पुष्पार्पण-विनिर्णयः (Determination of Flower-Offerings to Śiva)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । व्यासशिष्य महाभाग कथय त्वं प्रमाणतः । कैः पुष्पैः पूजितश्शंभुः किं किं यच्छति वै फलम्

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ഹേ വ്യാസന്റെ മഹാഭാഗ ശിഷ്യാ, പ്രമാണത്തോടെ പറയുക: ഏത് ഏത് പുഷ്പങ്ങളാൽ ശംഭുവിനെ പൂജിച്ചാൽ, അവൻ ഏത് ഏത് ഫലങ്ങൾ നിശ്ചയമായി നൽകുന്നു?

Verse 2

सूत उवाच । शौनकाद्याश्च ऋषयः शृणुतादरतोऽखिलम् । कथयाम्यद्य सुप्रीत्या पुष्पार्पणविनिर्णयम्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ശൗനകാദി ഋഷിമാരേ! നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ആദരത്തോടെ എല്ലാം ശ്രവിക്കൂ. ഇന്ന് ഞാൻ അത്യന്തം പ്രീതിയോടെ പുഷ്പാർപ്പണത്തിന്റെ വിധി-നിർണ്ണയം വിശദീകരിക്കുന്നു.

Verse 3

एष एव विधिः पृष्टो नारदेन महर्षिणा । प्रोवाच परमप्रीत्या पुष्पार्पणविनिर्णयम्

ഇതേ വിധിയാണ് മഹർഷി നാരദൻ ചോദിച്ചത്. തുടർന്ന് വക്താവ് പരമാനന്ദത്തോടെ ശ്രീശിവനു പുഷ്പാർപ്പണത്തിന്റെ നിർണ്ണായക നിയമം പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 4

ब्रह्मोवाच । कमलैर्बिल्वपत्रैश्च शतपत्रैस्तथा पुनः । शंखपुष्पैस्तथा देवं लक्ष्मीकामोऽर्चयेच्छिवम्

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ലക്ഷ്മീപ്രാപ്തി ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ താമരപ്പൂക്കളാൽ, ബിൽവപത്രങ്ങളാൽ, ശതപത്രപുഷ്പങ്ങളാൽ, ശംഖാകൃതിയിലുള്ള പുഷ്പങ്ങളാൽ കൂടി ദേവനായ ശ്രീശിവനെ അർച്ചിക്കണം.

Verse 5

एतैश्च लक्षसंख्याकैः पूजितश्चेद्भवेच्छिवः । पापहानिस्तथा विप्र लक्ष्मीस्स्यान्नात्र संशयः

ഹേ വിപ്രാ! ഈ ദ്രവ്യങ്ങളാൽ ലക്ഷസംഖ്യയായി ശിവനെ പൂജിച്ചാൽ പാപനാശം സംഭവിക്കും; ലക്ഷ്മിയും തീർച്ചയായും ലഭിക്കും—സംശയമില്ല.

Verse 6

विंशतिः कमलानां तु प्रस्थमेकमुदाहृतम् । बिल्वो दलसहस्रेण प्रस्थार्द्धं परिभाषितम्

താമരപ്പൂക്കളുടെ ഇരുപത് എണ്ണം ഒരു ‘പ്രസ്ഥ’ എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ബിൽവ ഇലകളുടെ ആയിരം എണ്ണം ‘അർദ്ധപ്രസ്ഥ’ എന്നു നിർവചിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 7

शतपत्रसहस्रेण प्रस्थार्द्धं परिभाषितम् । पलैः षोडशभिः प्रत्थः पलं टंकदशस्मृतः

ആയിരം ശതപത്ര അളവുകൊണ്ട് അർദ്ധപ്രസ്ഥം നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. പതിനാറ് പല ചേർന്നാൽ ഒരു പ്രസ്ഥം; ഒരു പല പത്ത് ടങ്കം എന്നു സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു।

Verse 8

अनेनैव तु मानेन तुलामारोपयेद्यदा । सर्वान्कामानवाप्नोति निष्कामश्चेच्छिवो भवेत्

ഇതേ അളവുപ്രകാരം തുലാമാരോപണം (തുലാദാനവിധി) ചെയ്താൽ എല്ലാ ഇഷ്ടഫലങ്ങളും ലഭിക്കും; എന്നാൽ നിഷ്കാമഭാവത്തോടെ ചെയ്താൽ ശിവത്വം പ്രാപിക്കും।

Verse 9

राज्यस्य कामुको यो वै पार्थिवानां च पूजया । तोषयेच्छंकरं देवं दशकोष्ट्या मुनीश्वराः

ഹേ മുനീശ്വരന്മാരേ! രാജ്യൈശ്വര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ പാർത്ഥിവ ലിംഗപൂജയാൽ ദശകോടി പൂജകൾ അർപ്പിച്ച് ദേവാധിദേവൻ ശങ്കരനെ പ്രസാദിപ്പിക്കട്ടെ.

Verse 10

लिंगं शिवं तथा पुष्पमखण्डं तंदुलं तथा । चर्चितं चंदनेनैव जलधारां तथा पुनः

ലിംഗരൂപനായ ശിവനെ പൂജിക്കണം—അഖണ്ഡ പുഷ്പവും മുഴുവൻ തണ്ടുലും (അരി) അർപ്പിക്കണം; ചന്ദനലേപനം ചെയ്യണം; പിന്നെയും പിന്നെയും ജലധാരയായി അഭിഷേകം നടത്തണം.

Verse 11

प्रतिरूपं तथा मंत्रं बिल्वीदलमनुत्तमम् । अथवा शतपत्रं च कमलं वा तथा पुनः

പ്രതിരൂപം (പവിത്ര ചിഹ്നം)യും മന്ത്രവും സഹിതം അനുത്തമമായ ബിൽവദളം അർപ്പിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ ശതപത്ര കമലം—അതെ, കമലവും—പുനഃപുനഃ പൂജയിൽ സമർപ്പിക്കാം.

