सेवातत्त्वप्रश्नः — The Question of Whom to Serve (Sevā) for the Removal of Suffering

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन्प्रजापते तात धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः । एतदेव पुनस्सम्यग्ब्रूहि मे विस्तराद्विधे

നാരദൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ഹേ പ്രജാപതേ, ഹേ പിതാവേ! ശിവനിൽ ആസക്തമായ നിന്റെ ബുദ്ധി ധന്യമാണ്. അതിനാൽ, ഹേ വിധാതാവേ, ഇതേ കാര്യത്തെ എനിക്ക് വീണ്ടും ശരിയായി, വിശദമായി പറഞ്ഞു തരിക.

Verse 2

ब्रह्मोवाच । एकस्मिन्समये तात ऋषीनाहूय सर्वतः । निर्जरांश्चाऽवदं प्रीत्या सुवचः पद्मसंभवः

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ താതാ! ഒരിക്കൽ ഞാൻ എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമുള്ള ഋഷിമാരെയും അമരദേവന്മാരെയും വിളിച്ചു കൂട്ടി. പിന്നെ പദ്മസംഭവനായ ഞാൻ സ്നേഹത്തോടെ ശ്രേഷ്ഠവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു।

Verse 3

यदि नित्यसुखे श्रद्धा यदि सिद्धेश्च कामुकाः । आगंतव्यं मया सार्द्धं तीरं क्षीरपयोनिधेः

നിത്യസുഖത്തിൽ നിങ്ങൾക്ക് ശ്രദ്ധയുണ്ടെങ്കിൽ, സിദ്ധി നേടുവാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ, എനോടൊപ്പം ക്ഷീരസമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്തേക്ക് വരണം।

Verse 4

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गतास्ते हि मया सह । यत्रास्ते भगवान्विष्णुस्सर्वेषां हितकारकः

ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് അവർ എനോടൊപ്പം അവിടേക്ക് പോയി; അവിടെ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു വസിച്ചിരുന്നു—എല്ലാവർക്കും ഹിതം ചെയ്യുന്നവൻ (ശിവാജ്ഞപ്രകാരം ലോകഹിതത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ).

Verse 6

तान्दृष्ट्वा च तदा विष्णुर्ब्रह्माद्यानमरान्स्थितान् । स्मरञ्छिवपदांभोजमब्रवीत्परमं वचः

അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാദി സമവേത അമരന്മാരെ കണ്ടു, ശിവന്റെ പാദപദ്മം സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് വിഷ്ണു പരമവചനം ഉച്ചരിച്ചു।

Verse 7

विष्णुरुवाच । किमर्थमागता यूयं ब्रह्माद्याश्च सुरर्षयः । सर्वं वदत तत्प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना

വിഷ്ണു പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരേ, ദേവർഷിമാരേ, നിങ്ങൾ എന്തിനാണ് വന്നത്? പ്രീതിയോടെ എല്ലാം പറയുക; ഇപ്പോൾ ഏത് കര്‍മ്മമാണ് ചെയ്യേണ്ടത്?

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इति पृष्टास्तदा तेन विष्णुना च मया सुराः । पुनः प्रणम्य तं प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना । विनिवेदयितुं कार्यं ह्यब्रुवन्वचनं शुभम्

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ വിഷ്ണുവും ഞാനും ചോദിച്ചതിനാൽ ദേവന്മാർ സ്നേഹത്തോടെ വീണ്ടും അവനെ നമസ്കരിച്ചു മംഗളവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു—“ഇപ്പോൾ ചെയ്യേണ്ട കാര്യമെന്ത്? ഞങ്ങൾ സമർപ്പിച്ച് അറിയിക്കേണ്ട കടമയുണ്ട്.”

Verse 9

देवा ऊचुः । नित्यं सेवा तु कस्यैव कार्या दुःखपहारिणी

ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—ദുഃഖം അകറ്റുന്ന ആ നിത്യസേവ ഞങ്ങൾ ആരെയാണു നിരന്തരം ചെയ്യേണ്ടത്?

Verse 10

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा भगवान्भक्तवत्सलः । सामरस्य मम प्रीत्या कृपया वाक्यमब्रवीत्

ആ വാക്കുകൾ കേട്ട ഭക്തവത്സലനായ ഭഗവാൻ സാമരസനോടുള്ള പ്രീതിയാലും എനിക്കുള്ള കരുണയാലും മറുപടി വചനം അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 11

श्रीभगवानुवाच । ब्रह्मञ्च्छृणु सुरैस्सम्यक्श्रुतं च भवता पुरा । तथापि कथ्यते तुभ्यं देवेभ्यश्च तथा पुनः

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ബ്രഹ്മാ, കേൾക്കുക. ദേവസഭയിൽ നീ മുമ്പ് നന്നായി കേട്ടതുതന്നെ, എങ്കിലും നിനക്കും ദേവന്മാർക്കും വീണ്ടും പറയുന്നു.

