Srstikhanda
मुनिप्रश्नवर्णनम् (Description of the Sages’ Questions)
അധ്യായം 1 മംഗളശ്ലോകങ്ങളോടെ ആരംഭിക്കുന്നു; ശിവനെ സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-ലയങ്ങളുടെ ഏകകാരണം, ശുദ്ധചൈതന്യസ്വരൂപം, മായാതീതനായിട്ടും മായയുടെ അധാരഭൂതൻ എന്നിങ്ങനെ സ്തുതിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പുരാണീയ സംവാദപരിസരം സ്ഥാപിക്കുന്നു—നൈമിഷാരണ്യത്തിൽ ശൗനകപ്രമുഖ മുനികൾ വിദ്യേശ്വരസംഹിതയുടെ (പ്രത്യേകിച്ച് സാധ്യസാധന-ഖണ്ഡത്തിന്റെ) ശുഭകഥ കേട്ട് ഭക്തിയോടെ സൂതനെ സമീപിക്കുന്നു. അവർ സൂതനെ ആശീർവദിച്ച്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകളിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനാമൃതത്തിന്റെ അക്ഷയ മാധുര്യം ഒഴുകുന്നു എന്നു പറഞ്ഞ് കൂടുതൽ ശൈവധർമ്മോപദേശം അപേക്ഷിക്കുന്നു. വ്യാസകൃപയാൽ സൂതന്റെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയും, അവൻ ഭൂത-വർത്തമാന-ഭാവി അറിയുന്നവൻ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ അധ്യായം ശിവതത്ത്വമഹിമ, പ്രധാന സംവാദികളുടെ പരിചയം, ഭക്തിപൂർവക ചോദ്യംചെയ്യലും ഏകാഗ്ര ശ്രവണവും ശൈവസിദ്ധാന്തം ഗ്രഹിക്കാനുള്ള യുക്തമായ നിലപാട് ആണെന്ന് നിർണ്ണയിച്ച് വരാനിരിക്കുന്ന സൃഷ്ട്യുപാഖ്യാനത്തിന് പ്രവേശദ്വാരമാകുന്നു।
नारदतपोवर्णनम् (Nārada’s Austerities Described)
ഈ അധ്യായത്തിൽ സൂതൻ നാരദനെ വർണ്ണിക്കുന്നു—ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രൻ, സംയമശീലനും തപസ്സിൽ നിഷ്ഠനുമാണ്. വേഗധാരയുള്ള ദിവ്യനദിയുടെ സമീപം ഹിമാലയത്തിലെ ഉത്തമ ഗുഹാപ്രദേശം തേടി, ദീപ്തിയും അലങ്കാരവും നിറഞ്ഞ ആശ്രമത്തിലെത്തി ദീർഘതപസ്സ് ചെയ്യുന്നു—സ്ഥിരാസനം, മൗനം, പ്രാണായാമം, ബുദ്ധിശുദ്ധി. ഒടുവിൽ “അഹം ബ്രഹ്മ” എന്ന അദ്വൈതഭാവത്തിൽ സമാധി പ്രാപിച്ച് ബ്രഹ്മസാക്ഷാത്കാരോന്മുഖമായ ജ്ഞാനം നേടുന്നു. നാരദന്റെ തപോബലത്തിൽ ലോകങ്ങളിൽ ക്ഷോഭം ഉയരുന്നു; ശക്രൻ/ഇന്ദ്രൻ ഭയപ്പെട്ടു അതിനെ തന്റെ ആധിപത്യത്തിന് ഭീഷണിയായി കരുതി, വിഘ്നം സൃഷ്ടിക്കാൻ സ്മരൻ/കാമദേവനെ വിളിച്ച് നാരദന്റെ ധ്യാനം ഭംഗപ്പെടുത്താൻ കാമശക്തി പ്രയോഗിക്കണമെന്ന് പറയുന്നു।
नारदमोहवर्णनम् — Description of Nārada’s Delusion
അധ്യായം 3 സംവാദരൂപത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നു. വിഷ്ണു പുറപ്പെട്ടതിന് ശേഷം എന്തു സംഭവിച്ചു, നാരദൻ എവിടെ പോയി എന്നിങ്ങനെ ഋഷിമാർ ആദരത്തോടെ ചോദിക്കുന്നു. വ്യാസന്റെ മുഖാന്തരം സൂതൻ പറയുന്നു—ശിവന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം മായാനിപുണനായ വിഷ്ണു ക്ഷണത്തിൽ ഒരു അത്ഭുത മായ വ്യാപിപ്പിച്ചു. മുനിമാരുടെ പാതയിൽ അതിവിശാലവും മനോഹരവുമായ ഒരു മഹാനഗരം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു—വൈവിധ്യസൗന്ദര്യത്തിൽ അതുല്യം, സ്ത്രീപുരുഷന്മാരാൽ നിറഞ്ഞത്, ചാതുർവർണ്യക്രമത്തോടെ സമ്പൂർണ്ണ സമൂഹരൂപം. അവിടെ ധനവാനും ശക്തനും ആയ രാജാവ് ശീലനിധി തന്റെ പുത്രിയുടെ സ്വയംവരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മഹോത്സവം നടത്തുന്നു. എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമുള്ള അലങ്കൃത രാജകുമാരന്മാർ വധുവിനെ നേടാൻ ആകാംക്ഷയോടെ എത്തുന്നു. ഈ അത്ഭുതം കണ്ട നാരദൻ മോഹത്തിൽ വീഴുന്നു; കൗതുകവും ആഗ്രഹവും വർധിച്ച് രാജദ്വാരത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു—മായ, ആകർഷണം, അഹങ്കാരശിക്ഷ എന്നിവയുടെ ദൈവീയ പാഠത്തിന് ഇതാണ് തുടക്കം.