Verse 12

शंखपुष्पैस्तथा प्रोक्तं विशेषेण पुरातनैः । सर्वकामफलं दिव्यं परत्रेहापि सर्वथा

പുരാതനർ പ്രത്യേകമായി പ്രസ്താവിച്ചതിങ്ങനെ—ശംഖപുഷ്പങ്ങളാൽ ചെയ്യുന്ന പൂജ ദിവ്യഫലം നൽകുന്നു; അത് എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്നു, ഇഹലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും നിശ്ചയമായി.

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथम खंडे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सृष्ट्युपाख्याने शिवपूजाविधानवर्णनो नाम चतुर्दशोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിന്റെ ആദ്യ ഖണ്ഡത്തിൽ, രണ്ടാം റുദ്രസംഹിതയിലെ സൃഷ്ട്യുപാഖ്യാനത്തിൽ ‘ശിവപൂജാവിധാനവർണനം’ എന്ന പേരിലുള്ള പതിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 15

प्रधान्यकामुको यो वै तदर्द्धेनार्चयेत्पुमान् । कारागृहगतो यो वै लक्षेनैवार्चयेद्धनम्

പ്രാധാന്യവും ലോകപ്രതിഷ്ഠയും ആഗ്രഹിക്കുന്ന പുരുഷൻ അതിന്റെ അർദ്ധമാത്രയാൽ ശിവനെ അർച്ചിക്കട്ടെ. കാരാഗൃഹത്തിൽ പതിച്ചവൻ ലക്ഷമാത്ര (ധനം/ഉപചാരം) കൊണ്ട് അർച്ചിക്കട്ടെ; അപ്പോൾ ബന്ധമോചനവും ശുഭസമ്പത്തും ലഭിക്കും.

Verse 16

रोगग्रस्तो यदा स्याद्वै तदर्द्धेनार्चयेच्छिवम् । कन्याकामो भवेद्यो वै तदर्द्धेन शिवं पुनः

ആരെങ്കിലും രോഗബാധിതനായാൽ, അവൻ ആ അർദ്ധമാത്രയാൽ ശിവനെ അർച്ചിക്കട്ടെ. അതുപോലെ, കന്യയെ (യോഗ്യ വധു) ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും വീണ്ടും അർദ്ധമാത്രയാൽ ശിവപൂജ ചെയ്യട്ടെ.

Verse 17

विद्याकामस्तथा यः स्यात्तदर्द्धेनार्चयेच्छिवम् । वाणीकामो भवेद्यो वै घृतेनैवार्चयेच्छिवम्

പവിത്രവിദ്യ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ‘തദർദ്ധ’ എന്ന ദ്രവ്യത്താൽ ശിവനെ അർച്ചിക്കട്ടെ. വാണീ-വൈഭവം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഘൃതംകൊണ്ടുതന്നെ ശിവപൂജ ചെയ്യട്ടെ।

Verse 18

उच्चाटनार्थं शत्रूणां तन्मितेनैव पूजनम् । मारणे वै तु लक्षेण मोहने तु तदर्धतः

ശത്രുക്കളെ അകറ്റുന്നതിനായി അതേ നിശ്ചിത അളവിൽ തന്നെ പൂജ നടത്തണം. മാരണകർമ്മത്തിന് ലക്ഷസംഖ്യയിൽ, മോഹനകർമ്മത്തിന് അതിന്റെ പകുതി സംഖ്യയിൽ (ജപം/പൂജ) ചെയ്യണം।

Verse 19

सामंतानां जये चैव कोटिपूजा प्रशस्यते । राज्ञामयुतसंख्यं च वशीकरणकर्मणि

സാമന്തന്മാരെ ജയിക്കുന്നതിനായി കോടിപൂജ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു. രാജാക്കന്മാരെ വശീകരിക്കുന്ന കർമത്തിൽ അയുത (പതിനായിരം) സംഖ്യയിലെ പൂജ ശ്രേഷ്ഠമെന്നു പറയുന്നു।

Verse 20

यशसे च तथा संख्या वाहनाद्यैः सहस्रिका । मुक्तिकामोर्चयेच्छंभुं पंचकोट्या सुभक्तितः

യശസ്സിനും, ആയിരക്കണക്കിന് വാഹനാദികളോടുകൂടിയ സമൃദ്ധിക്കും ഈ സംഖ്യ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ സുവിഭക്തിയോടെ പഞ്ചകോടി (അഞ്ചുകോടി) സംഖ്യയിൽ ശംഭുവിനെ അർച്ചിക്കട്ടെ।

Verse 21

ज्ञानार्थी पूजयेत्कोट्या शंकरं लोक शंकरम् । शिवदर्शनकामो वै तदर्धेन प्रपूजयेत्

മോക്ഷദായകമായ ജ്ഞാനം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ലോകഹിതകാരിയായ ശങ്കരനെ ഒരു കോടി മൂല്യമുള്ള അർപ്പണത്തോടെ പൂജിക്കണം. ശിവദർശനം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അതിന്റെ പകുതി അർപ്പിച്ച് ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കണം.

Verse 22

तथा मृत्युंजयो जाप्यः कामनाफलरूपतः । पंचलक्षा जपा यर्हि प्रत्यक्षं तु भवेच्छिवः

അതുപോലെ മൃത്യുഞ്ജയ മന്ത്രം ജപിക്കണം; അത് അഭിലഷിത ഫലം നൽകുന്നു. അഞ്ചുലക്ഷം ജപം പൂർത്തിയായാൽ ശിവൻ പ്രത്യക്ഷനാകും।

Verse 23

लक्षेण भजते कश्चिद्द्वितीये जातिसंभवः । तृतीये कामनालाभश्चतुर्थे तं प्रपश्यति

ആരെങ്കിലും ഒരു ലക്ഷം ജപം/പൂജയാൽ ശിവഭജനം ചെയ്താൽ; രണ്ടാം ഘട്ടത്തിൽ ഉത്തമജന്മം ലഭിക്കും; മൂന്നാം ഘട്ടത്തിൽ ഇഷ്ടഫലസിദ്ധി ലഭിക്കും; നാലാം ഘട്ടത്തിൽ മഹാദേവനെ പ്രത്യക്ഷദർശനം ചെയ്യും.