Verse 12

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्र संहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने पूजाविधिवर्णने सारासारविचारवर्णनो नाम द्वादशोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ ദ്വിതീയ റുദ്രസംഹിതയുടെ പ്രഥമഖണ്ഡത്തിൽ, സൃഷ്ട്യുപാഖ്യാനവും പൂജാവിധിവർണ്ണനവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ‘സാരാസാരവിചാരവർണ്ണനം’ എന്ന ദ്വാദശ അധ്യായം സമാപ്തമായി।

Verse 13

सेव्यसेव्यस्सदा देवश्शंकरस्सर्वदुःखहा । ममापि कथितं तेन ब्रह्म णोऽपि विशेषतः

എപ്പോഴും സേവ്യനായ ദേവൻ ശങ്കരൻ സർവ്വദുഃഖഹരൻ. ഈ വാക്ക് അദ്ദേഹം എനിക്കുമറിയിച്ചു; പ്രത്യേകിച്ച് ബ്രഹ്മാവിനും ഉപദേശിച്ചു।

Verse 14

प्रस्तुतं चैव दृष्टं वस्सर्वं दृष्टांतमद्भुतम् । त्याज्यं तदर्चनं नैव कदापि सुखमीप्सुभिः

ഈ അത്ഭുത ദൃഷ്ടാന്തം നിങ്ങള്ക്ക് സമ്പൂർണ്ണമായി അവതരിപ്പിച്ചും കാണിച്ചും കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ സത്യസുഖം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ഒരിക്കലും ശിവാരാധന ഉപേക്ഷിക്കരുത്।

Verse 15

संत्यज्य देवदेवेशं लिंगमूर्तिं महेश्वरम् । तारपुत्रास्तथैवैते नष्टास्तेऽपि सबांधवाः

ദേവദേവേശനായ ലിംഗമൂർത്തി മഹേശ്വര മഹാദേവനെ ഉപേക്ഷിച്ചതിനാൽ താരയുടെ പുത്രന്മാരും തങ്ങളുടെ എല്ലാ ബന്ധുക്കളോടുകൂടി അങ്ങനെ തന്നെ നശിച്ചു।

Verse 16

मया च मोहितास्ते वै मायया दूरतः कृताः । सर्वे विनष्टाः प्रध्वस्ताः शिवेन रहिता यदा

നിശ്ചയമായും എന്റെ കാരണത്താൽ അവർ മോഹിതരായി; എന്റെ മായയാൽ അവർ ദൂരെയാക്കി. ശിവനിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടപ്പോൾ അവർ എല്ലാവരും നശിച്ച് പൂർണ്ണമായി തകർന്നു।

Verse 17

तस्मात्सदा पूजनीयो लिंगमूर्तिधरी हरः । सेवनीयो विशेषेण श्रद्धया देवसत्तमः

അതുകൊണ്ട് ലിംഗമൂർത്തി ധരിച്ച ഹരൻ (ശിവൻ) എപ്പോഴും പൂജ്യൻ; ദേവസത്തമനായ ആ പ്രഭുവിനെ പ്രത്യേക ശ്രദ്ധയും ഭക്തിയുംകൊണ്ട് സേവിക്കണം।

Verse 18

शर्वलिङ्गार्चनादेव देवा दैत्याश्च सत्तमाः । अहं त्वं च तथा ब्रह्मन्कथं तद्विस्मृतं त्वया

ഹേ സത്തമാ! ശർവൻ (ശിവൻ) ലിംഗാർചനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ദേവരും ദൈത്യരും ലക്ഷ്യസിദ്ധി നേടി; ഞാനും നീയും കൂടി, ഹേ ബ്രഹ്മൻ. പിന്നെ നീ അതെങ്ങനെ മറന്നു?

Verse 19

तल्लिङ्गमर्चयेन्नित्यं येन केनापि हेतुना । तस्मात् ब्रह्मन्सुरः शर्वः सर्वकामफलेप्सया

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ബ്രഹ്മൻ! ഏതൊരു കാരണത്താലായാലും നിത്യം ആ ലിംഗത്തെ അർച്ചിക്കണം; കാരണം സർവകാമഫലപ്രദനായ ശർവൻ (ശിവൻ) ഈ ഉപാസനയാൽ ലഭ്യനാകുന്നു।

Verse 20

सा हनिस्तन्महाछिद्रं सान्धता सा च मुग्धता । यन्मुहूर्त्तं क्षणं वापि शिवं नैव समर्चयेत्

അതുതന്നെ നാശം; അതുതന്നെ മഹാ വിടവ്. അതുതന്നെ ജഡതയും മോഹവും—ഒരു മുഹൂർത്തമോ ഒരു ക്ഷണമോ പോലും ശിവനെ സമ്യക്‌മായി അർച്ചിക്കാതിരുന്നാൽ।

Verse 21

भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः । भवसंस्मरणा ये च न ते दुःखस्यभाजनाः

ഭവൻ (ശ്രീശിവൻ) ഭക്തിയിൽ പരായണരായും ഭവചരണങ്ങളിൽ നമിച്ച ചിത്തമുള്ളവരായും നിത്യവും ഭവസ്മരണ ചെയ്യുന്നവരായും ഉള്ളവർ—ദുഃഖത്തിന്റെ പാത്രമാകുകയില്ല.

Verse 22

भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाभरणाः स्त्रियः । धनं च तुष्टिपर्यंतं पुत्रपौत्रादिसंततिः

മനസ്സിന് പ്രിയമായ ഭവനങ്ങൾ, മനോഹരാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച സ്ത്രീകൾ, തൃപ്തിയോളം മതിയാകുന്ന ധനം, പുത്ര-പൗത്രാദികളുടെ അഖണ്ഡ സന്തതി (ലഭിക്കുന്നു).

Verse 23

आरोग्यं च शरीरं च प्रतिष्ठां चाप्यलौकिकीम् । ये वांछंति महाभागाः सुखं वा त्रिदशालयम्

ആരോഗ്യവും ദേഹസൗഖ്യവും, ലോകാതീതമായ പ്രതിഷ്ഠയും, അല്ലെങ്കിൽ ത്രിദശാലയത്തിലെ (സ്വർഗത്തിലെ) സുഖവും ആഗ്രഹിക്കുന്ന മഹാഭാഗ ഭക്തർ—(ഇവിടെ ഉപദേശിച്ചതുപോലെ ശിവാരാധന ചെയ്യണം).

Verse 24

अंते मुक्तिफलं चैव भक्तिं वा परमेशितुः । पूर्वपुण्यातिरेकेण तेऽर्चयंति सदाशिवम्

അവസാനത്തിൽ അവർ മുക്തിഫലം പ്രാപിക്കുന്നു, അല്ലെങ്കിൽ പരമേശ്വരന്റെ പരമഭക്തി ലഭിക്കുന്നു. മുൻപുണ്യത്തിന്റെ അധികബലത്താൽ അവർ സദാശിവനെ അർച്ചിക്കുന്നു.

Verse 25

योऽर्चयेच्छिवलिंगं वै नित्यं भक्तिपरायणः । तस्य वै सफला सिद्धिर्न स पापैः प्रयुज्यते

ഭക്തിപരായണനായി ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ നിത്യവും ശിവലിംഗത്തെ അർച്ചിക്കുന്നവന്റെ സിദ്ധി തീർച്ചയായും ഫലപ്രദമാകും; അവൻ പാപങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെടുകയോ പീഡിക്കപ്പെടുകയോ ഇല്ല।

Verse 26

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ताश्च तदा देवाः प्रणिपत्य हरिं स्वयम् । लिंगानि प्रार्थयामासुस्सर्वकामाप्तये नृणाम्

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദേവന്മാർ അപ്പോൾ സ്വയം ഹരിയെ നമസ്കരിച്ചു, മനുഷ്യർക്ക് സകല ധർമ്മ്യകാമങ്ങളും സിദ്ധിക്കേണ്ടതിന് ശിവലിംഗങ്ങളുടെ പ്രാകട്യം അപേക്ഷിച്ചു।

Verse 27

तच्छ्रुत्वा च तदा विष्णु विश्वकर्माणमब्रवीत । अहं च मुनिशार्दूल जीवोद्धारपरायणः

അത് കേട്ട് വിഷ്ണു അപ്പോൾ വിശ്വകർമ്മനോട് പറഞ്ഞു—“ഹേ മുനിശാർദൂല, ഞാനും ജീവികളുടെ ഉദ്ധാരത്തിൽ പരായണനാണ്।”

Verse 28

विश्वकर्मन्यथा शंभोः कल्पयित्वा शुभानि च । लिंगानि सर्वदेवेभ्यो देयानि वचनान्मम

“ഹേ വിശ്വകർമ്മാ, ശംഭുവിന്റെ രീതിയിൽ മംഗളകരമായ ശിവലിംഗങ്ങൾ നിർമ്മിക്ക; എന്റെ കല്പനപ്രകാരം അവ ലിംഗങ്ങൾ സകല ദേവന്മാർക്കും നൽകപ്പെടട്ടെ.”

Verse 29

ब्रह्मोवाच । लिंगानि कल्पयित्वेवमधिकारानुरूपतः । विश्वकर्मा ददौ तेभ्यो नियोगान्मम वा हरेः

ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു—ഇങ്ങനെ ഓരോരുത്തരുടെ യോഗ്യതയും അധികാരവും അനുസരിച്ച് ലിംഗങ്ങളെ നിർമ്മിച്ച് വിശ്വകർമ്മാവ് അവർക്കു അവരവരുടെ നിയോഗങ്ങൾ (കർമ്മങ്ങൾ) നൽകി—എന്റെ അല്ലെങ്കിൽ ഹരി (വിഷ്ണു)യുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം।

Verse 30

तदेव कथयाम्यद्य श्रूयतामृषिसत्तम । पद्मरागमयं शक्रो हेम विश्र वसस्सुतः

അതേ കാര്യം ഇന്നെൻ പറയാം—കേൾക്കുക, ഋഷിശ്രേഷ്ഠാ. വസുപുത്രനായ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) പത്മരാഗം (മാണിക്യം)യും വിവിധ ദീപ്തിയുള്ള സ്വർണ്ണവും കൊണ്ടു (അത്) നിർമ്മിച്ചു।

Verse 31

पीतं मणिमयं धर्मो वरुणश्श्यामलं शिवम् । इन्द्रनीलमयं विष्णुर्ब्रह्मा हेममयं तथा

ധർമ്മം പീതമണിപോലെ ദീപ്തിമാനാണ്; വരുണൻ ശ്യാമവർണ്ണനായി ശിവസദൃശമായ കാന്തിയോടെ നിലകൊള്ളുന്നു. വിഷ്ണു ഇന്ദ്രനീലമണിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവും അതുപോലെ ഹേമമയനാണ്।

Verse 32

विश्वेदेवास्तथा रौप्यं वसवश्च तथैव च । आरकूटमयं वापि पार्थिवं ह्यश्विनौ मुने

ഹേ മുനേ, വിശ്വേദേവന്മാരും വസുക്കളും വെള്ളിമയ സ്വഭാവമുള്ളവരെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; അശ്വിനീകുമാരന്മാർ പാർഥിവ (മണ്ണുമയ) അല്ലെങ്കിൽ താമ്രമയരെന്നും പ്രസിദ്ധം।

Verse 33

लक्ष्मीश्च स्फाटिकं देवी ह्यादित्यास्ताम्रनिर्मितम् । मौक्तिकं सोमराजो वै वज्रलिंगं विभावसुः

ദേവി ലക്ഷ്മി സ്ഫടികമയ ലിംഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ആദിത്യന്മാർ താമ്രനിർമ്മിത ലിംഗവുമായി. സോമരാജൻ മൗക്തികമയ ലിംഗവുമായി, വിഭാവസു (അഗ്നി) വജ്രലിംഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നു।