नारदस्य विष्णूपदेशवर्णनम् — Nārada and Viṣṇu: Instruction after Delusion
അധ്യായം 4 സൃഷ്ട്യുപാഖ്യാനം തുടരുകയും വിമോഹിതനായ നാരദന്റെ സംഭവവിവരം വിവരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശിവഗണങ്ങൾക്ക് യഥോചിതമായ ശാപം നൽകിയിട്ടും ശിവേച്ഛയാൽ നാരദൻ ഇനിയും ഉണർന്നിട്ടില്ല; ഹരികൃത ഛലം ഓർത്ത് അസഹ്യമായ ക്രോധത്തോടെ അദ്ദേഹം വിഷ്ണുലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. അവിടെ വിഷ്ണുവിനെ ദ്വൈതഭാവവും ലോകമോഹനശക്തിയും ആരോപിച്ച്, മോഹിനീപ്രസംഗവും അസുരർക്കു അമൃതത്തിന് പകരം വാരുണി വിതരണം ചെയ്ത സംഭവവും ചൂണ്ടിക്കാട്ടി കടുത്ത വാക്കുകൾ പറയുന്നു. ഇതിലൂടെ മായയുടെ ഭരണക്രമം വ്യക്തമാകുന്നു—ദൈവിക തന്ത്രങ്ങൾ നൈതിക അराजകതയല്ല, ഉയർന്ന ശൈവസങ്കൽപ്പത്തിന് അധീനമായ നിയന്ത്രിത ലീല. തുടർന്ന് വിഷ്ണുവിന്റെ ഉപദേശം നാരദന്റെ പ്രതിക്രിയാത്മക ബോധത്തെ ശമിപ്പിച്ച് ക്രോധം കുറയ്ക്കുകയും, ദേവതകളുടെ സ്ഥാനവും സൃഷ്ടിക്രമത്തിൽ മോഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും വ്യക്തമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
नारदप्रश्नवर्णन (Nāradapraśna-varṇana) — “Account of Nārada’s Inquiry”
ഈ അധ്യായത്തിൽ സൂതൻ പറയുന്നു—ഹരി (വിഷ്ണു) അന്തർധാനം ചെയ്ത ശേഷം നാരദൻ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ച് അനേകം ശിവരൂപങ്ങളും ശിവലിംഗങ്ങളും ദർശിക്കുന്നു; അവ ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്നവയെന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവിടെ രണ്ട് ശിവഗണങ്ങൾ നാരദനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഭക്തിയോടെ നമസ്കരിച്ചു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച് മുൻശാപത്തിൽ നിന്നുള്ള മോചനം അപേക്ഷിക്കുന്നു. അവർ പറയുന്നു—ഞങ്ങൾ സ്വഭാവത്തിൽ കുറ്റക്കാരല്ല; ഒരു രാജകുമാരിയുടെ സ്വയംവരത്തിൽ മായാമോഹം മൂലം ഭ്രമിച്ച് പിഴവ് സംഭവിച്ചു. നാരദശാപവും പരമേശ്വരന്റെ പ്രേരണയാൽ തന്നെയെന്ന് കരുതി, ഫലം സ്വന്തം കർമഫലമായി സ്വീകരിച്ച് ആരെയും കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല. അവരുടെ ഭക്തിവാക്കുകൾ കേട്ട് നാരദൻ സ്നേഹത്തോടെ പശ്ചാത്താപം പ്രകടിപ്പിച്ച് അനുഗ്രഹത്തിലേക്കുള്ള വഴി തുറക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ കർമ ഉത്തരവാദിത്വം, ദൈവനിയോഗം, വിനയത്തിലൂടെ സമാധാനം, ലിംഗദർശനത്തിന്റെ പാവിത്ര്യം എന്നിവ ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
विष्णूत्पत्तिवर्णनम् (Description of the Origin/Manifestation of Viṣṇu)
അധ്യായം 6-ൽ ലോകഹിതത്തിനായി ഉന്നയിച്ച സദ്വിനോദത്തിന് ബ്രഹ്മാവ് ഉപദേശരൂപത്തിൽ മറുപടി നൽകുന്നു. ഈ ഉപദേശം ശ്രവിക്കുന്നത് സർവ്വപാപനാശത്തിന് കാരണമാകുമെന്ന് പറഞ്ഞ്, ‘അനാമയം’ നിർദോഷമായ ശിവതത്ത്വം വിശദീകരിക്കാമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് പ്രളയാവസ്ഥ—ചരാചര ജഗത്ത് ലയിക്കുമ്പോൾ എല്ലാം തമോമയം; സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ, പകൽ-രാത്രി, അഗ്നി, വായു, ഭൂമി, ജലം എന്നിവയും ഇല്ല. നിഷേധമാർഗ്ഗത്തിൽ—ദൃശ്യഗുണങ്ങളില്ല, ശബ്ദ-സ്പർശങ്ങളില്ല, ഗന്ധ-രൂപങ്ങൾ അവ്യക്തം, രസമില്ല, ദിശാബോധവും ഇല്ല എന്ന് പറയുന്നു. ശിവതത്ത്വത്തെ ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും പോലും യഥാർത്ഥമായി പൂർണ്ണമായി അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് ബ്രഹ്മാവ് സമ്മതിക്കുന്നു. അത് മനസ്സിനും വാക്കിനും അതീതം, നാമ-രൂപ-വർണ്ണരഹിതം, സ്ഥൂലമോ സൂക്ഷ്മമോ അല്ല; യോഗികൾ അതിനെ അന്തരാകാശത്തിൽ ദർശിക്കുന്നു. ഈ അപ്രകട ശിവാധാരത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഉപസംഹാരപ്രകാരം വിഷ്ണുവിന്റെ പ്രാദുർഭാവം വരുന്നു—അവ്യക്ത പ്രളയത്തിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിക്രമത്തിലേക്കുള്ള മാറിടത്തിൽ വിഷ്ണു പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
विष्णु-ब्रह्म-विवाद-वर्णनम् (Description of the Viṣṇu–Brahmā Dispute and Brahmā’s Confusion)
അധ്യായം 7-ൽ നിദ്രസ്ഥനായ നാരായണന്റെ നാഭിയിൽ നിന്നുയർന്ന പദ്മത്തിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആവിർഭാവം വിവരിക്കുന്നു. ആ താമര അളവറ്റതും ദീപ്തിമാനുമായതായി, സൃഷ്ടിയുടെ മഹാവ്യാപ്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചതുര്മുഖനായ ഹിരണ്യഗർഭ ബ്രഹ്മാ തന്റെ സ്വരൂപം അറിയുന്നുവെങ്കിലും, മായയുടെ സ്വാധീനത്തിൽ താമരയ്ക്ക് അപ്പുറം തന്റെ ജനകനെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാതെ, തന്റെ തിരിച്ചറിവ്, ലക്ഷ്യം, ഉത്ഭവം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കുന്നു. ഈ ആശയക്കുഴപ്പം മഹേശ്വരന്റെ ലീലാരൂപമായ മായാമോഹനത്താൽ സംഭവിച്ചതെന്ന് ഗ്രന്ഥം പറയുന്നു. കാരണക്രമവും ശ്രേഷ്ഠതയും സംബന്ധിച്ച് ഉയർന്ന ദേവന്മാർക്കും സംശയം വരാം; മോഹം നീങ്ങി പ്രകടനത്തിന് പിന്നിലെ പരമതത്ത്വത്തെ തിരിച്ചറിയുമ്പോഴേ സമ്യക്ജ്ഞാനം ലഭിക്കൂ എന്നതാണ് ഉപദേശം. തുടർന്നുള്ള വൈര/വിവാദത്തിന്റെ മൂലം അന്തിമ സത്യത്തിൽ അല്ല, അജ്ഞാനത്തിലാണ് എന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു।
शब्दब्रह्मतनुवर्णनम् — Description of the Form of Śabda-Brahman
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശബ്ദം/നാദം ബ്രഹ്മ-ശിവന്റെ പ്രകാശക രൂപമാണെന്ന് തത്ത്വപരമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് പറയുന്നു—ദീനരോടു കരുണയുള്ളതും അഹങ്കാരനാശകനുമായ ശംഭു, ദേവന്മാർ ദർശനം തേടുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ പ്രതികരിക്കുന്നു. അപ്പോൾ വ്യക്തവും ദീർഘവുമായ (പ്ലുത) ‘ഓം’ നാദം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. വിഷ്ണു ധ്യാനപൂർവം ആ മഹാധ്വനിയുടെ ഉറവിടം അന്വേഷിച്ച്, ലിംഗവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി ഓങ്കാരത്തിന്റെ അകാര, ഉകാര, മകാര, അന്ത്യ നാദം എന്നിവ ദർശിക്കുന്നു. സൂര്യമണ്ഡലം, അഗ്നിതേജസ്, ചന്ദ്രശീതളപ്രഭ, സ്ഫടികശുദ്ധി തുടങ്ങിയ ദീപ്ത ഉപമകളാൽ വർണ്ണ-ദിശ-തത്ത്വനിലകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം തുരീയാതീതമായ, നിർമ്മല, നിഷ്കല, നിഃക്ഷോഭ പരതത്ത്വം—അദ്വൈതം, ശൂന്യസദൃശം, ബാഹ്യ-അന്തര ഭേദാതീതം, എങ്കിലും ഇരുവരുടെയും ആധാരം—എന്ന് നിരൂപിക്കുന്നു.