Verse 24

पंचमं च यदा लक्षं फलं यच्छत्यसंशयम् । अनेनैव तु मंत्रेण दशलक्षे फलं भवेत्

അഞ്ചാം ‘ലക്ഷം’ പൂർത്തിയായാൽ അത് സംശയമില്ലാതെ ഫലം നൽകുന്നു. ഇതേ മന്ത്രംകൊണ്ട് പത്ത് ലക്ഷം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ കൂടുതൽ പരിപൂർണ്ണ ഫലസിദ്ധി ലഭിക്കുന്നു.

Verse 25

मुक्तिकामो भवेद्यो वै दर्भैश्च पूजनं चरेत् । लक्षसंख्या तु सर्वत्र ज्ञातव्या ऋषिसत्तम

ഹേ ഋഷിശ്രേഷ്ഠാ! മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ദർഭപുല്ലുകൊണ്ട് പൂജ നടത്തട്ടെ; ഇത്തരത്തിലുള്ള എല്ലാ കര്‍മ്മങ്ങളിലും ‘ലക്ഷം’ എന്ന എണ്ണത്തെയാണ് മാനദണ്ഡമായി അറിയേണ്ടത്.

Verse 26

आयुष्कामो भवेद्यो वै दूर्वाभिः पूजनश्चरेत् । पुत्रकामो भवेद्यो वै धत्तूरकुसुमैश्चरेत्

ദീർഘായുസ്സ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ദൂർവാപുല്ലുകൊണ്ട് പൂജ നടത്തണം. പുത്രകാമനയുള്ളവൻ ധത്തൂരപ്പൂക്കളാൽ പൂജ നടത്തണം.

Verse 27

रक्तदण्डश्च धत्तूरः पूजने शुभदः स्मृतः । अगस्त्यकुसुमैश्चैव पूजकस्य महद्यशः

ശിവപൂജയിൽ രക്തദണ്ഡവും ധത്തൂരവും അർപ്പിക്കുന്നത് ശുഭം നൽകുന്നതായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അഗസ്ത്യപുഷ്പങ്ങളാൽ കൂടി പൂജിച്ചാൽ പൂജകനു മഹായശസ് ലഭിക്കും.

Verse 28

भुक्तिमुक्तिफलं तस्य तुलस्याः पूजयेद्यदि । अर्कपुष्पैः प्रतापश्च कुब्जकल्हारकैस्तथा

ആ പവിത്ര തുളസിയെ പൂജിച്ചാൽ ഭുക്തിയും മുക്തിയും എന്ന ഇരുവിധ ഫലവും ലഭിക്കും. അതുപോലെ അർക്കപുഷ്പങ്ങളും കുബ്ജ-കല്ഹാരക പുഷ്പങ്ങളും അർപ്പിച്ചാൽ പ്രതാപവും ദിവ്യ തേജസ്സും ലഭിക്കും.

Verse 29

जपाकुसुमपूजा तु शत्रूणां मृत्युदा स्मृता । रोगोच्चाटनकानीह करवीराणि वै क्रमात्

ജപാപുഷ്പങ്ങളാൽ ശിവപൂജ ചെയ്യുന്നത് ശത്രുക്കളുടെ നാശം വരുത്തുന്നതായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ക്രമമായി കരവീര (കനേർ) അർപ്പണം രോഗങ്ങളെ അകറ്റുന്നതായി പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 30

बंधुकैर्भूषणावाप्तिर्जात्यावाहान्न संशयः । अतसीपुष्पकैर्देवं विष्णुवल्लभतामियात्

ബന്ധൂക പുഷ്പങ്ങൾ അർപ്പിച്ചാൽ ആഭരണലാഭം; ജാതി പുഷ്പങ്ങൾ അർപ്പിച്ചാൽ വാഹനം ലഭിക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല. അത്തസി പുഷ്പങ്ങളാൽ ദേവൻ (ശിവൻ) വിഷ്ണുവിന് പ്രിയനാകുന്നു.

Verse 31

शमीपत्रैस्तथा मुक्तिः प्राप्यते पुरुषेण च । मल्लिकाकुसुमैर्दत्तैः स्त्रियं शुभतरां शिवः

ശമീ ഇലകൾ അർപ്പിച്ചാൽ പുരുഷൻ നിശ്ചയമായി മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു. മല്ലിക (മുല്ല) പുഷ്പങ്ങൾ സമർപ്പിച്ചാൽ ഭഗവാൻ ശിവൻ സ്ത്രീയ്ക്ക് കൂടുതൽ ശുഭവും അനുഗ്രഹവും നൽകുന്നു.