Verse 34

मृण्मयं चैव विप्रेंद्रा विप्रपत्न्यस्तथैव च । चांदनं च मयो नागाः प्रवालमयमादरात्

ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, ബ്രാഹ്മണപത്നിമാർ മൃണ്മയ (മണ്ണുകൊണ്ടുള്ള) വസ്തുക്കൾ ഒരുക്കി; നാഗന്മാർ ആദരപൂർവ്വം ചന്ദനമയവും പ്രവാളമയവും ആയവ നിർമ്മിച്ചു।

Verse 35

नवनीतमयं देवी योगी भस्ममयं तथा । यक्षा दधिमयं लिंगं छाया पिष्टमयं तथा

ദേവി നവനീതം (വെണ്ണ) കൊണ്ടു ലിംഗം നിർമ്മിച്ചു; യോഗിയും അതുപോലെ പവിത്ര ഭസ്മം കൊണ്ടു ലിംഗം ചെയ്തു. യക്ഷർ തൈര് കൊണ്ടു ലിംഗം ചെയ്തു; ഛായാ-ജനങ്ങൾ മാവുപിണ്ഡം കൊണ്ടു ലിംഗം നിർമ്മിച്ചു.

Verse 36

शिवलिंगं च ब्रह्माणी रत्नं पूजयति ध्रुवम् । पारदं पार्थिवं बाणस्समर्चति परेऽपि वा

ബ്രഹ്മാണി നിശ്ചയമായി രത്നനിർമ്മിതമായ ശിവലിംഗത്തെ പൂജിക്കുന്നു. അതുപോലെ പാരദനിർമ്മിതവും പാർത്ഥിവം (മണ്ണിൽ നിന്നുള്ള) ലിംഗവും ബാണലിംഗവും ഭക്തിയോടെ സമർച്ചിക്കുന്നു.

Verse 37

एवं विधानि लिंगानि दत्तानि विश्वकर्मणा । ते पूजयंति सर्वे वै देवा ऋषिगणा स्तथा

ഇങ്ങനെ വിധിപൂർവ്വം നിർമ്മിതമായ ലിംഗങ്ങൾ വിശ്വകർമ്മാവ് ദാനമായി നൽകി. അവയെ ദേവന്മാരും ഋഷിഗണങ്ങളും—എല്ലാവരും തന്നെ—നിശ്ചയമായി പൂജിച്ചു.

Verse 38

विष्णुर्दत्त्वा च लिंगानि देवेभ्यो हितकाम्यया । पूजाविधिं समाचष्ट ब्रह्मणे मे पिनाकिनः

ദേവന്മാരുടെ ക്ഷേമം ആഗ്രഹിച്ച് വിഷ്ണു ദേവതകൾക്ക് ലിംഗങ്ങൾ ദാനമായി നൽകി. എന്റെ പ്രഭു പിനാകി (ശിവൻ) ബ്രഹ്മാവിന് പൂജാവിധി ശരിയായി ഉപദേശിച്ചു.

Verse 39

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ब्रह्माहं देवसत्तमैः । आगच्छं च स्वकं धाम हर्षनिर्भरमानसः

അവന്റെ വചനം കേട്ട് ഞാൻ ബ്രഹ്മാവ്, ദേവസത്തമരോടൊപ്പം, ഹർഷം നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ എന്റെ ധാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി വന്നു.

Verse 40

तत्रागत्य ऋषीन्सर्वान्देवांश्चाहं तथा मुने । शिवपूजाविधिं सम्यगब्रुवं सकलेष्टदम्

അവിടെ ചെന്നിട്ട്, ഹേ മുനേ, ഞാൻ എല്ലാ ഋഷിമാരെയും ദേവന്മാരെയും അഭിസംബോധന ചെയ്ത്, എല്ലാ ഇഷ്ടഫലങ്ങളും നൽകുന്ന ശിവപൂജാവിധി പൂർണ്ണമായി ശരിയായി ഉപദേശിച്ചു.

Verse 41

ब्रह्मोवाच । श्रूयतामृषयः सर्वे सामराः प्रेमतत्पराः । शिवपूजाविधिं प्रीत्या कथये भुक्तिमुक्तिदम्

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ഋഷിമാരേ, ദേവന്മാരോടുകൂടി പ്രേമഭക്തിയിൽ സ്ഥിരരായി കേൾക്കുവിൻ. സന്തോഷത്തോടെ ഞാൻ ശിവപൂജാവിധി പറയുന്നു; അത് ഭോഗവും മോക്ഷവും നല്കുന്നതാണ്.

Verse 42

मानुषं जन्म संप्राप्य दुर्लभं सर्वजंतुषु । तत्रापि सत्कुले देवा दुष्प्राप्यं च मुनीश्वराः

സകല ജീവികളിലും മനുഷ്യജന്മം ലഭിക്കുക ദുർലഭം; അതിലും, ഹേ ദേവന്മാരേയും മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരേയും, സത്കുലത്തിൽ ജന്മം ലഭിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്പ്രാപ്യം.

Verse 43

अव्यंगं चैव विप्रेषु साचारेषु सपुण्यतः । शिवसंतोषहेतोश्च कर्मस्वोक्तं समाचरेत्

സദാചാരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാരോടു കുറ്റമില്ലാതെ പെരുമാറണം; പുണ്യസഞ്ചയത്തിനും ശിവസന്തോഷത്തിനുമായി ശാസ്ത്രോക്ത കർമങ്ങൾ ശ്രദ്ധയോടെ ആചരിക്കണം.