शिवतत्त्ववर्णनम् (Śiva-tattva-varṇana) — “Description/Exposition of the Principle of Śiva”
അധ്യായം 9-ൽ ഭക്തിയുടെയും സ്തുതിയുടെയും പ്രതികരണമായി ശിവന്റെ കരുണാമയ സ്വയംപ്രകടനവും തുടർന്ന് പ്രമാണജ്ഞാനദാനവും വിവരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് പറയുന്നു—മഹാദേവൻ പരമപ്രസന്നനായി കരുണാനിധിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; പഞ്ചവക്ത്രൻ, ത്രിനേത്രൻ, ജടാധരൻ, ഭസ്മലിപ്ത ദേഹം, ആഭരണഭൂഷിതൻ, ബഹുഭുജൻ—ഇത് വെറും അലങ്കാരമല്ല, ദിവ്യപ്രകാശനത്തിന്റെ രൂപമാണ്. വിഷ്ണു ബ്രഹ്മാവിനൊപ്പം സ്തോത്രം ചൊല്ലി ഭക്തിപൂർവ്വം ശിവസന്നിധിയിലേക്കു സമീപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശിവൻ തന്റെ ‘ശ്വാസരൂപേണ’ നിഗമം ദാനം ചെയ്ത് വിഷ്ണുവിന് ജ്ഞാനം ഉപദേശിക്കുന്നു; പിന്നീടു ബ്രഹ്മാവിനും അതേ പരമാത്മാവ് ജ്ഞാനം അനുഗ്രഹിക്കുന്നു—അതിനാൽ വെളിപ്പാട് അനുഗ്രഹാധീനമാണെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. തുടർന്ന് വിഷ്ണു ചോദിക്കുന്നു—ശിവനെ എങ്ങനെ പ്രസന്നനാക്കാം, ശരിയായ പൂജയും ധ്യാനവും എങ്ങനെ, അനുകൂല/വശ്യനാക്കുന്നത് എങ്ങനെ, ശിവാജ്ഞപ്രകാരം ഏതു കർമങ്ങൾ ചെയ്യണം—ഇങ്ങനെ ശിവതത്ത്വാധിഷ്ഠിത ശൈവാചാരത്തിന് അടിസ്ഥാനം സ്ഥാപിക്കുന്നു.
रुद्र-विष्णोः ऐकत्व-उपदेशः तथा धर्म-आज्ञा (Instruction on Rudra–Viṣṇu Unity and Divine Injunctions)
ഈ അധ്യായത്തിൽ പരമേശ്വരൻ രുദ്ര-ശിവൻ വിഷ്ണുവിന് ലോകഭരണം, ഭക്തിധർമ്മം എന്നിവ സംബന്ധിച്ച നിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ സൃഷ്ടിയിൽ ദുഃഖം ഉയർന്നാൽ വിഷ്ണു ദൃഢമായി പ്രവർത്തിച്ച് സമഷ്ടിക്ലേശം നീക്കണം; കൂടാതെ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും ആദരിക്കപ്പെടുകയും പൂജ്യനായി നിലകൊള്ളുകയും വേണമെന്ന് ശിവൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ദുഷ്കരകർമ്മങ്ങളിലും ശക്തമായ ശത്രുക്കളുടെ ദമനത്തിലും ശിവൻ സഹായം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു; ധർമ്മകീർത്തി വ്യാപിപ്പിക്കാനും ജീവതാരണത്തിനുമായി വിഷ്ണു വിവിധ അവതാരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. രുദ്രനും ഹരിയും പരസ്പരം ധ്യേയരാണെന്നും അവരുടെ ഇടയിൽ യഥാർത്ഥ ഭേദമില്ലെന്നും—തത്ത്വത്തിൽ, വരദാനത്തിൽ, ലീലയിൽ പോലും—ഏകത്വം തന്നെയാണെന്നും സ്ഥാപിക്കുന്നു. വിഷ്ണുവിനെ നിന്ദിക്കുന്ന രുദ്രഭക്തർ പുണ്യം നഷ്ടപ്പെടുത്തി ശിവാജ്ഞയാൽ നരകപാതം പ്രാപിക്കും; വിഷ്ണു ഭോഗ-മോക്ഷദാതാവായി ഭക്തർ പൂജിക്കേണ്ടവൻ, ധർമ്മസംരക്ഷണത്തിൽ നിഗ്രഹ-അനുഗ്രഹം രണ്ടും നടത്തുന്നു.