Verse 32

यूथिकाकुसुमैश्शस्यैर्गृहं नैव विमुच्यते । कर्णिकारैस्तथा वस्त्रसंपत्तिर्जायते नृणाम्

ശുഭമായ യൂഥികാ (മുല്ല) പുഷ്പങ്ങൾ അർപ്പിച്ചാൽ ഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് ലക്ഷ്മി വിട്ടുപോകുകയില്ല; അതുപോലെ കർണികാര പുഷ്പങ്ങൾകൊണ്ട് മനുഷ്യർക്കു വസ്ത്രസമ്പത്ത് ലഭിക്കും।

Verse 33

निर्गुण्डीकुसुमैर्लोके मनो निर्मलतां व्रजेत् । बिल्वपत्रैस्तथा लक्षैः सर्वान्कामानवाप्नुयात्

നിർഗുണ്ടി പുഷ്പങ്ങൾ അർപ്പിച്ചാൽ മനസ് നിർമലമാകും; അതുപോലെ ബിൽവപത്രങ്ങൾ (ലക്ഷങ്ങളായാലും) സമർപ്പിച്ചാൽ ശിവപ്രസാദത്താൽ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ലഭിക്കും।

Verse 34

शृङ्गारहारपुष्पैस्तु वर्द्धते सुख सम्पदा । ऋतुजातानि पुष्पाणि मुक्तिदानि न संशयः

സുഗന്ധവും അലങ്കാരവും നിറഞ്ഞ പുഷ്പങ്ങളും മാലകളും അർപ്പിച്ചാൽ സുഖസമ്പത്ത് വർധിക്കും; ഋതുവിൽ ജനിച്ച പുഷ്പങ്ങൾ പൂജയിൽ സമർപ്പിക്കുമ്പോൾ മോക്ഷം നൽകും—സംശയമില്ല।

Verse 35

राजिकाकुसुमानीह शत्रूणां मृत्युदानि च । एषां लक्षं शिवे दद्याद्दद्याच्च विपुलं फलम्

ഇവിടെ രാജികാ (കടുക്) പുഷ്പങ്ങൾ ശത്രുക്കൾക്ക് മൃത്യുദായകമെന്നു പറയുന്നു. അവയെ ഒരു ലക്ഷമായി ശിവനു അർപ്പിക്കുന്നവന് മഹാദേവൻ നിശ്ചയമായി വിപുലഫലം നൽകുന്നു.

Verse 36

विद्यते कुसुमं तन्न यन्नैव शिववल्लभम् । चंपकं केतकं हित्वा त्वन्यत्सर्वं समर्पयेत्

ശിവനു പ്രിയമല്ലാത്ത പുഷ്പമൊന്നുമില്ല. എങ്കിലും ചമ്പകവും കേതകവും ഒഴിവാക്കി മറ്റു എല്ലാ പുഷ്പങ്ങളും അർപ്പിക്കാം।

Verse 37

अतः परं च धान्यानां पूजने शंकरस्य च । प्रमाणं च फलं सर्वं प्रीत्या शृणु च सत्तम

ഇനി ശങ്കരന്റെ പൂജയിൽ ധാന്യങ്ങൾ അർപ്പിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച്—അതിനുള്ള പ്രമാണവും അതിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന സമസ്ത ഫലവും—ഹേ സത്തമാ, പ്രീതിയോടെ കേൾക്കുക।

Verse 38

तंदुलारोपणे नॄणां लक्ष्मी वृद्धिः प्रजायते । अखण्डितविधौ विप्र सम्यग्भक्त्या शिवोपरि

തണ്ടുലം (അരി) അർപ്പിക്കുന്നതാൽ മനുഷ്യർക്കു ലക്ഷ്മി വർദ്ധിക്കുന്നു. ഹേ വിപ്ര, വിധി ഇടവിടാതെ ശിവനിൽ സമ്യക് ഭക്തിയോടെ ചെയ്താൽ ഫലം നിർഭാഗ്യമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 39

षट्केनैव तु प्रस्थानां तदर्धेन तथा पुनः । पलद्वयं तथा लक्षमानेन समदाहृतम्

പ്രസ്ഥങ്ങളുടെ അളവ് ആറ് (ഘടകങ്ങൾ) കൊണ്ടാണ് കണക്കാക്കുന്നത്; പിന്നെയും അതിന്റെ പകുതി അളവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതുപോലെ രണ്ട് പലയുടെ അളവും ലക്ഷമാനവും യഥാക്രമം പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 40

पूजां रुद्रप्रधानेन कृत्वा वस्त्रं सुसुन्दरम् । शिवोपरि न्यसेत्तत्र तंदुलार्पणमुत्तमम्

രുദ്രനെ പ്രധാനമായി കരുതി പൂജ നടത്തി, അത്യന്തം മനോഹരമായ വസ്ത്രം ശിവനിൽ വെക്കുക/അർപ്പിക്കുക; അവിടെയേ തന്നെ ഉത്തമമായ തണ്ടുലാർപ്പണം (അരി) നടത്തണം.

Verse 41

उपरि श्रीफलं त्वेकं गंधपुष्पादिभिस्तथा । रोपयित्वा च धूपादि कृत्वा पूजाफलं भवेत्

മുകളിൽ ഒരു ശ്രീഫലം (തേങ്ങ) സ്ഥാപിച്ച്, ചന്ദനഗന്ധം, പുഷ്പാദികൾ അർപ്പിച്ച്; തുടർന്ന് ധൂപാദി നിവേദിച്ചാൽ—പൂജയുടെ പൂർണ്ണഫലം ലഭിക്കും।

Verse 42

प्रजापत्यद्वयं रौप्यमासंख्या च दक्षिणा । देया तदुपदेष्ट्रे हि शक्त्या वा दक्षिणा मता

രണ്ട് പ്രാജാപത്യ അളവും വെള്ളിയിൽ അസംഖ്യമായ (ഉദാരമായ) ദക്ഷിണയും നൽകണം. ആ ഉപദേശം നൽകുന്ന ആചാര്യനേയ്ക്കു തന്നേ അത് അർപ്പിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ ശേഷിയനുസരിച്ച് ദക്ഷിണ നിശ്ചയിക്കണം.

Verse 43

आदित्यसंख्यया तत्र ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । लक्षपूजा तथा जाता साङ्गश्च मन्त्रपूर्वकम्

അതിനുശേഷം ആ പുണ്യവ്രതത്തിൽ ആദിത്യന്മാരുടെ എണ്ണത്തിന് തുല്യമായി ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജിപ്പിക്കണം. ഇങ്ങനെ മന്ത്രപൂർവമായി, സാംഗമായി, ‘ലക്ഷപൂജ’ യഥാവിധി സമ്പൂർണ്ണമാകുന്നു.