Verse 44

यद्यज्जातिसमुद्दिष्टं तत्तत्कर्म न लंघयेत् । यावद्दानस्य संपत्तिस्तावत्कर्म समावहेत्

തനത് വർണ്ണ/ആശ്രമത്തിനായി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ട കർമങ്ങളെ ലംഘിക്കരുത്. ദാനം ചെയ്യാനുള്ള സമ്പത്ത്/ശേഷി ഉള്ളിടത്തോളം ദാനധർമ്മത്തോടുകൂടി ആ കർമങ്ങൾ സ്ഥിരമായി അനുഷ്ഠിക്കണം.

Verse 45

कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस्तपोयज्ञो विशिष्यते । तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते

ആയിരക്കണക്കിന് കർമയജ്ഞങ്ങളേക്കാൾ തപോയജ്ഞം ശ്രേഷ്ഠം; ആയിരക്കണക്കിന് തപോയജ്ഞങ്ങളേക്കാൾ ജപയജ്ഞം—പവിത്ര മന്ത്രജപം—അത്യുത്തമം.

Verse 46

ध्यानयज्ञात्परं नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम् । यतस्समरसं स्वेष्टं यागी ध्यानेन पश्यति

ധ്യാനയജ്ഞത്തേക്കാൾ ഉന്നതമായ യജ്ഞമില്ല; ധ്യാനം തന്നെയാണ് ജ്ഞാനസാധനം. കാരണം ഉപാസകൻ ധ്യാനത്തിലൂടെ തന്റെ ഇഷ്ട ശിവനെ സമരസമായി—ഏകരസമായി—ദർശിക്കുന്നു.

Verse 47

ध्यानयज्ञरतस्यास्य सदा संनिहितश्शिवः । नास्ति विज्ञानिनां किंचित्प्रायश्चित्तादिशोधनम्

ധ്യാനയജ്ഞത്തിൽ നിരതനായവന്റെ സമീപത്ത് ശിവൻ സദാ സന്നിഹിതനാണ്. സത്യവിജ്ഞാനിക്ക് പ്രായശ്ചിത്താദി ശുദ്ധീകരണം ഒന്നും ആവശ്യമില്ല.

Verse 48

विशुद्धा विद्यया ये च ब्रह्मन्ब्रह्मविदो जनाः । नास्ति क्रिया च तेषां वै सुखं दुखं विचारतः

ഹേ ബ്രഹ്മൻ! വിദ്യയാൽ വിശുദ്ധരായി ബ്രഹ്മവിദരായവർക്ക് കർമബാധ്യതയില്ല; വിവേകദൃഷ്ടിയിൽ സുഖദുഃഖങ്ങളും അവരെ ബന്ധിക്കുകയില്ല.

Verse 49

धर्माधर्मौ जपो होमो ध्यानं ध्यानविधिस्तथा । सर्वदा निर्विकारास्ते विद्यया च तयामराः

ധർമ്മാധർമ്മം, ജപഹോമം, ധ്യാനം, ധ്യാനവിധി—ഇവ എല്ലാം സദാ നിർവികാരമാണ്; ആ വിദ്യയാൽ അവർ അമരത്വം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 50

परानंदकरं लिंगं विशुद्धं शिवमक्षरम् । निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्

ലിംഗത്തെ പരമാനന്ദദായകമായി അറിയുക—അത്യന്തം വിശുദ്ധം, സ്വയം ശിവൻ, അക്ഷരതത്ത്വം. അത് നിഷ്കലം, സർവ്വഗം; യോഗികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ സന്നിഹിതമായി സാക്ഷാത്കരിക്കേണ്ടത്.

Verse 51

लिंगं द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यंतरं द्विजाः । बाह्यं स्थूलं समुद्दिष्टं सूक्ष्ममाभ्यंतरं मतम्

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! ലിംഗം രണ്ടുവിധമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു—ബാഹ്യവും ആഭ്യന്തരവും. ബാഹ്യം സ്ഥൂലം (ദൃശ്യം) എന്നും ആഭ്യന്തരം സൂക്ഷ്മം (അന്തരാനുഭവ്യം) എന്നും കരുതപ്പെടുന്നു.

Verse 52

कर्मयज्ञरता ये च स्थूललिंगार्चने रताः । असतां भावनार्थाय सूक्ष्मेण स्थूलविग्रहाः

കർമയജ്ഞങ്ങളിൽ ആസക്തരായവരും, സ്ഥൂലമായ ദൃശ്യമാന ലിംഗാർചനയിൽ രതരായവരും—അത്തരം അപക്വ മനസ്സുകളിൽ ഭക്തിഭാവം ഉണർത്തുന്നതിനായി സൂക്ഷ്മ ശിവതത്ത്വം സ്ഥൂല വിഗ്രഹത്തിലൂടെ ഉപാസ്യമായി സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 53

आध्यात्मिकं यल्लिंगं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् । स तल्लिंगे तथा स्थूले कल्पयेच्च न चान्यथा

ആർക്കെങ്കിലും ആധ്യാത്മിക (അന്തര്ലിംഗ)ം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ലെങ്കിൽ, അവൻ അതേ ലിംഗത്തെ സ്ഥൂലമായ ദൃശ്യമാന രൂപത്തിൽ തന്നെ ധ്യാനിച്ച് സ്ഥാപിക്കണം—മറ്റെങ്ങനെല്ല.