लिङ्गपूजनसंक्षेपः (Concise Teaching on Liṅga Worship / Śiva-arcana-vidhi)
അധ്യായം 11-ൽ ഋഷിമാർ സൂതനോട് ശൈവകഥയുടെ പാവനശക്തിയെ പുകഴ്ത്തി, പ്രത്യേകിച്ച് ലിംഗോത്പത്തി എന്ന അത്ഭുതവും മംഗളകരവുമായ വൃത്താന്തം ഓർക്കുന്നു; അതിന്റെ ശ്രവണത്തോടെ ദുഃഖം അകലുന്നു. ബ്രഹ്മാ–നാരദ സംവാദത്തിന്റെ തുടർച്ചയായി, ശിവൻ പ്രസന്നനാകുന്നതിനായി ശിവാർചന-വിധി എങ്ങനെ നടത്തണം എന്ന് വ്യക്തമായി ഉപദേശിക്കണമെന്ന് അവർ അപേക്ഷിക്കുന്നു; ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ, ശൂദ്രൻ എന്നിങ്ങനെ എല്ലാ വർണങ്ങളെയും ചോദ്യം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. സൂതൻ ഇതിനെ ‘രഹസ്യം’ എന്നു പറഞ്ഞ്, താൻ കേട്ടും മനസ്സിലാക്കിയുമുള്ളതുപോലെ പറയാമെന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത്, വ്യാസ–സനത്കുമാര–ഉപമന്യു–കൃഷ്ണ–ബ്രഹ്മ–നാരദ പരമ്പര സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മവാക്യം ആരംഭിച്ച്, ലിംഗപൂജ അതിവിസ്തൃതമാണ്; നൂറുവർഷം കൊണ്ടും പൂർണ്ണമായി പറയാനാവില്ല, അതിനാൽ സംക്ഷേപമായി ഉപദേശിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ അധ്യായം ശ്രവണത്തിന്റെ രക്ഷകത്വം, പരമ്പരാപ്രമാണ്യം, ലിംഗാർചനയുടെ സംക്ഷിപ്തമായെങ്കിലും അധികാരപൂർണ്ണമായ രൂപരേഖ എന്നിവ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു।
सेवातत्त्वप्रश्नः — The Question of Whom to Serve (Sevā) for the Removal of Suffering
ഈ അധ്യായത്തിൽ നാരദൻ ശിവനിഷ്ഠനായ പ്രജാപതി ബ്രഹ്മാവിനെ സ്തുതിച്ച് കൂടുതൽ വിശദമായ ഉപദേശം ചോദിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് മുൻസംഭവം പറയുന്നു—ഋഷിമാരെയും ദേവന്മാരെയും കൂട്ടി ക്ഷീരസമുദ്രതീരത്തേക്ക്, ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ധാമത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. അവിടെ വിഷ്ണു ശിവപാദപദ്മങ്ങളെ സ്മരിച്ച് ബ്രഹ്മാവിനോടും സുറഋഷികളോടും വരവിന്റെ കാര്യം ചോദിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ കരംകൂപ്പി—‘ദുഃഖനാശത്തിനായി ആരുടെ നിത്യസേവ ചെയ്യണം?’ എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. ഭക്തവത്സലനായ വിഷ്ണു കരുണയോടെ സത്യ സേവാ-ഭക്തിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ, ഫലങ്ങൾ, സേവ മോക്ഷദായകമാകുന്ന തത്ത്വം എന്നിവ ഉപദേശിച്ച് ശിവപരത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു।
पूजाविधिः (Pūjā-vidhiḥ) — The Supreme Procedure of Worship (Morning Observances)
അധ്യായം 13-ൽ ബ്രഹ്മാവ് ‘അനുപമ’മായ പൂജാവിധി പ്രസ്താവിക്കുന്നു; അത് എല്ലാ ഇഷ്ടഫലങ്ങളും സുഖവും നൽകുന്നതാണ്. ബ്രാഹ്മമുഹൂർത്തത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് സാംബക ശിവനെ സ്മരിക്കൽ, ലോകക്ഷേമാർത്ഥം ജാഗരണ-പ്രാർത്ഥന നടത്തൽ, സ്വന്തം നൈതിക അസമർത്ഥത സമർപ്പിച്ച് മഹാദേവന്റെ ഹൃദയസ്ഥ നിയോഗം മാത്രമേ ആശ്രയമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കൽ—ഇവയാണ് തുടക്കക്രമം. തുടർന്ന് ശൗചവിധി: ഗുരുപാദസ്മരണം, യഥാദിശ മലമൂത്രത്യാഗം, മണ്ണും ജലവും കൊണ്ട് ദേഹശുദ്ധി, കൈകാലുകൾ കഴുകൽ, ദന്തധാവനം, പുനഃപുനഃ ആചമനം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ചില തിഥി-വാരങ്ങളിൽ ദന്തധാവനം വർജ്യം; ശ്രാദ്ധം, സംക്രാന്തി, ഗ്രഹണം, തീർത്ഥം, ഉപവാസം തുടങ്ങിയ അവസരങ്ങളിൽ ദേശ-കാലാനുസൃത നിയമങ്ങളും പറയുന്നു. അങ്ങനെ ഔപചാരിക അർപ്പണങ്ങൾക്ക് മുമ്പേ സ്മരണം, ശുദ്ധി, ശുഭകാലാനുശാസനം എന്നിവയിലൂടെ പൂജ ആരംഭിക്കുന്നു എന്ന് അധ്യായം സ്ഥാപിക്കുന്നു।
पुष्पार्पण-विनिर्णयः (Determination of Flower-Offerings to Śiva)
അധ്യായം 14-ൽ ഋഷിമാർ സൂതനോട് ചോദിക്കുന്നു—ശിവപൂജയിൽ ഏത് പുഷ്പം അർപ്പിച്ചാൽ ഏത് ഫലം പ്രാമാണികമായി ലഭിക്കും? സൂതൻ ഇത് ‘പുഷ്പാർപ്പണ-വിനിർണയം’ ആണെന്നും, മുൻപ് നാരദൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് നിർണ്ണയിച്ച് പറഞ്ഞ ഉപദേശമാണെന്നും പരമ്പരാ-പ്രമാണത്തോടെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കമലം, ബിൽവപത്രം, ശതപത്രം, ശംഖപുഷ്പം മുതലായ പുഷ്പദ്രവ്യങ്ങളും അവയുടെ ഫലങ്ങളും—ലക്ഷ്മീ/സമൃദ്ധി, പാപനാശം, ലക്ഷാദി വലിയ എണ്ണത്തിൽ അർപ്പിച്ചാൽ വിശേഷഫലം—എന്നിവ ക്രമമായി പറയുന്നു. പ്രസ്ഥ, പലം, ടങ്കം തുടങ്ങിയ അളവുകൾ വഴി പുഷ്പങ്ങളുടെ പരിമാണ/എണ്ണൽ സമതുല്യതകൾ കാണിച്ച് വിധി മാനദണ്ഡപ്പെടുത്തുന്നു. ലിംഗപൂജ, അക്ഷത/തണ്ഡുലം, ചന്ദനലേപനം, ജലധാരാ-അഭിഷേകം തുടങ്ങിയ പൂജാംഗങ്ങൾ കൂടി സൂചിപ്പിച്ച് പുഷ്പാർപ്പണം വിശാല ശിവപൂജാവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ആകെ, ശരിയായ ദ്രവ്യം, അളവ്, ഭക്തിഭാവം എന്നിവയോടെ അർപ്പിച്ചാൽ കാമ്യഫലസിദ്ധിയിൽ നിന്ന് ശിവാഭിമുഖ നിഷ്കാമത വരെ ലഭിക്കുന്ന അനുഗ്രഹങ്ങൾ ഈ അധ്യായം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.
हंस-वराह-रूपग्रहण-कारणम् (The Reason for Assuming the Swan and Boar Forms)
അധ്യായം 15 ലിംഗ-പ്രസംഗത്തിനു ശേഷമുള്ള സംവാദം തുടരുന്നു. നാരദൻ, മുമ്പ് ശ്രവിച്ച ശൈവ-പാവനകഥയെ പ്രശംസിച്ച്, തുടർന്ന് സംഭവിച്ചതും സൃഷ്ടിക്രമവും കൃത്യമായി ചോദിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് പറയുന്നു—നിത്യ ശിവസ്വരൂപനായ പരമേശ്വരൻ അന്തർധാനം ചെയ്തപ്പോൾ താനും വിഷ്ണുവും പ്രത്യേക ആശ്വാസവും ആനന്ദവും അനുഭവിച്ചു. തുടർന്ന് ലോകങ്ങളുടെ സൃഷ്ടിയും പാലന-ശാസനവും ലക്ഷ്യമാക്കി ബ്രഹ്മാവ് ഹംസരൂപവും വിഷ്ണു വരാഹരൂപവും സ്വീകരിച്ചു. നാരദൻ സംശയം ഉന്നയിക്കുന്നു—മറ്റു രൂപങ്ങൾ വിട്ട് ഇവയേത് എന്തുകൊണ്ട്? സൂതന്റെ അവതരണത്തിലൂടെ ബ്രഹ്മാവ് ആദ്യം ശിവപാദസ്മരണം ചെയ്ത് മറുപടി പറയുന്നു—ഹംസത്തിന്റെ ഊർധ്വഗാമിയായ സ്ഥിരഗതി, തത്ത്വ-അതത്ത്വ വിവേകം (പാൽ-വെള്ളം വേർതിരിക്കുന്ന ഉപമ) എന്നിവയാണ് ഈ രൂപഗ്രഹണത്തിന്റെ പ്രതീകാത്മകവും പ്രവർത്തനപരവുമായ കാരണം. അധ്യായം ദിവ്യരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടികാര്യത്തിന്റെയും ആത്മീയബോധത്തിന്റെയും ചിഹ്നവാഹകരാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കി ശിവപ്രാധാന്യം ഉറപ്പിക്കുന്നു.