Verse 44

शतमष्टोत्तरं तत्र मंत्रे विधिरुदाहृतः । तिलानां च पलं लक्षं महापातकनाशनम्

ഇവിടെ മന്ത്രജപത്തിന്റെ വിധി നൂറ്റെട്ട് പ്രാവശ്യം എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. കൂടാതെ എള്ളിന്റെ ദാനം—ഒരു ലക്ഷം പലം—മഹാപാതകങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നതാകുന്നു.

Verse 45

एकादशपलैरेव लक्षमानमुदाहृतम् । पूर्ववत्पूजनं तत्र कर्तव्यं हितकाम्यया

വെറും പതിനൊന്ന് പലം കൊണ്ടുതന്നെ ‘ലക്ഷ’ അളവെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അവിടെ ആത്മഹിതം ആഗ്രഹിച്ച്, മുൻപുപോലെ തന്നേ വിധിപ്രകാരം പൂജ ചെയ്യണം.

Verse 46

भोज्या वै ब्राह्मणास्तस्मादत्र कार्या नरेण हि । महापातकजं दुखं तत्क्षणान्नश्यति ध्रुवम्

അതുകൊണ്ട് ഈ കാര്യത്തിൽ മനുഷ്യൻ നിർബന്ധമായും ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ഭോജനദാനം ചെയ്യണം; മഹാപാതകജന്യമായ ദുഃഖം ആ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ നിശ്ചയമായി നശിക്കുന്നു।

Verse 47

यवपूजा तथा प्रोक्ता लक्षेण परमा शिवे । प्रस्थानामष्टकं चैव तथा प्रस्थार्द्धकं पुनः

ഇങ്ങനെ യവപൂജ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു—അത് പരമശിവനു അത്യന്തം പ്രിയം; നിർദ്ദിഷ്ട ലക്ഷണവിധിപ്രകാരം—എട്ട് പ്രസ്ഥവും പിന്നെയും അർദ്ധപ്രസ്ഥവും.

Verse 48

पलद्वययुतं तत्र मानमेतत्पुरातनम् । यवपूजा च मुनिभिः स्वर्गसौख्यविवर्द्धिनी

അവിടെ ഈ പുരാതന മാനദണ്ഡം ‘രണ്ട് പല’ ഭാരമാണെന്ന് പറയുന്നു; മുനിമാർ ചെയ്ത യവപൂജ സ്വർഗ്ഗസൗഖ്യം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതാണ്.

Verse 49

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां कर्तव्यं च फलेप्सुभिः । गोधूमान्नैस्तथा पूजा प्रशस्ता शंकरस्य वै

ഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാർ പ്രാജാപത്യ വ്രതം നിർബന്ധമായി ആചരിക്കണം; കൂടാതെ ഗോതമ്പന്നം അർപ്പിച്ച് ചെയ്യുന്ന ശങ്കരപൂജ അതിവിശേഷമായി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 50

संततिर्वर्द्धते तस्य यदि लक्षावधिः कृता । द्रोणार्द्धेन भवेल्लक्षं विधानं विधिपूर्वकम्

ലക്ഷം വരെ എണ്ണം പൂർത്തിയാക്കിയാൽ അവന്റെ സന്തതി വർദ്ധിച്ചു പുഷ്ടിയാകും; അർദ്ധ ദ്രോണ അളവിൽ ശാസ്ത്രവിധിപൂർവം ചെയ്താൽ അതു ‘ലക്ഷ’ സമാപ്തിയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 51

मुद्गानां पूजने देवः शिवो यच्छति वै सुखम् । प्रस्थानां सप्तकेनैव प्रस्थार्द्धेनाथवा पुनः

മുദ്ഗം (പയർ) പൂജയിൽ അർപ്പിച്ചാൽ ദേവൻ ശിവൻ നിശ്ചയമായി ആത്മസുഖം നൽകുന്നു—ഏഴ് പ്രസ്ഥ അളവായാലും, അല്ലെങ്കിൽ വീണ്ടും അർധ പ്രസ്ഥമായാലും।

Verse 52

पलद्वययुतेनैव लक्षमुक्तं पुरातनैः । ब्राह्मणाश्च तथा भोज्या रुद्रसंख्याप्रमाणतः

പുരാതനർ പറഞ്ഞത്: ‘ലക്ഷം’ എന്നു പറയുന്നത് രണ്ട് പലം കൂടി ചേർത്തതായാണ് ഗ്രഹിക്കേണ്ടത്. അതുപോലെ രുദ്ര-സംഖ്യാ പ്രമാണപ്രകാരം ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിക്കണം।

Verse 53

प्रियंगुपूजनादेव धर्माध्यक्षे परात्मनि । धर्मार्थकामा वर्द्धंते पूजा सर्वसुखावहा

ധർമ്മാധ്യക്ഷനായ പരമാത്മാവ് (ശിവൻ) പ്രിയംഗു പുഷ്പങ്ങളാൽ പൂജിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം വർദ്ധിക്കുന്നു; ആ പൂജ സർവ്വസുഖപ്രദായിനിയാണ്।

Verse 54

प्रस्थैकेन च तस्योक्तं लक्षमेकं पुरातनैः । ब्रह्मभोजं तथा प्रोक्तमर्कसंख्याप्रमाणतः

പുരാതന്മാർ പറഞ്ഞത്: ഇതിന്റെ ഒരു പ്രസ്ഥം ദാനം ചെയ്താൽ ലക്ഷദാനത്തിന്റെ പുണ്യം ലഭിക്കും. അർക്കസംഖ്യാ-പ്രമാണം അനുസരിച്ച് ഇത് ബ്രഹ്മഭോജനത്തോടു തുല്യമെന്നും പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 55

राजिकापूजनं शंभोश्शत्रोर्मृत्युकरं स्मृतम् । सार्षपानां तथा लक्षं पलैर्विशतिसंख्यया

രാജിക (കടുക്) കൊണ്ടുള്ള ശംഭുവിന്റെ പൂജ ശത്രുവിന് മരണകാരണമെന്നു സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു. അതുപോലെ ഇരുപത് പലം തൂക്കമായി ലക്ഷക്കണക്കിന് കടുകുവിത്തുകൾ അർപ്പിക്കണം.