Verse 54

ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भावात्प्रत्यक्षमव्ययम् । यथा स्थूलमयुक्तानामुत्कृष्टादौ प्रकल्पितम्

ജ്ഞാനികൾക്കു തത്ത്വം സൂക്ഷ്മവും അമലവും, ഭാവധ്യാനത്തിലൂടെ പ്രത്യക്ഷാനുഭവ്യവും അവ്യയവും ആകുന്നു; എന്നാൽ അയോഗ്യർ (അസംയമികൾ) ഗ്രഹിക്കാനായി അത് ‘ഉത്കൃഷ്ടം’ മുതലായ ധാരണകളോടെ സ്ഥൂലരൂപമായി കല്പിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 55

अहो विचारतो नास्ति ह्यन्यत्तत्वार्थवादिनः । निष्कलं सकलं चित्ते सर्वं शिवमयं जगत्

അഹോ! സത്യവിചാരണയിൽ തത്ത്വാർത്ഥവാദികൾ ശിവനെക്കാൾ വേറൊന്നുമില്ലെന്ന് കാണുന്നു. ചിത്തത്തിൽ നിഷ്കലവും സകലവും ബോധ്യമാണ്; ഈ ലോകമൊക്കെയും ശിവമയമാണ്.

Verse 56

एवं ज्ञानविमुक्तानां नास्ति दोष विकल्पना । विधिश्चैव तथा नास्ति विहिताविहिते तथा

ഇങ്ങനെ സത്യജ്ഞാനത്താൽ വിമുക്തരായവർക്ക് ദോഷാരോപണത്തിന്റെ മാനസികകല്പനയില്ല. അവർക്കു വിധി-നിഷേധങ്ങളുടെ പരിധിയും ബാധകമല്ല—വിഹിതവും അല്ല, അവിഹിതവും അല്ല.

Verse 57

यथा जलेषु कमलं सलिलैर्नावलिप्यते । तथा ज्ञानी गृहे तिष्ठन्कर्मणा नावबध्यते

ജലത്തിൽ ഉള്ള താമര ജലത്താൽ ലിപ്തമാകാത്തതുപോലെ, ജ്ഞാനി ഗൃഹത്തിൽ വസിച്ചാലും കർമബന്ധത്തിൽ പെടുകയില്ല.

Verse 58

इति ज्ञानं समुत्पन्नं यावन्नैव नरस्य वै । तावच्च कर्मणा देवं शिवमाराधयेन्नरः

മനുഷ്യനിൽ ഈ ജ്ഞാനം ഉദിക്കാത്തിടത്തോളം, അവൻ കർമമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ ദേവാധിദേവൻ ഭഗവാൻ ശിവനെ ആരാധിക്കണം.

Verse 59

प्रत्ययार्थं च जगतामेकस्थोऽपि दिवाकरः । एकोऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारादिवस्तुषु

ലോകങ്ങൾക്ക് പ്രത്യയം (നിശ്ചയം) നൽകുന്നതിനായി ദിവാകരൻ (സൂര്യൻ) ഒരിടത്തിരുന്നാലും പലവിധമായി ദൃശ്യമാകുന്നു; ജലപാത്രാദി ആശ്രയങ്ങളിൽ ഒരുവനായിട്ടും ബഹുവിധമായി കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 60

दृश्यते श्रूयते लोके यद्यत्सदसदात्मकम् । तत्तत्सर्वं सुरा वित्त परं ब्रह्म शिवात्मकम्

ലോകത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നതും കേൾക്കപ്പെടുന്നതുമായ—സത് അല്ലെങ്കിൽ അസത് എന്നതായി തോന്നുന്നതുമായ—എല്ലാം, ഹേ ദേവന്മാരേ, ശിവസ്വരൂപമായ പരബ്രഹ്മം തന്നെയെന്ന് അറിയുക.

Verse 61

भेदो जलानां लोकेऽस्मिन्प्रतिभावे विचारतः । एवमाहुस्तथा चान्ये सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः

ഈ ലോകത്ത് ജലങ്ങൾ പലവിധ ഭേദങ്ങളായി തോന്നുന്നു; വിചാരിച്ചാൽ ആ ഭേദം അവയുടെ പ്രകടമായ രൂപങ്ങളിലേ ഉള്ളതെന്ന് ബോധ്യപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ വേദാർത്ഥതത്ത്വജ്ഞരും, മറ്റു വേദതത്ത്വവേദികളും പറയുന്നു.

Verse 62

हृदि संसारिणः साक्षात्सकलः परमेश्वरः । इति विज्ञानयुक्तस्य किं तस्य प्रतिमादिभिः

സംസാരത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ജീവിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ സാക്ഷാൽ സകലരൂപനായ പരമേശ്വരൻ ശിവൻ വസിക്കുന്നു. ഇതിനെക്കുറിച്ച് യഥാർത്ഥ വിവേകജ്ഞാനം ഉള്ളവന് പ്രതിമ മുതലായ ബാഹ്യ ആശ്രയങ്ങൾ എന്തിന്?

Verse 63

इति विज्ञानहीनस्य प्रतिमाकल्पना शुभा । पदमुच्चैस्समारोढुं पुंसो ह्यालम्बनं स्मृतम्

അതുകൊണ്ട്, വിവേകജ്ഞാനം ഇല്ലാത്തവർക്കു പ്രതിമയുടെ കല്പനയും പ്രതിഷ്ഠയും ശുഭമാണ്. ഉയർന്ന പദത്തിലേക്ക് കയറുവാൻ മനുഷ്യന് അത് ഒരു ആലമ്പനം (ആശ്രയം) എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 64

आलम्बनं विना तस्य पदमुच्चैः सुदुष्करम् । निर्गुणप्राप्तये नॄणां प्रतिमालम्बनं स्मृतम्

ആലമ്പനം കൂടാതെ ആ പരമപദം പ്രാപിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം. അതുകൊണ്ട് നിർഗുണതത്ത്വപ്രാപ്തിക്കായി മനുഷ്യർക്കു പ്രതിമയെ ആധാരമായി സ്മരിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 65

सगुणानिर्गुणा प्राप्तिर्भवती सुनिश्चितम् । एवं च सर्वदेवानां प्रतिमा प्रत्ययावहा

സഗുണോപാസനയാൽ നിർഭാഗ്യമായി നിർഗുണപ്രാപ്തി സംഭവിക്കുന്നു എന്നു നിശ്ചയം. ഇങ്ങനെ എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും പ്രതിമകൾ ഭക്തനിൽ ദൃഢപ്രത്യയം ഉണർത്തുന്നവയാണ്.

Verse 66

देवश्चायं महीयान्वै तस्यार्थे पूजनं त्विदम् । गंधचन्दनपुष्पादि किमर्थं प्रतिमां विना

ഈ ദേവൻ നിസ്സംശയം മഹാനാണ്; ഈ പൂജ അവനുവേണ്ടിയേ. എന്നാൽ പ്രതിമയില്ലാതെ ഗന്ധം, ചന്ദനം, പുഷ്പാദി എന്നിവയ്ക്ക് എന്ത് പ്രയോജനം?

Verse 67

तावच्च प्रतिमा पूज्य यावद्विज्ञानसंभवः । ज्ञानाभावेन पूज्येत पतनं तस्य निश्चितम्

ഉന്നത വിവേകജ്ഞാനം (വിജ്ഞാനം) ഉദിക്കുവോളം പ്രതിമ പൂജ്യമാണ്. എന്നാൽ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനമില്ലാതെ പൂജയിൽ മാത്രം കുടുങ്ങി നിന്നാൽ അവനു പതനം നിശ്ചയം.

Verse 68

एवस्मात्कारणाद्विप्राः श्रूयतां परमार्थतः । स्वजात्युक्तं तु यत्कर्म कर्तव्यं तत्प्रयत्नतः

അതുകൊണ്ട്, ഹേ വിപ്രന്മാരേ, പരമാർത്ഥമായി കേൾക്കുവിൻ—സ്വജന്മസ്ഥാനത്തിന് (സ്വജാതി/വർണാശ്രമ) വിധിക്കപ്പെട്ട കർത്തവ്യകർമ്മം പരിശ്രമത്തോടെ നിർബന്ധമായി ചെയ്യണം.

Verse 69

यत्र यत्र यथा भक्तिः कर्तव्यं पूजनादिकम् । विना पूजनदानादि पातकं न च दूरतः

എവിടെയെവിടെയും എങ്ങനെയായാലും ഭക്തി ഉദിക്കുന്നിടത്ത് അവിടെ പൂജാദിക കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യേണ്ടതാണ്. പൂജയും ദാനവും മുതലായവ ഇല്ലെങ്കിൽ പാപം ഒരിക്കലും ദൂരെയല്ല.

Verse 70

यावच्च पातकं देहे तावत्सिद्धिर्न जायते । गते च पातके तस्य सर्वं च सफलं भवेत्

ദേഹത്തിൽ പാപം നിലനിൽക്കുന്നത്രയും സിദ്ധി ഉദിക്കുകയില്ല. പാപം നീങ്ങിയാൽ അവന്റെ എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും ഫലവത്താകും.

Verse 71

तथा च मलिने वस्त्रे रंगः शुभतरो न हि । क्षालने हि कृते शुद्धे सर्वो रंगः प्रसज्जते

മലിനമായ വസ്ത്രത്തിൽ നിറം തെളിഞ്ഞതായി തോന്നുകയില്ല. എന്നാൽ കഴുകി ശുദ്ധമാക്കിയാൽ എല്ലാ നിറവും നന്നായി പതിയും.

Verse 72

तथा च निर्मले देहे देवानां सम्यगर्चया । ज्ञानरंगः प्रजायेत तदा विज्ञानसंभवः

അതുപോലെ, ദേഹം നിർമലമായാൽ ദേവന്മാരെ സമ്യകമായി അർച്ചിക്കുന്നതിലൂടെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ആനന്ദവർണം ഉദിക്കുന്നു; പിന്നെ അതിൽ നിന്നു വിജ്ഞാനം (അനുഭവജ്ഞാനം) ജനിക്കുന്നു.

Verse 73

विज्ञानस्य च सन्मूलं भक्तिरव्यभिचारिणी । ज्ञानस्यापि च सन्मूलं भक्तिरेवाऽभिधीयते

വിജ്ഞാനത്തിന്റെ സത്യമായ മൂലം അചഞ്ചലമായ (അവ്യഭിചാരിണി) ഭക്തിയാണ്. ജ്ഞാനത്തിന്റെയും സത്യമായ മൂലം ഭക്തിയേ എന്നും പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 74

संगत्या गुरुराप्येत गुरोर्मंत्रादि पूजनम् । पूजनाज्जायते भक्तिर्भक्त्या ज्ञानं प्रजायते

സത്സംഗം മൂലം ഗുരുവിനെ പ്രാപിക്കുന്നു; ഗുരുവിൽ നിന്നാണ് മന്ത്രാദി പൂജനവിധി ലഭിക്കുന്നത്. പൂജയിൽ നിന്ന് ഭക്തി ജനിക്കുന്നു; ഭക്തിയിൽ നിന്ന് സത്യജ്ഞാനം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 76

विज्ञानं जायते ज्ञानात्परब्रह्मप्रकाशकम् । विज्ञानं च यदा जातं तदा भेदो निवर्तते

ജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് പരബ്രഹ്മത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന വിജ്ഞാനം (അനുഭവജ്ഞാനം) ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ആ വിജ്ഞാനം ഉദ്ഭവിച്ചാൽ ഭേദബോധം തീർച്ചയായും അകന്നുപോകുന്നു.

Verse 77

भेदे निवृत्ते सकले द्वंद्वदुःखविहीनता । द्वंद्वदुःखविहीनस्तु शिवरूपो भवत्यसौ

ഭേദബോധം പൂർണ്ണമായി നിവൃത്തിയായാൽ, ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ദുഃഖം ഇല്ലാതാകും. ദ്വന്ദ്വദുഃഖരഹിതൻ ശിവസ്വരൂപനായിത്തീരും।

Verse 78

द्वंद्वाप्राप्तौ न जायेतां सुखदुःखे विजानतः । विहिताविहिते तस्य न स्यातां च सुरर्षयः

ഹേ ദേവർഷിമാരേ, തത്ത്വം യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്നവന് ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ വന്നാലും സുഖവും ദുഃഖവും ഉദിക്കുകയില്ല. അവനു ‘വിഹിത’വും ‘അവിഹിത’വും ബന്ധനമല്ല; ശിവനിഷ്ഠമായ വിവേകസ്ഥൈര്യത്തിൽ അവൻ സ്ഥാപിതനാണ്।

Verse 79

ईदृशो विरलो लोके गृहाश्रमविवर्जितः । यदि लोके भवत्यस्मिन्दर्शनात्पापहारकः

ഇത്തരക്കാരൻ ലോകത്തിൽ വിരളം—ഗൃഹാശ്രമം ഉപേക്ഷിച്ചവൻ. ഈ ലോകത്ത് അങ്ങനെ ഒരാൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ, അവന്റെ ദർശനം മാത്രത്താൽ പാപങ്ങൾ അകന്നു പോകും।

Verse 80

तीर्थानि श्लाघयंतीह तादृशं ज्ञानवित्तमम् । देवाश्च मुनयस्सर्वे परब्रह्मात्मकं शिवम्

ഇവിടെ തീർത്ഥങ്ങളുതാനും ആ പരമധനം—ജ്ഞാനം—പ്രശംസിക്കുന്നു. എല്ലാ ദേവന്മാരും എല്ലാ മുനിമാരും പരബ്രഹ്മസ്വരൂപനായ ശിവനെ സ്തുതിക്കുന്നു।

Verse 81

तादृशानि न तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः । ते पुनंत्युरुकालेन विज्ञानी दर्शनादपि

അത്തരംവകൾ യഥാർത്ഥ തീർത്ഥങ്ങളല്ല; ആ ദേവതകളും വെറും മണ്ണും കല്ലും മാത്രമല്ല. അവ ദീർഘകാലത്തിന് ശേഷം ശുദ്ധീകരിക്കും; എന്നാൽ തത്ത്വജ്ഞൻ ദർശനമാത്രത്താൽ തന്നെ പാവനമാക്കുന്നു.

Verse 82

यावद्गृहाश्रमे तिष्ठेत्तावदाकारपूजनम् । कुर्याच्छ्रेष्ठस्य सप्रीत्या सुरेषु खलु पंचसु

ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നിടത്തോളം പരമേശ്വരന്റെ സാകാരപൂജ ചെയ്യണം. പ്രീതിഭക്തിയോടെ ശ്രേഷ്ഠപ്രഭുവിനെ ആരാധിക്കണം—നിശ്ചയമായും പഞ്ചദേവന്മാരിൽ.

Verse 83

अथवा च शिवः पूज्यो मूलमेकं विशिष्यते । मूले सिक्ते तथा शाखास्तृप्तास्सत्यखिलास्सुराः

അല്ലെങ്കിൽ ശിവനെയേ മാത്രം പൂജിക്കണം—അവൻ തന്നെയാണ് ഏക പരമമൂലം. മൂലത്തിൽ ജലം സേചിച്ചാൽ ശാഖകൾ തൃപ്തിയാകുന്നതുപോലെ, സത്യമായി ശിവപൂജയാൽ സർവ്വ ദേവന്മാരും പ്രസന്നരാകുന്നു.

Verse 84

शाखासु च सुतृप्तासु मूलं तृप्तं न कर्हिचित् । एवं सर्वेषु तृप्तेषु सुरेषु मुनिसत्तमाः

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ! ശാഖകൾ നന്നായി തൃപ്തിയായാലും മൂലം അതിനാൽ ഒരിക്കലും തൃപ്തിയാകുന്നില്ല. അതുപോലെ എല്ലാ ദേവന്മാരും തൃപ്തരായാലും പരമമൂലനായ ശിവന്റെ ആരാധന നിർബന്ധമായി നടന്നുവെന്നില്ല.

Verse 85

सर्वथा शिवतृप्तिर्नो विज्ञेया सूक्ष्मबुद्धिभिः । शिवे च पूजिते देवाः पूजितास्सर्व एव हि

ശിവന്റെ സമ്പൂർണ്ണ തൃപ്തി സൂക്ഷ്മബുദ്ധിയുള്ളവർക്കും എല്ലാതരത്തിലും ഗ്രഹിക്കാനാവില്ല. ശിവനെ പൂജിച്ചാൽ സത്യമായും എല്ലാ ദേവന്മാരും പൂജിക്കപ്പെട്ടതുതന്നെ.

Verse 86

तस्माच्च पूजयेद्देवं शंकरं लोकशंकरम् । सर्वकामफलावाप्त्यै सर्वभूतहिते रतः

അതുകൊണ്ട് ലോകങ്ങൾക്ക് മംഗളം വരുത്തുന്ന ദേവൻ ശങ്കരനെ പൂജിക്കണം. സർവ്വഭൂതഹിതത്തിൽ രതനായ അവനെ ആരാധിച്ചാൽ എല്ലാ ധാർമ്മിക ആഗ്രഹങ്ങളുടെയും ഫലം ലഭിക്കും.