शब्दब्रह्मतनुवर्णनम् — Description of the Form of Śabda-Brahman
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശബ്ദം/നാദം ബ്രഹ്മ-ശിവന്റെ പ്രകാശക രൂപമാണെന്ന് തത്ത്വപരമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് പറയുന്നു—ദീനരോടു കരുണയുള്ളതും അഹങ്കാരനാശകനുമായ ശംഭു, ദേവന്മാർ ദർശനം തേടുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ പ്രതികരിക്കുന്നു. അപ്പോൾ വ്യക്തവും ദീർഘവുമായ (പ്ലുത) ‘ഓം’ നാദം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. വിഷ്ണു ധ്യാനപൂർവം ആ മഹാധ്വനിയുടെ ഉറവിടം അന്വേഷിച്ച്, ലിംഗവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി ഓങ്കാരത്തിന്റെ അകാര, ഉകാര, മകാര, അന്ത്യ നാദം എന്നിവ ദർശിക്കുന്നു. സൂര്യമണ്ഡലം, അഗ്നിതേജസ്, ചന്ദ്രശീതളപ്രഭ, സ്ഫടികശുദ്ധി തുടങ്ങിയ ദീപ്ത ഉപമകളാൽ വർണ്ണ-ദിശ-തത്ത്വനിലകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം തുരീയാതീതമായ, നിർമ്മല, നിഷ്കല, നിഃക്ഷോഭ പരതത്ത്വം—അദ്വൈതം, ശൂന്യസദൃശം, ബാഹ്യ-അന്തര ഭേദാതീതം, എങ്കിലും ഇരുവരുടെയും ആധാരം—എന്ന് നിരൂപിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एवं तयोर्मुनिश्रेष्ठ दर्शनं कांक्षमाणयोः । विगर्वयोश्च सुरयोः सदा नौ स्थितयोर्मुने
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ആ രണ്ടു ദേവന്മാർ ദർശനം ആഗ്രഹിച്ച്, അഹങ്കാരത്തിൽ വീർപ്പോടെ നിന്നപ്പോൾ, ഹേ മുനേ, ഞങ്ങൾ അവിടെ സദാ നിലകൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 2
दयालुरभवच्छंभुर्दीनानां प्रतिपालकः । गर्विणां गर्वहर्ता च सवेषां प्रभुरव्ययः
ശംഭു കരുണാമയനായിരുന്നു—ദീനരുടെ പ്രതിപാലകൻ; അഹങ്കാരികളുടെ അഹങ്കാരം അകറ്റുന്നവൻ; എല്ലാറ്റിന്റെയും അവ്യയനായ പ്രഭു।
Verse 3
तदा समभवत्तत्र नादो वै शब्दलक्षणः । ओमोमिति सुरश्रेष्ठात्सुव्यक्तः प्लुतलक्षणः
അപ്പോൾ അവിടെ ശബ്ദസ്വഭാവമായ നാദം ഉദിച്ചു. ദേവശ്രേഷ്ഠനിൽ നിന്നു ‘ഓം, ഓം’ എന്ന അക്ഷരം വ്യക്തമായി, ദീർഘമായ നാദത്തോടെ മുഴങ്ങി।
Verse 4
किमिदं त्विति संचिंत्य मया तिष्ठन्महास्वनः । विष्णुस्सर्वसुराराध्यो निर्वैरस्तुष्टचेतसा
“ഇത് എന്ത്?” എന്നു ചിന്തിച്ച് ഞാൻ അവിടെ തന്നെ നിന്നു; ആ മഹാനാദം തുടർച്ചയായി മുഴങ്ങി. സർവ്വദേവന്മാർക്കും ആരാധ്യനായ വിഷ്ണു വൈരമില്ലാതെ, തൃപ്തിയും ശാന്തിയും നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ നിലകൊണ്ടു।
Verse 5
लिंगस्य दक्षिणे भागे तथापश्यत्सनातनम् । आद्यं वर्णमकाराख्यमुकारं चोत्तरं ततः
അപ്പോൾ ലിംഗത്തിന്റെ ദക്ഷിണ ഭാഗത്ത് അദ്ദേഹം സനാതന തത്ത്വം ദർശിച്ചു—ആദ്യം ‘അ’ എന്ന ആദ്യക്ഷരം, പിന്നെ അതിന്റെ മുകളിൽ ‘ഉ’ അക്ഷരം।