सृष्टिक्रमवर्णनम् / Description of the Sequence of Creation
ഈ അധ്യായത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് നാരദനോട് സൃഷ്ടിയുടെ സാങ്കേതിക ക്രമവും സ്ഥാപനക്രമവും വിശദീകരിക്കുന്നു. ശബ്ദാദി സൂക്ഷ്മതത്ത്വങ്ങളിൽ നിന്ന് പഞ്ചീകരണത്തിലൂടെ ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, പൃഥിവി എന്നീ സ്ഥൂലഭൂതങ്ങളുടെ രൂപീകരണം, തുടർന്ന് പർവത-സമുദ്ര-വൃക്ഷാദികളുടെ സൃഷ്ടി, കലയും യുഗചക്രങ്ങളും വഴി കാലക്രമവിന്യാസം എന്നിവ അദ്ദേഹം പറയുന്നു. ഇതെല്ലാം ചെയ്തിട്ടും തൃപ്തിയില്ലാതെ സാമ്ബ ശിവനെ ധ്യാനിച്ച ശേഷം, കണ്ണുകൾ, ഹൃദയം, ശിരസ്, പ്രാണാദികൾ മുതലായവയിൽ നിന്ന് സാധകരെയും പ്രധാന ഋഷിമാരെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സംകല്പത്തിൽ നിന്ന് ധർമ്മം പ്രാദുർഭവിക്കുന്നു—എല്ലാ സാധനകൾക്കും പൊതുവായ ഉപാധിയായി; ബ്രഹ്മാജ്ഞപ്രകാരം അത് മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ചു സാധകരിലൂടെ വ്യാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വിവിധ അവയവങ്ങളിൽ നിന്ന് അനേകം പ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ച് ദേവ-അസുരാദി ഭിന്ന ദേഹങ്ങളിൽ നിയോഗിക്കുന്നു. അവസാനം ശങ്കരന്റെ അന്തഃപ്രേരണയാൽ തന്റെ ദേഹം വിഭജിച്ച് ദ്വിരൂപനായി, ശിവാധീനമായ ഭേദസൃഷ്ടിയിലേക്കുള്ള മാറ്റം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
कैलासगमनं कुबेरसख्यं च — Śiva’s Journey to Kailāsa and His Friendship with Kubera
അധ്യായം 17 സംവാദരൂപത്തിലാണ്. സൂതൻ പറയുന്നു—ബ്രഹ്മാവിന്റെ മുൻവാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം നാരദൻ വീണ്ടും ഭക്തിപൂർവ്വം ചോദിക്കുന്നു: ശങ്കരന്റെ കൈലാസഗമനം എങ്ങനെ, കുബേരൻ (ധനദ)ുമായുള്ള സഖ്യം ഏതു സാഹചര്യത്തിൽ, അവിടെ പൂർണ്ണ മംഗളമായ ശിവാകൃതിയിൽ ഭഗവാൻ എന്തു ചെയ്തു? ബ്രഹ്മാ ഈ സംഭവം പറയാൻ സമ്മതിച്ച് ആദ്യം പശ്ചാത്തലം നൽകുന്നു—കാംപില്യയിൽ യജ്ഞദത്തൻ എന്ന പണ്ഡിത ദീക്ഷിതൻ ഉണ്ടായിരുന്നു; വൈദികകർമ്മങ്ങളിലും വേദാംഗങ്ങളിലും നിപുണൻ, ദാനശീലൻ, പ്രതിഷ്ഠിതൻ. അവന്റെ മകൻ ഗുണനിധി ഉപനയനം ചെയ്ത് പഠിച്ചിട്ടും രഹസ്യമായി ചൂതാട്ടത്തിൽ വീണു, അമ്മയുടെ ധനം വീണ്ടും വീണ്ടും എടുത്ത് ചൂതന്മാരുടെ കൂട്ടുകെട്ടിൽ ചേർന്നു. ഇങ്ങനെ അധ്യായം ധർമ്മ-വിദ്യയ്ക്ക് വിരുദ്ധമായ ഗൂഢപാപം, ധനനാശം, പിന്നീടുള്ള കുബേര-ശിവ ബന്ധം എന്നിവയെ കർമ്മ-ഭക്തി ന്യായത്തിൽ വിശദീകരിക്കാൻ തുടക്കമിടുന്നു.
दीक्षितपुत्रस्य दैन्यचिन्ता तथा शिवरात्र्युपासनाप्रसङ्गः / The Initiate’s Son in Distress and the Occasion of Śivarātri Worship
അധ്യായം 18-ൽ ബ്രഹ്മാവ് നാരദനോട് ദീക്ഷിതപുത്രൻ (ദീക്ഷിതാംഗജ) സംബന്ധിച്ച സംഭവകഥ പറയുന്നു. തന്റെ മുൻവൃത്താന്തം കേട്ട ശേഷം അവൻ പഴയ പെരുമാറ്റത്തെ നിന്ദിച്ച് അറിയാത്ത ദിശയിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. കുറേ ദൂരം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ജീവിക്കാനുള്ള മാർഗവും സാമൂഹിക മാന-പ്രതിഷ്ഠയും സംബന്ധിച്ച ആശങ്കയിൽ അവൻ നിരാശനായി നിർജ്ജീവനാകുന്നു; വിദ്യാഭാവവും ധനാഭാവവും ഓർത്ത്, പണം കൈവശം വെച്ചാൽ കള്ളഭയം, പണമില്ലെങ്കിൽ അനിശ്ചിതത്വം—ഇരണ്ടും തൂക്കിക്കാണുന്നു. യാജകവംശത്തിൽ ജനിച്ചിട്ടും മഹാദുരഭാഗ്യം വന്നതിൽ അവൻ വിലപിക്കുന്നു; വിധി/ഭാഗ്യം