Verse 56

तेषां च पूजनादेव शत्रोर्मृत्युरुदाहृतः । आढकीनां दलैश्चैव शोभयित्वार्चयेच्छिवम्

ആ ഉപചാരങ്ങളാൽ മാത്രം പൂജ ചെയ്താൽ ശത്രുവിന്റെ മരണം (നാശം) സംഭവിക്കുന്നു എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ആഢകീയുടെ ഇലകളാൽ അലങ്കരിച്ച് ശിവനെ അർച്ചിക്കണം।

Verse 57

वृता गौश्च प्रदातव्या बलीवर्दस्तथैव च । मरीचिसंभवा पूजा शत्रोर्नाशकरी स्मृता

വിധിപൂർവ്വം അലങ്കരിച്ച പശുവിനെ ദാനം ചെയ്യണം; അതുപോലെ കാളയെയും. മരീചി-സംബവമായ (ശുദ്ധ സാത്ത്വിക) ദ്രവ്യങ്ങളാൽ ചെയ്ത പൂജ ശത്രുനാശകരമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 58

आढकीनां दलैश्चैव रंजयि त्वार्चयेच्छिवम् । नानासुखकरी ह्येषा पूजा सर्वफलप्रदा

ആഢകീയുടെ ഇലകളാൽ അലങ്കരിച്ച് ശിവനെ അർച്ചിക്കണം. ഈ പൂജ അനേകം സുഖങ്ങൾ നൽകുന്നതും സർവ്വഫലപ്രദമായതുമാണ്।

Verse 59

धान्यमानमिति प्रोक्तं मया ते मुनिसत्तम । लक्षमानं तु पुष्पाणां शृणु प्रीत्या मुनीश्वर

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! ‘ധാന്യ-മാനം’ എന്ന അളവ് ഞാൻ നിനക്കു വിശദീകരിച്ചു. ഇനി ഹേ മുനീശ്വരാ, സന്തോഷഭക്തിയോടെ പുഷ്പങ്ങളുടെ ‘ലക്ഷ-മാനം’ കേൾക്കുക.

Verse 60

प्रस्थानां च तथा चैकं शंखपुष्पसमुद्भवम् । प्रोक्तं व्यासेन लक्षं हि सूक्ष्ममानप्रदर्शिना

സൂക്ഷ്മമായ അളവുകളും വെളിപ്പെടുത്തുന്ന വ്യാസൻ പ്രസ്താവിച്ചു: ‘ലക്ഷ’ എന്നത് ഒരൊറ്റ ഘടകമാണ്; അത് ‘പ്രസ്ഥ’ അളവിലും ശംഖപുഷ്പാധാരിത കണക്കിലും നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതാണ്.

Verse 61

प्रस्थैरेकादशैर्जातिलक्षमानं प्रकीर्तितम् । यूथिकायास्तथा मानं राजिकायास्तदर्द्धकम्

ജാതി (മുല്ല) പുഷ്പത്തിന്റെ മാനമായി പതിനൊന്ന് പ്രസ്ഥ കണക്കാക്കി ഒരു ലക്ഷമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. യൂഥികയ്ക്കും അതേ മാനമാണ്; രാജികയ്ക്ക് അതിന്റെ പകുതി മാത്രം.

Verse 62

प्रस्थैर्विंशतिकैश्चैव मल्लिकामान मुत्तमम् । तिलपुष्पैस्तथा मानं प्रस्थान्न्यूनं तथैव च

മല്ലികാ (മുല്ല) പുഷ്പത്തിന് ഉത്തമമായ മാനമായി ഇരുപത് പ്രസ്ഥ നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. തിലപുഷ്പത്തിനും മാനമായി ഒരു പ്രസ്ഥത്തേക്കാൾ അല്പം കുറവെന്നു പറയുന്നു.

Verse 63

ततश्च द्विगुणं मानं करवीरभवे स्मृतम् । निर्गुंडीकुसुमे मानं तथैव कथितं बुधैः

അതിന് ശേഷം കരവീര (അരളി) പുഷ്പങ്ങളാൽ അർപ്പിക്കുമ്പോൾ മാനമിരട്ടിയാകുമെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു. നിർഗുണ്ഡീ കുസുമങ്ങൾക്കും പണ്ഡിതർ അതേ മാനമെന്ന് ഉപദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്.

Verse 64

कर्णिकारे तथा मानं शिरीषकुसुमे पुनः । बंधुजीवे तथा मानं प्रस्थानं दशकेन च

കർണികാര പുഷ്പത്തിനും അതേ മാനമാണ്; വീണ്ടും ശിരീഷ കുസുമത്തിനും അതുതന്നെ. ബന്ധുജീവത്തിനും മാനമുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു—പത്ത് പ്രസ്ഥയുടെ അളവായി.

Verse 65

इत्याद्यैर्विविधै मानं दृष्ट्वा कुर्याच्छिवार्चनम् । सर्वकामसमृध्यर्थं मुक्त्यर्थं कामनोज्झितः

ഇങ്ങനെ മറ്റു വിവിധ പ്രമാണങ്ങളാൽ വിധി-മാനം ഗ്രഹിച്ചു യഥാവിധി ശിവാര്ച്ചന ചെയ്യണം. സകല ധർമ്മ്യകാമസിദ്ധിക്കും മോക്ഷത്തിനുമായി, കാമനാ-തൃഷ്ണ വിട്ട് ശിവനെ ആരാധിക്കണം.

Verse 66

अतः परं प्रवक्ष्यामि धारापूजाफलं महत् । यस्य श्रवणमात्रेण कल्याणं जायते नृणाम्

ഇനി ഞാൻ ധാരാപൂജയുടെ മഹത്തായ ഫലം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അതിന്റെ ശ്രവണമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യർക്കു കല്യാണം ഉദിക്കുന്നു.

Verse 67

विधानपूर्वकं पूजां कृत्वा भक्त्या शिवस्य वै । पश्चाच्च जलधारा हि कर्तव्या भक्तितत्परैः

വിധിപൂർവം ഭക്തിയോടെ ശിവപൂജ നടത്തി കഴിഞ്ഞാൽ, ഭക്തിയിൽ സ്ഥിരരായ ഭക്തർ തുടർന്ന് നിർബന്ധമായി ജലധാര—അവിച്ഛിന്ന ജലാഭിഷേകം—ചെയ്യണം।

Verse 68

ज्वरप्रलापशांत्यर्थं जल धारा शुभावहा । शतरुद्रियमंत्रेण रुद्रस्यैकादशेन तु

ജ്വരവും പ്രലാപവും ശമിപ്പാൻ ജലധാര ശുഭകരവും ക്ഷേമദായിനിയും ആകുന്നു; ശതരുദ്രീയ മന്ത്രത്താലും രുദ്രന്റെ ഏകാദശ ആവാഹനത്താലും അത് ചെയ്യപ്പെടുന്നു।

Verse 69

रुद्रजाप्येन वा तत्र सूक्तेन् पौरुषेण वा । षडंगेनाथ वा तत्र महामृत्युंजयेन च

അവിടെ രുദ്രമന്ത്രജപത്താലോ, പുരുഷസൂക്തത്താലോ; അല്ലെങ്കിൽ ഷഡംഗ (അംഗന്യാസാദി) വിധിയാലോ, മഹാമൃത്യുഞ്ജയ മന്ത്രത്താലും (ആരാധന) ചെയ്യാം।

Verse 70

गायत्र्या वा नमोंतैश्च नामभिः प्रणवादिभिः । मंत्रैवाथागमोक्तैश्च जलधारादिकं तथा

ജലധാര മുതലായ ഉപചാരങ്ങൾ ഗായത്രിയാലോ, ‘നമോ’യുക്ത മന്ത്രങ്ങളാലോ, പ്രണവം (ഓം) മുതലായ ദിവ്യനാമങ്ങളാലോ, അല്ലെങ്കിൽ ആഗമോക്ത മന്ത്രങ്ങളാലോ ചെയ്യാം।

Verse 71

सुखसंतानवृद्ध्यर्थं धारापूजनमुत्तमम् । नानाद्रव्यैः शुभैर्दिव्यैः प्रीत्या सद्भस्मधारिणा

സുഖവും സന്താനവർദ്ധനവും ലഭിക്കുവാൻ ധാരാപൂജയാണ് ഉത്തമമെന്ന് പറയുന്നു—സദ്ഭസ്മധാരിയായ ഭക്തൻ പ്രീതിയോടെ, പലവിധ ശുഭവും ദിവ്യവുമായ ദ്രവ്യങ്ങളാൽ ചെയ്യുന്നത്.

Verse 72

घृतधारा शिवे कार्या यावन्मंत्रसहस्रकम् । तदा वंशस्य विस्तारो जायते नात्र संशयः

ആയിരം മന്ത്രങ്ങൾ ജപിക്കുന്നത്രയും സമയം ശിവനിൽ ഘൃതധാര അർപ്പിക്കണം. അപ്പോൾ വംശത്തിന്റെ വ്യാപ്തി ഉണ്ടാകും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 73

एवं मदुक्तमंत्रेण कार्यं वै शिवपूजनम् । ब्रह्मभोज्यं तथा प्रोक्तं प्राजापत्यं मुनीश्वरैः

ഇങ്ങനെ ഞാൻ പറഞ്ഞ മന്ത്രത്താൽ തന്നെ ശിവപൂജ നിർബന്ധമായി ചെയ്യണം. ബ്രാഹ്മണഭോജനവും മുനീശ്വരന്മാർ ‘പ്രാജാപത്യ’ കർമമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ട്.

Verse 74

केवलं दुग्धधारा च तदा कार्या विशेषतः । शर्करामिश्रिता तत्र यदा बुद्धिजडो भवेत्

അപ്പോൾ പ്രത്യേകമായി പാലധാര മാത്രം അർപ്പിക്കണം. ബുദ്ധി ജഡമായി മന്ദമാകുമ്പോൾ, ആ പാലിൽ ശർക്കര ചേർത്ത് (അർപ്പിക്കണം).

Verse 75

तस्या संजायते जीवसदृशी बुद्धिरुत्तमा । यावन्मंत्रायुतं न स्यात्तावद्धाराप्रपूजनम्

ആ ഭക്തനിൽ ജാഗ്രതയുള്ള ജീവചൈതന്യത്തെപ്പോലെ ഉത്തമമായ ബുദ്ധി ഉദിക്കുന്നു. മന്ത്രം പത്തായിരം ജപം പൂർത്തിയാകുന്നതുവരെ ധാരാരൂപമായ നിരന്തര അർപ്പണത്തോടെ പൂജ തുടരേണ്ടതാണ്.

Verse 76

यदा चोच्चाटनं देहे जायते कारणं विना । यत्र कुत्रापि वा प्रेम दुःखं च परिवर्द्धितम्

ദേഹത്തിൽ കാരണമില്ലാതെ കലക്കവും അസ്ഥിരതയും ഉണ്ടായി, എവിടെയെങ്കിലും ആരോടെയെങ്കിലും പ്രേമവും ദുഃഖവും വർധിക്കുമ്പോൾ—ഇത് അദൃശ്യശക്തികളുടെ അർത്ഥവത്തായ സൂചനയായി അറിയണം; ശിവശരണം പ്രാപിച്ച് യഥാവിധി ആരാധനയാൽ അന്തഃസ്ഥൈര്യം പുനഃലഭിക്കണം.