Verse 6
मकारं मध्यतश्चैव नादमंतेऽस्य चोमिति । सूर्यमंडलवद्दृष्ट्वा वर्णमाद्यं तु दक्षिणे
‘മ’ അക്ഷരം മദ്ധ്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നതായി ധ്യാനിക്കണം; അവസാനം അതിന്റെ സൂക്ഷ്മ നാദവും—ഇങ്ങനെ ‘ഓം’. സൂര്യമണ്ഡലത്തെപ്പോലെ ദീപ്തമായി കണ്ടു, ആദ്യക്ഷരത്തെ വലത് (ദക്ഷിണ) ഭാഗത്ത് സ്ഥാപിക്കണം।
Verse 7
उत्तरे पावकप्रख्यमुकारमृषि सत्तम । शीतांशुमण्डलप्रख्यं मकारं तस्य मध्यतः
ഹേ ഋഷിശ്രേഷ്ഠാ! ഉത്തര ഭാഗത്ത് അഗ്നിപോലെ ദീപ്തമായ ‘ഉ’ അക്ഷരം; അതിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ശീതാംശു (ചന്ദ്ര) മണ്ഡലത്തെപ്പോലെ പ്രകാശമുള്ള ‘മ’ അക്ഷരം।
Verse 8
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने शब्दब्रह्मतनुवर्णनो नामाष्टमोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ ദ്വിതീയ റുദ്രസംഹിതയുടെ പ്രഥമഖണ്ഡമായ സൃഷ്ട്യുപാഖ്യാനത്തിൽ ‘ശബ്ദബ്രഹ്മതനുവർണ്ണനം’ എന്ന അഷ്ടമ അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 9
निर्द्वंद्वं केवलं शून्यं बाह्याभ्यंतरवर्जितम् । स बाह्यभ्यंतरे चैव बाह्याभ्यंतरसंस्थितम्
അവൻ ദ്വന്ദ്വരഹിതൻ, ഏകമാത്രൻ, വിവരണാതീതമായ ‘ശൂന്യ’സദൃശൻ, ബാഹ്യ-അന്തര ഭേദങ്ങളില്ലാത്തവൻ; എങ്കിലും അതേ പ്രഭു പുറത്തും ഉള്ളിലും നിലകൊണ്ട്, ഇരുവിടത്തും സ്ഥാപിതനാണ്।
Verse 10
आदिमध्यांतरहितमानंदस्यापिकारणम् । सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्मपरायणम्
അവൻ ആദി-മധ്യ-അന്തങ്ങളില്ലാത്തവൻ; ആനന്ദത്തിനും കാരണമായവൻ. അവൻ സത്യസ്വരൂപം—ആനന്ദം, അമൃതം, പരബ്രഹ്മം; ആ പരാത്പര തത്ത്വത്തിൽ (ശിവയിൽ) തന്നെയാണ് പരമാശ്രയം।
Verse 11
कुत एवात्र संभूतः परीक्षावोऽग्निसंभवम् । अधोगमिष्याम्यनलस्तंभस्यानुपमस्य च
ഇവിടെ ഈ അഗ്നിജന്യ പരീക്ഷ എവിടെ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിച്ചത്? ആ അനുപമ അഗ്നിസ്ഥംഭത്തെ പരിശോധിക്കാൻ ഞാൻ താഴോട്ടു പോകും।
Verse 12
वेदशब्दोभयावेशं विश्वात्मानं व्यचिंतयत् । तदाऽभवदृषिस्तत्र ऋषेस्सारतमं स्मृतम्
വേദധ്വനിയുടെ ഇരുവശത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന വിശ്വാത്മാവിനെ അദ്ദേഹം ധ്യാനിച്ചു. അപ്പോൾ അവിടെ തന്നേ ഒരു ഋഷി ഉദ്ഭവിച്ചു; ഋഷികളിൽ സാരതമനായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നവൻ।
Verse 13
तेनैव ऋषिणा विष्णुर्ज्ञातवान्परमेश्वरम् । महादेवं परं ब्रह्म शब्दब्रह्मतनुं परम्
അതേ ഋഷിയിലൂടെ വിഷ്ണു പരമേശ്വരനെ അറിഞ്ഞു—മഹാദേവനെ, പരബ്രഹ്മത്തെ, പരമ ശബ്ദബ്രഹ്മസ്വരൂപനെ.