കർമ്മഫലാനുസരിച്ച് ഭാവിയെ പിന്തുടരുന്നു എന്നു കരുതുന്നു. ഭിക്ഷ പോലും ശരിയായി ചോദിക്കാനാവില്ല; സമീപത്ത് പരിചിതരില്ല, ആശ്രയമില്ല; ഇവിടെ മാതൃസ്നേഹവും അകന്നതായി തോന്നുന്നു. വൃക്ഷത്തിൻ കീഴിൽ സന്ധ്യ വരെ ചിന്തിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ കഥയിൽ വിരുദ്ധ ദൃശ്യം വരുന്നു—നഗരം വിട്ട്, ആളുകളോടൊപ്പം, നിവേദ്യങ്ങൾ എടുത്ത്, ശിവരാത്രി ഉപവാസത്തോടെ ഈശാനനെ പൂജിക്കാൻ പോകുന്ന ഒരു മാഹേശ്വര ഭക്തൻ. ഇങ്ങനെ മനുഷ്യ അസഹായതയ്ക്കും കർമ്മബന്ധനത്തിനും മറുപടിയായി ശൈവ വ്രത-പൂജകൾ ആശ്രയവും പുണ്യവും ശിവാഭിമുഖതയും നൽകുന്ന മാർഗമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
अलकापतेः तपः-लिङ्गप्रतिष्ठा च वरप्राप्तिः / The Lord of Alakā: Austerity, Liṅga-Establishment, and the Receiving of a Boon
അധ്യായം 19-ൽ ബ്രഹ്മാവ് മുൻകല്പസന്ദർഭം വിവരിച്ച് അലകാപതി (വൈശ്രവണൻ/കുബേരൻ) എന്ന ഭക്തന്റെ തപസ്സിന്റെ മാതൃക അവതരിപ്പിക്കുന്നു. പദ്മകല്പത്തിൽ പുലസ്ത്യനിൽ നിന്ന് വിശ്രവയും അവനിൽ നിന്ന് വൈശ്രവണനും ജനിച്ചു; വിശ്വകർമ്മ നിർമ്മിച്ച അലകാ നഗരം അവന്റെ ഭോഗ്യവും ഭരണ്യവും ആയ രാജധാനിയായി പറയുന്നു. തുടർന്ന് അലകാപതി ത്ര്യംബക ശിവനെ പ്രസന്നിപ്പിക്കാൻ അതിഘോര തപസ്സു ചെയ്യുകയും, ഭക്തിയുടെ പ്രഭാവം തെളിയിച്ച് കാശി (ചിത്പ്രകാശികാ)യിലേക്കു യാത്ര ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. साधനയിൽ അന്തർശിവബോധനം, അനന്യഭക്തി, സ്ഥിരധ്യാനം, കാമ-ക്രോധനിവൃത്തി, തപോഅഗ്നിയിൽ ശുദ്ധനായി ശിവൈക്യഭാവം വളർത്തൽ എന്നിവ പറയുന്നു. അവൻ ശാംഭവ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് സദ്ഭാവപുഷ്പങ്ങളാൽ പൂജിക്കുന്നു. ദീർഘതപസ്സിന്റെ ഫലമായി വിശ്വേശ്വരൻ പ്രസന്നനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, വരദാതാവായി വരം ചോദിക്കുവാൻ ക്ഷണിക്കുന്നു; ലിംഗപ്രതിഷ്ഠയും ധ്യാനവും വൈരാഗ്യവും ദർശന-വരപ്രാപ്തിയുടെ കാരണപരമ്പരയെന്നു അധ്യായം ബോധിപ്പിക്കുന്നു।
शिवागमन-नाद-समागमः (Śiva’s Advent, the Drum-Sound, and the Cosmic Assembly)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് നാരദനോട് കുബേരസംബന്ധമായി കൈലാസത്തിലേക്കുള്ള ശിവാഗമനത്തിന്റെ മാതൃകാപ്രസംഗം ഉപദേശിക്കുന്നു. വിശ്വേശ്വരൻ ശിവൻ കുബേരന് നിധിപതിത്വവരം നൽകി തന്റെ പ്രത്യക്ഷീകരണരീതിയെ ചിന്തിക്കുന്നു—രുദ്രൻ ബ്രഹ്മഹൃദയജന്യമായ പൂർണ്ണാംശം, നിർമ്മലം, പരമതത്ത്വത്തോട് അഭിന്നം; ഹരിയും ബ്രഹ്മാവും സേവിക്കുന്നവനായിട്ടും അവരെ അതിക്രമിക്കുന്നവൻ. രുദ്രൻ അതേ രൂപത്തിൽ കൈലാസത്തിലേക്ക് പോകാനും കുബേരക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മഹാതപസ് ചെയ്യാനും സുഹൃദ്ഭാവത്തോടെ വസിക്കാനും നിശ്ചയിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അവൻ ഢക്കയുടെ ഘനവും അത്ഭുതകരവുമായ നാദം മുഴക്കുന്നു; അത് ആഹ്വാനവും പ്രേരണയും ആകുന്നു. ആ നാദം കേട്ട് വിഷ്ണു, ബ്രഹ്മാവ്, ദേവന്മാർ, മുനിമാർ, സിദ്ധന്മാർ, ആഗമ-നിഗമങ്ങളുടെ മൂർത്തരൂപങ്ങൾ, കൂടാതെ സുരാസുരരും വിവിധ സ്ഥലങ്ങളിലെ പ്രമഥ-ഗണങ്ങളും ഉത്സവംപോലെ സമാഗമിക്കുന്നു. പിന്നെ ഗണങ്ങളുടെ എണ്ണം, വലിപ്പം, മഹത്ത്വം എന്നിവ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് ശിവഗണങ്ങളുടെ വിശ്വവ്യാപക മഹിമ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു।