവിടെ എനിക്ക് ദാനമായി അരുളേണമേ.

Verse 70

विश्वानर उवाच । किमदेयं हि सुश्रोणि तव प्रियहितैषिणि । तत्प्रार्थय महाभागे प्रयच्छाम्यविलंबितम्

വിശ്വാനരൻ പറഞ്ഞു— ഹേ സുശ്രോണി, പ്രിയവും ഹിതവും ആഗ്രഹിക്കുന്നവളേ! നിനക്കു നൽകാൻ കഴിയാത്തത് എന്തുണ്ട്? ഹേ മഹാഭാഗേ, അപേക്ഷിക്ക; ഞാൻ വൈകാതെ നൽകാം.

Verse 71

महेशितुः प्रसादेन मम किंचिन्न दुर्ल्भम् । इहामुत्र च कल्याणि सर्वकल्याणकारिणः

മഹേശന്റെ പ്രസാദത്താൽ എനിക്ക് ഒന്നും ദുർലഭമല്ല. ഹേ കല്യാണി, ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും അവൻ തന്നെയാണ് സർവകല്യാണം വരുത്തുന്നവൻ.

Verse 72

इति श्रुत्वा वचः पत्युस्तस्य सा पतिदेवता । उवाच हृष्टवदना यदि देयो वरो मम

ഭർത്താവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആ പതിദേവത സന്തോഷഭരിതമായ മുഖത്തോടെ പറഞ്ഞു— “എനിക്ക് വരം നൽകണമെങ്കിൽ…”

Verse 73

वरयोग्यास्मि चेन्नाथ नान्यं वरमहं वृणे । महेशसदृशं पुत्रं देहि माहेश्वरानव

ഹേ നാഥാ! ഞാൻ വരത്തിന് യോഗ്യയാണെങ്കിൽ, ഞാൻ മറ്റൊരു വരവും തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നില്ല. മഹേശനോടു സമാനമായ ഒരു പുത്രനെ ദയചെയ്യണമേ—മാഹേശ്വര വംശത്തിന്റെ നവാങ്കുരമായി.

Verse 74

इति तस्या वचः श्रुत्वा शुचिष्मत्याः शुचिव्रतः । क्षणं समाधिमाधाय हृ द्येतत्समचिंतयत्

ആ ശുചിമതിയായ സ്ത്രീയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ശുചിവ്രതൻ ക്ഷണമാത്രം സമാധി ധരിച്ചു ഹൃദയത്തിൽ ഇതേ ചിന്തിച്ചു।

Verse 75

अहो किमेतया तन्व्या प्रार्थितं ह्यतिदुर्लभम् । मनोरथपथाद्दूरमस्तुवा स हि सर्वकृत्

അഹോ! ഈ തന്വി അപേക്ഷിച്ചതെല്ലാം അതിദുർലഭം, സാധാരണ മനോരഥപഥത്തിൽ നിന്ന് വളരെ ദൂരം; എങ്കിലും അദ്ദേഹം (മഹേശൻ) സർവകർത്താവാണ്।

Verse 76

तेनैवास्या मुखे स्थित्वा वाक्स्वरूपेण शंभुना । व्याहृतं कोऽन्यथाकर्तुमुत्सहेत भवेदिदम्

കാരണം ശംഭു സ്വയം വാക്‌സ്വരൂപനായി അവളുടെ വായിൽ നിലകൊണ്ട് ഇതു ഉച്ചരിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതിനെ മറ്റെങ്ങനെ ആക്കാൻ ആര്‍ക്കു കഴിയും?

Verse 77

ततः प्रोवाच तां पत्नीमेकपत्निव्रते स्थितः । विश्वानरमुनिः श्रीमानिति कांते भविष्यति

പിന്നീട് ഏകപത്നീവ്രതത്തിൽ സ്ഥിരനായ ശ്രീമാൻ വിശ്വാനരമുനി ഭാര്യയോട്—“കാന്തേ, അങ്ങനെ തന്നെയാകും” എന്നു പറഞ്ഞു।

Verse 78

इत्थमाश्वास्य तां पत्नीं जगाम तपसे मुनिः । यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्काशीनाथोधितिष्ठति

ഇങ്ങനെ ഭാര്യയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് മুনি തപസ്സിനായി പുറപ്പെട്ടു; സാക്ഷാൽ കാശീനാഥനായ വിശ്വേശ്വരൻ അധിവസിക്കുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് ചെന്നു।

Verse 79

प्राप्य वाराणसीं तूर्णं दृष्ट्वाथ मणिकर्णिकाम् । तत्याज तापत्रितयमपिजन्मशतार्जितम्

അവൻ വേഗത്തിൽ വാരാണസിയിൽ എത്തി മണികർണികയെ ദർശിച്ചതോടെ, നൂറു ജന്മങ്ങളിൽ സമ്പാദിച്ച ത്രിവിധതാപവും പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിച്ചു.

Verse 80

दृष्ट्वा सर्वाणि लिंगानि विश्वेश प्रमुखानि च । स्नात्वा सर्वेषु कुंडेषु वापीकूटसरःसु च

വിശ്വേശൻ മുതലായ എല്ലാ ലിംഗങ്ങളെയും ദർശിച്ച്, എല്ലാ കുണ്ഡങ്ങളിലും കിണറുകളിലും ഘട്ടങ്ങളിലും സരോവരങ്ങളിലും സ്നാനം ചെയ്ത്,

Verse 81

नत्वा विनायकान्सर्वान्गौरीः सर्वाः प्रणम्य च । संपूज्य कालराजं च भैरवं पापभक्षणम्

എല്ലാ വിനായകരെയും നമസ്കരിച്ച്, എല്ലാ ഗൗരിമാരെയും പ്രണാമം ചെയ്ത്, പാപഭക്ഷകനായ ഭൈരവനോടുകൂടെ കാലരാജനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച്,

Verse 82

दण्डनायकमुख्यांश्च गणान्स्तुत्वा प्रयत्नतः । आदिकेशवमुख्यांश्च केशवान्परितोष्य च

ദണ്ഡനായകൻ മുഖ്യനായ ഗണങ്ങളെ പരിശ്രമത്തോടെ സ്തുതിച്ച്, ആദികേശവൻ മുതലായ കേശവന്മാരെയും പ്രസാദിപ്പിച്ച്,

Verse 83

लोलार्कमुख्य सूर्यांश्च प्रणम्य च पुनः पुनः । कृत्वा पिण्डप्रदानानि सर्वतीर्थेष्वतंद्रितः

ലോലാർക മുഖ്യമായ സൂര്യക്ഷേത്രങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രണാമം ചെയ്ത്, എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും ക്ഷീണമില്ലാതെ പിണ്ഡദാനം നടത്തി,

Verse 84

सहस्रभोजनाद्यैश्च यतीन्विप्रान्प्रतर्प्य च । महापूजोपचारैश्च लिंगान्यभ्यर्च्य भक्तितः

സഹസ്രഭോജനാദി ദാനങ്ങളാൽ അവൻ യതികളെയും ബ്രാഹ്മണരെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തി; മഹാപൂജോപചാരങ്ങളാൽ ഭക്തിയോടെ ലിംഗങ്ങളെ അർച്ചിച്ചു।

Verse 85

असकृच्चिन्तयामास किं लिंगं क्षिप्रसिद्धिदम् । यत्र निश्चलतामेति तपस्तनयकाम्यया

അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചു—“ഏത് ലിംഗമാണ് ക്ഷിപ്രസിദ്ധി നൽകുന്നത്? പുത്രകാമനയോടെ തപസ്സു ചെയ്ത് എവിടെ നിശ്ചലസ്ഥൈര്യം ലഭിക്കും?”

Verse 86

श्रीमदोंकारनाथं वा कृत्तिवासेश्वरं किमु । कालेशं वृद्धकालेशं कलशेश्वरमेव च

“ശ്രീമദോങ്കാരനാഥനോ, അല്ലെങ്കിൽ കൃത്തിവാസേശ്വരനോ? കാലേശനോ, വൃദ്ധകാലേശനോ, അതോ കലശേശ്വരനോ?”

Verse 87

केदारेशं तु कामेशं चन्द्रेशं वा त्रिलोचनम् । ज्येष्ठेशं जंबुकेशं वा जैगीषव्येश्वरं तु वा

“അല്ലെങ്കിൽ കേദാരേശനോ, കാമേശനോ, ചന്ദ്രേശനോ, ത്രിലോചനനോ; അല്ലെങ്കിൽ ജ്യേഷ്ഠേശനോ, ജംബുകേശനോ, ജൈഗീഷവ്യേശ്വരനോ?”

Verse 88

दशाश्वमेधमीशानं द्रुमि चंडेशमेव च । दृक्केशं गरुडेशं च गोकर्णेशं गणेश्वरम्

“അല്ലെങ്കിൽ ദശാശ്വമേധ-ഈശാനനോ, ദ്രുമി-ചണ്ഡേശനോ? ദൃക്കേശനോ, ഗരുഡേശനോ? ഗോകർണേശനോ, ഗണേശ്വരനോ?”

Verse 89

ढुंढ्याशागजसिद्धाख्यं धर्मेशं तारकेश्वरम् । नन्दिकेशं निवासेशं पत्रीशं प्रीतिकेश्वरम्

(ഭക്തൻ) ഢുംഢ്യാശാഗജസിദ്ധ എന്ന ലിംഗം, ധർമ്മേശൻ, താരകേശ്വരൻ, നന്ദികേശൻ, നിവാസേശൻ, പത്രീശൻ, പ്രീതികേശ്വരൻ എന്നിവരെ ആരാധിക്കാം.

Verse 90

पर्वतेशं पशुपतिं ब्रह्मेशं मध्यमेश्वरम् । बृहस्पतीश्वरं वाथ विभांडेश्वरमेव च

(ഭക്തൻ) പർവതേശൻ, പശുപതി, ബ്രഹ്മേശൻ, മധ്യമേശ്വരൻ, ബൃഹസ്പതീശ്വരൻ, വിഭാണ്ഡേശ്വരൻ എന്നിവരെയും ആരാധിക്കാം.

Verse 91

भारभूतेश्वरं किं वा महालक्ष्मीश्वरं तु वा । मरुत्तेशं तु मोक्षेशं गंगेशं नर्मदेश्वरम्

അല്ലെങ്കിൽ (ഭക്തൻ) ഭാരഭൂതേശ്വരൻ അല്ലെങ്കിൽ മഹാലക്ഷ്മീശ്വരൻ; അതുപോലെ മരുത്തേശൻ, മോക്ഷേശൻ, ഗംഗേശൻ, നർമദേശ്വരൻ എന്നിവരെ ആരാധിക്കാം.

Verse 92

मार्कंडं मणिकर्णीश रत्नेश्वरमथापि वा । अथवा योगिनीपीठं साधकस्यैव सिद्धिदम्

(ഭക്തൻ) മാർകണ്ഡൻ, മണികർണീശൻ, രത്നേശ്വരൻ എന്നിവരെയും ആരാധിക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ യോഗിനീപീഠം—സാധകനു നിശ്ചയമായും സിദ്ധി നൽകുന്നതാണ്.

Verse 93

यामुनेशं लांगलीशं श्रीमद्विश्वेश्वरं विभुम् । अविमुक्तेश्वरं वाथ विशालाक्षीशमेव च

(ഭക്തൻ) യാമുനേശൻ, ലാംഗലീശൻ, ശ്രീമദ് സർവ്വവ്യാപിയായ വിശ്വേശ്വരൻ, അവിമുക്തേശ്വരൻ, വിശാലാക്ഷീശൻ എന്നിവരെയും ആരാധിക്കാം.

Verse 94

व्याघ्रेश्वरं वराहेशं व्यासेशं वृषभध्वजम् । वरुणेशं विधीशं वा वसिष्ठेशं शनीश्वरम्

(ആർക്കും) വ്യാഘ്രേശ്വരൻ, വരാഹേശൻ, വ്യാസേശൻ, വൃഷഭധ്വജനായ പ്രഭു, വരുണേശൻ അല്ലെങ്കിൽ വിധീശൻ; കൂടാതെ വസിഷ്ഠേശനും ശനീശ്വരനും പൂജിക്കാം.

Verse 95

सोमेश्वरं किमिन्द्रेशं स्वर्लीनं संगमेश्वरम् । हरिश्चंद्रेश्वरं किं वा हरिकेशेश्वरं तु वा

(ആർക്കും) സോമേശ്വരൻ അല്ലെങ്കിൽ ഇന്ദ്രേശൻ; സ്വർലീനൻ, സംഗമേശ്വരൻ; അല്ലെങ്കിൽ ഹരിശ്ചന്ദ്രേശ്വരൻ; പിന്നെയും ഹരികേശേശ്വരനെയും പൂജിക്കാം.

Verse 96

त्रिसंध्येशं महादेवमुपशांति शिवं तथा । भवानीशं कपर्दीशं कंदुकेशं मखेश्वरम्

(ആർക്കും) ത്രിസന്ധ്യേശൻ, മഹാദേവൻ, ഉപശാന്തി എന്നും ശിവൻ; ഭവാനീശൻ, കപർദീശൻ, കന്ദുകേശൻ, മഖേശ്വരൻ എന്നിവരെയും പൂജിക്കാം.

Verse 97

मित्रावरुणसंज्ञं वा किमेषामाशुपुत्रदम् । क्षणं विचार्य स मुनिरिति विश्वानरः सुधीः

അല്ലെങ്കിൽ ഇതിന് ‘മിത്രാവരുണ’ എന്ന നാമമാണോ? ഇവയിൽ ഏതാണ് शीഘ്രമായി പുത്രം നൽകുന്നത്? ക്ഷണം ചിന്തിച്ച്, ആ പ്രാജ്ഞനായ മുനി വിശ്വാനരൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 98

आज्ञातं विस्मृतं तावत्फलितो मे मनोरथः । सिद्धैः संसेवितं लिंगं सर्वसिद्धिकरं परम्

ഒരിക്കൽ അറിഞ്ഞിട്ടും പിന്നെ മറന്നുപോയതു—ഇപ്പോൾ എന്റെ മനോരഥം ഫലിച്ചു. സിദ്ധന്മാർ സേവിക്കുന്ന ഈ പരമ ലിംഗം സർവ്വസിദ്ധിയും നൽകുന്നു.