Verse 14
चिंतया रहितो रुद्रो वाचो यन्मनसा सह । अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः
രുദ്രൻ എല്ലാ ചിന്താ-കല്പനകളിലും നിന്നു വിമുക്തൻ; മനസ്സോടുകൂടിയ വാക്കും അവനെ പ്രാപിക്കാതെ മടങ്ങിപ്പോകുന്നു. എങ്കിലും അവൻ ആ ഏക അവിനാശി അക്ഷരം—‘ഓം’—കൊണ്ട് സൂച്യനാകുന്നു.
Verse 15
एकाक्षरेण तद्वाक्यमृतं परमकारणम् । सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्म परात्परम्
ഏകാക്ഷരമായി ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്ന ആ വാക്യം അമൃതവും പരമകാരണമുമാണ്. അതുതന്നെ സത്യം, ആനന്ദം, അമരത്വം—പരാത്പര പരബ്രഹ്മം.
Verse 16
एकाक्षरादकाराख्याद्भगवान्बीजकोण्डजः । एकाक्षरादुकाराख्याद्धरिः परमकारणम्
‘അ’ എന്ന ഏകാക്ഷരത്തിൽ നിന്ന് ബീജ-അണ്ഡജനായ ഭഗവാൻ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് പ്രത്യക്ഷനായി. ‘ഉ’ എന്ന ഏകാക്ഷരത്തിൽ നിന്ന് ഹരി (വിഷ്ണു) പ്രത്യക്ഷനായി—പാലനത്തിന്റെ പരമകാരണം.
Verse 17
एकाक्षरान्मकाराख्याद्भगवान्नीललोहितः । सर्गकर्ता त्वकाराख्यो ह्युकाराख्यस्तु मोहकः
‘മ’ എന്ന ഏകാക്ഷരത്തിൽ നിന്ന് ഭഗവാൻ നീലലോഹിതൻ പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു. ‘ത’ അക്ഷരത്തിൽ നിന്ന് സർഗ്ഗകർത്താവ്, ‘ഹു’ അക്ഷരം മോഹകൻ—മായയാൽ ജീവികളെ മറയ്ക്കുന്നവൻ.
Verse 18
मकाराख्यस्तु यो नित्यमनुग्रहकरोऽभवत् । मकाराख्यो विभुर्बीजी ह्यकारो बीज उच्यते
‘മ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ ആ തത്ത്വം നിത്യമായി അനുഗ്രഹം ചെയ്യുന്നവയായി ഭവിച്ചു. ‘മ’ എന്നു സൂചിതമായ സർവ്വവ്യാപിയായ പ്രഭു ബീജസ്വരൂപൻ; ‘അ’ അക്ഷരവും ബീജമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 19
उकाराख्यो हरिर्योनिः प्रधानपुरुषेश्वरः । बीजी च बीजं तद्योनिर्नादाख्यश्च महेश्वरः
‘ഉ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ ഹരിയാണ് യോനി (ഉത്ഭവസ്ഥാനം), പ്രധാനം–പുരുഷം എന്നിവയുടെ അധീശ്വരൻ. അവൻ തന്നെ ബീജധാരിയും ബീജവും; ആ യോനിയാണ് ‘നാദ’നാമ മഹേശ്വരൻ.
Verse 20
बीजी विभज्य चात्मानं स्वेच्छया तु व्यवस्थितः । अस्य लिंगादभूद्बीजमकारो बीजिनः प्रभोः
ബീജസ്വരൂപനായ പ്രഭു സ്വേച്ഛയാൽ തനിയെ വിഭജിച്ച് പ്രകാശരൂപത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി. ആ ബീജിനഃ പരമേശ്വരന്റെ ലിംഗത്തിൽ നിന്ന് ‘അ’ അക്ഷരരൂപ ബീജം ഉദ്ഭവിച്ചു.
Verse 21
उकारयोनौ निःक्षिप्तमवर्द्धत समंततः । सौवर्णमभवच्चांडमावेद्य तदलक्षणम्
‘ഉ’ അക്ഷരയോനിയിൽ നിക്ഷിപ്തമായത് എല്ലാദിക്കുകളിലുമായി വളർന്നു. തുടർന്ന് സ്വർണമയമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡം ഉദ്ഭവിച്ച്, ആ ആദിതത്ത്വത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തി.
Verse 22
अनेकाब्दं तथा चाप्सु दिव्यमंडं व्यवस्थितम् । ततो वर्षसहस्रांते द्विधाकृतमजोद्भवम्
അനേകം വർഷങ്ങൾ ആ ദിവ്യ മണ്ടലം ജലത്തിനുള്ളിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു. തുടർന്ന് ആയിരം വർഷം പൂർത്തിയായപ്പോൾ, അജ-ഉദ്ഭവ തത്ത്വം രണ്ടായി പിളർന്ന് പ്രകാശിച്ചു.
Verse 23
अंडमप्सु स्थितं साक्षाद्व्याघातेनेश्वरेण तु । तथास्य सुशुभं हैमं कपालं चोर्द्ध्वसंस्थितम्
ബ്രഹ്മാണ്ഡം ജലത്തിൽ സാക്ഷാൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു; പിന്നെ സ്വയം ഈശ്വരന്റെ പ്രബലാഘാതത്താൽ അത് ഭേദിക്കപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ അതിന്റെ അതിശയ ശോഭയുള്ള സ്വർണമയ മേൽകപാലം ഉയർന്ന് മുകളിൽ സ്ഥിരമായി നിന്നു.
Verse 24
जज्ञे सा द्यौस्तदपरं पृथिवी पंचलक्षणा । तस्मादंडाद्भवो जज्ञे ककाराख्यश्चतुर्मुखः
അതിനുശേഷം ദ്യൗഃ (സ്വർഗ്ഗം) ജനിച്ചു; പിന്നെ പഞ്ചലക്ഷണയുക്തമായ ഭൂമി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അതേ അണ്ഡത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ഭവൻ (ശിവൻ) സൃഷ്ടികാര്യത്തിനായി ‘ക’ അക്ഷരനാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ ചതുര്മുഖ ബ്രഹ്മാവിനെ ഉത്ഭവിപ്പിച്ചു.
Verse 25
स स्रष्टा सर्वलोकानां स एव त्रिविधः प्रभुः । एवमोमोमिति प्रोक्तमित्याहुर्यजुषां वराः
അവൻ തന്നെയാണ് സർവ്വലോകങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവ്; അവൻ തന്നെയാണ് ത്രിവിധപ്രകാശമുള്ള പ്രഭു. ‘ഓം, ഓം’ എന്നിങ്ങനെ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നു യജുർവേദത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠ ഋഷികൾ പറയുന്നു.
Verse 26
यजुषां वचनं श्रुत्वा ऋचः समानि सादरम् । एवमेव हरे ब्रह्मन्नित्याहुश्चावयोस्तदा
യജുർവേദത്തിന്റെ വചനം കേട്ട് ഋഗ്വേദത്തിലെ ഋച്ചുകളും സാമവേദത്തിലെ സാമഗാനങ്ങളും ആദരത്തോടെ പറഞ്ഞു—“അതെ, അങ്ങനെ തന്നേ, ഹേ ഹരി! ഹേ ബ്രഹ്മൻ! നിങ്ങളിരുവരെയും കുറിച്ച് ഞങ്ങൾ എപ്പോഴും ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് പറയുന്നത്.”