Verse 77

स्वगृहे कलहो नित्यं यदा चैव प्रजायते । तद्धारायां कृतायां वै सर्वं दुःखं विलीयते

സ്വഗൃഹത്തിൽ നിത്യം കലഹം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, ആ പുണ്യധാരാ-വിധി വിധിപൂർവ്വം ചെയ്താൽ സർവ്വദുഃഖവും നിശ്ചയമായി ലയിക്കുന്നു।

Verse 78

शत्रूणां तापनार्थं वै तैलधारा शिवोपरि । कर्तव्या सुप्रयत्नेन कार्यसिद्धिर्धुवं भवेत्

ശത്രുക്കളെ ശമിപ്പിക്കുവാൻ ശിവലിംഗത്തിന്മേൽ എണ്ണധാര അത്യന്തം പരിശ്രമത്തോടെ നടത്തണം; അതിനാൽ അഭിപ്രേതകാര്യസിദ്ധി നിശ്ചയമായി ലഭിക്കും।

Verse 79

मासि तेनैव तैलेन भोगवृद्धिः प्रजायते । सार्षपेनैव तैलेन शत्रुनाशोभवेद्ध्रुवम्

അതേ എണ്ണകൊണ്ട് ഒരു മാസം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ ഭോഗവും സമൃദ്ധിയും വർധിക്കും; കടുകെണ്ണകൊണ്ട് ശത്രുനാശം നിശ്ചയമായി സംഭവിക്കും।

Verse 80

मधुना यक्षराजो वै गच्छेच्च शिवपूजनात । धारा चेक्षुरसस्यापि सर्वानन्दकरी शिवे

ശിവപൂജയിൽ തേൻ അർപ്പിച്ചാൽ യക്ഷരാജപദം നിശ്ചയമായി ലഭിക്കും; കരിമ്പുരസധാരയും ശിവനോടു ബന്ധപ്പെട്ടു സർവ്വാനന്ദകരമാകും।

Verse 81

धारा गंगाजलस्यैव भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । एतास्सर्वाश्च याः प्रोक्ता मृत्यंजयसमुद्भवाः

ഗംഗാജലത്തിന്റെ ഒരു ധാര പോലും ഭോഗവും മോക്ഷവും എന്ന ഇരുവിധ ഫലവും നൽകുന്നു. ഇവിടെ പ്രസ്താവിച്ച എല്ലാം മരണജയനായ ശിവനിൽ നിന്നുത്ഭവിച്ചതാണ്।

Verse 82

तत्राऽयुतप्रमाणं हि कर्तव्यं तद्विधानतः । कर्तव्यं ब्राह्मणानां च भोज्यं वै रुद्रसंख्यया

അവിടെ വിധിപ്രകാരം പത്തായിരം അളവിൽ നിശ്ചയമായി അർപ്പണം നടത്തണം; കൂടാതെ രുദ്രസംഖ്യ പ്രകാരം ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിച്ച് ഭോജനമർപ്പിക്കണം, ശിവൻ പ്രസന്നനാകുവാൻ।

Verse 83

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वर । एतद्वै सफलं लोके सर्वकामहितावहम्

ഹേ മുനീശ്വരാ! നിങ്ങൾ ചോദിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ നിങ്ങളോട് വിശദമായി പറഞ്ഞു. ഈ ഉപദേശം ലോകത്തിൽ ഫലപ്രദവും എല്ലാ ധാർമ്മിക ആഗ്രഹങ്ങൾക്കും ഹിതകരവുമാണ്।

Verse 84

स्कंदोमासहितं शंभुं संपूज्य विधिना सह । यत्फलं लभते भक्त्या तद्वदामि यथाश्रुतम्

വിധിപൂർവം ഉമയും സ്കന്ദനും സഹിതം ശംഭുവിനെ സമ്യകായി പൂജിച്ച്, ഭക്തൻ ഭക്തിയാൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം ഞാൻ ശ്രുതിപ്രകാരം പറയുന്നു।

Verse 85

अत्र भुक्त्वाखिलं सौख्यं पुत्रपौत्रादिभिः शुभम् । ततो याति महेशस्य लोकं सर्वसुखावहम्

ഇവിടെയേ തന്നെ പുത്രപൗത്രാദികളോടൊപ്പം എല്ലാ മംഗളസുഖങ്ങളും അനുഭവിച്ച്, പിന്നെ സർവ്വാനന്ദദായകനായ മഹേശൻ (ശിവൻ) ലോകം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 86

सूर्यकोटिप्रतीकाशैर्विमानैः सर्वकामगैः । रुद्रकन्यासमाकीर्णैर्गेयवाद्यसमन्वितैः

കോടിക്കണക്കിന് സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തമായ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റാൻ ഇഷ്ടാനുസാരം സഞ്ചരിക്കുന്ന വിമാനങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവ റുദ്രകന്യകളാൽ നിറഞ്ഞതും ഗീത-വാദ്യങ്ങളോടുകൂടിയതുമായിരുന്നു।

Verse 87

क्रीडते शिवभूतश्च यावदाभूतसंप्लवम् । ततो मोक्षमवाप्नोति विज्ञानं प्राप्य चाव्ययम्

ശിവഭൂതനായി അവൻ ശിവസാന്നിധ്യത്തിൽ, സകല ജീവികളുടെ പ്രളയം വരെയും ക്രീഡിക്കുന്നു; പിന്നെ അവ്യയമായ വിജ്ഞാനം പ്രാപിച്ച് മോക്ഷം കൈവരിക്കുന്നു।