Verse 99

दर्शनात्स्पर्शनाद्यस्य मनो निर्वृतिभाग्भवेत् । उद्घाटितं सदैवास्ते स्वर्गद्वारं हि यत्र वै

ഏത് സ്ഥലത്തിന്റെ ദർശനവും സ്പർശവും മാത്രം മനസ്സിന് പരമ നിർവൃതി നൽകുന്നുവോ, അവിടെ സ്വർഗ്ഗദ്വാരം നിശ്ചയമായും എപ്പോഴും തുറന്നിരിക്കുന്നു।

Verse 100

दिवानिशं पूजनार्थं विज्ञाप्य त्रिदशेश्वरम् । पञ्चमुद्रे महापीठे सिद्धिदे सर्वजंतुषु

പകലും രാത്രിയും പൂജയ്ക്കായി ത്രിദശേശ്വരനോട് അനുവാദം അപേക്ഷിച്ച്, ‘പഞ്ചമുദ്ര’ എന്ന മഹാപീഠത്തിൽ—സകല ജീവികൾക്കും സിദ്ധി നൽകുന്നതിൽ—പൂജ ചെയ്യണം।

Verse 110

षण्मासात्सिद्धिमगमद्बहुनीराजनैरिह । किन्नरी हंसपद्यत्र भर्त्रा वेणुप्रियेण वै

ഇവിടെ അനവധി നീരാജനങ്ങൾ (ആരതികൾ) ചെയ്തതിലൂടെ ആറുമാസത്തിനകം സിദ്ധി പ്രാപിച്ചു—ഹംസപദാ എന്ന കിന്നരി, ഭർത്താവ് വേണുപ്രിയനോടൊപ്പം.

Verse 120

पंचगव्याशनो मासं मासं चांद्रायणव्रती । मासं कुशाग्रजलभुङ्मासं श्वसनभक्षणः

ഒരു മാസം പഞ്ചഗവ്യം ആഹാരമാക്കുന്നു; ഒരു മാസം ചാന്ദ്രായണ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നു; ഒരു മാസം കുശാഗ്രത്തിൽ നിന്നെടുത്ത ജലം മാത്രം കുടിച്ച് ജീവിക്കുന്നു; മറ്റൊരു മാസം ശ്വാസം മാത്രമേ ആഹാരമെന്നപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 130

शब्दं गृह्णास्यश्रवास्त्वं हि जिघ्रेरघ्राणस्त्वं व्यंघ्रिरायासि दूरात् । व्यक्षः पश्येस्त्वं रसज्ञोप्यजिह्वः कस्त्वां सम्यग्वेत्त्यतस्त्वां प्रपद्ये

നീ കാതുകളില്ലാതെയും ശബ്ദം ഗ്രഹിക്കുന്നു, മൂക്കില്ലാതെയും ഗന്ധം അറിയുന്നു; പാദങ്ങളില്ലാതെയും ദൂരത്തിൽ നിന്ന് എത്തിച്ചേരുന്നു. നീ കണ്ണുകളില്ലാതെയും കാണുന്നു, നാവില്ലാതെയും രസം അറിയുന്നു. നിന്നെ യഥാർത്ഥമായി ആര് അറിയും? അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്റെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 140

अभिलाषाष्टकं पुण्यं स्तोत्रमेतत्त्वयेरितम् । अब्दं त्रिकालपठनात्कामदं शिवसंनिधौ

നിനാൽ ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ട ഈ പുണ്യസ്തോത്രം ‘അഭിലാഷാഷ്ടകം’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ശിവസന്നിധിയിൽ ഒരു വർഷം ത്രികാലം പാരായണം ചെയ്താൽ ഇത് ആഗ്രഹസിദ്ധി നൽകുന്നു.

Verse 147

अब्दं जप्तमिदं स्तोत्रं पुत्रदं नात्र संशयः । इत्युक्त्वांतर्दधे बालः सोपि विप्रो गृहं गतः

‘ഈ സ്തോത്രം ഒരു വർഷം ജപിച്ചാൽ പുത്രപ്രദമാണ്—സംശയമില്ല.’ എന്ന് പറഞ്ഞ് ആ ബാലൻ അന്തർധാനം ചെയ്തു; ആ ബ്രാഹ്മണനും വീട്ടിലേക്കു പോയി.