Verse 27
ततो विज्ञाय देवेशं यथावच्छक्तिसंभवैः । मंत्रं महेश्वरं देवं तुष्टाव सुमहोदयम्
പിന്നീട് ശക്തിയുടെ യഥോചിത പ്രകടനത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച ദേവേശനെ യഥാർത്ഥമായി അറിഞ്ഞ്, മന്ത്രസ്വരൂപനും മഹാമംഗളപ്രദനും ആയ ദേവ മഹേശ്വരനെ അദ്ദേഹം സ്തുതിച്ചു.
Verse 28
एतस्मिन्नंतरेऽन्यच्च रूपमद्भुतसुन्दरम् । ददर्श च मया सार्द्धं भगवान्विश्वपालकः
ഇതിനിടയിൽ ഭഗവാൻ—വിശ്വപാലകൻ—എന്നോടൊപ്പം മറ്റൊരു അത്ഭുതകരവും അത്യന്തം സുന്ദരവുമായ രൂപം ദർശിച്ചു.
Verse 29
पंचवक्त्रं दशभुजं गौरकर्पूरवन्मुने । नानाकांति समायुक्तं नानाभूषणभूषितम्
ഓ മുനേ! അദ്ദേഹം ശിവനെ പഞ്ചവക്ത്രനും ദശഭുജനും ആയി, കർപ്പൂരത്തെപ്പോലെ ഗൗരവർണ്ണത്തിൽ ദീപ്തനായവനായി, നാനാവിധ കാന്തികളാൽ സമന്വിതനും വിവിധ ദിവ്യാഭരണങ്ങളാൽ ഭൂഷിതനും ആയി ദർശിച്ചു।
Verse 30
महोदारं महावीर्यं महापुरुषलणम् । तं दृष्ट्वा परमं रूपं कृतार्थोऽभून्मया हरिः
അവൻ മഹോദാരനും മഹാവീര്യവാനും മഹാപുരുഷലക്ഷണങ്ങളാൽ ചിഹ്നിതനുമായിരുന്നു. ആ പരമവും അതുല്യവുമായ രൂപം കണ്ട ഞാൻ—ഹരി (വിഷ്ണു)—കൃതാർത്ഥനായി।
Verse 31
अथ प्रसन्नो भगवान्महेशः परमेश्वरः । दिव्यं शब्दमयं रूपमाख्याय प्रहसन्स्थितः
അപ്പോൾ ഭഗവാൻ മഹേശൻ, പരമേശ്വരൻ, പ്രസന്നനായി. തന്റെ ദിവ്യമായ ശബ്ദമയ രൂപം പ്രസ്താവിച്ച്, മന്ദഹാസത്തോടെ നിലകൊണ്ടു।
Verse 32
अकारस्तस्य मूर्द्धा हि ललाटो दीर्घ उच्यते । इकारो दक्षिणं नेत्रमीकारो वामलोचनम्
‘അ’ അക്ഷരമാണ് അവന്റെ ശിരസ്; വിശാലമായ ലലാടം അതിന്റെ ദീർഘരൂപമെന്ന് പറയുന്നു. ‘ഇ’ അക്ഷരം അവന്റെ വലത് നേത്രം, ‘ഈ’ അക്ഷരം അവന്റെ ഇടത് നേത്രം।
Verse 33
उकारो दक्षिणं श्रोत्रमूकारो वाम उच्यते । ऋकारो दक्षिणं तस्य कपोलं परमेष्ठिनः
‘ഉ’ പരമേഷ്ഠിന്റെ വലതുകാത് എന്നും, ‘ഊ’ ഇടതുകാത് എന്നും പറയുന്നു; ‘ഋ’ ആ പരമേശ്വരന്റെ വലതുകപോലം എന്നും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Verse 34
वामं कपोलमूकारो लृ लॄ नासापुटे उभे । एकारश्चोष्ठ ऊर्द्ध्वश्च ह्यैकारस्त्वधरो विभोः
‘ഉ’ അക്ഷരം ഇടത്തേ കവിള്; ‘ലൃ’യും ‘ലൄ’യും രണ്ട് നാസാരന്ധ്രങ്ങൾ. ‘ഏ’ മേൽചുണ്ട്, ‘ഐ’ സർവ്വവ്യാപിയായ പ്രഭുവിന്റെ കീഴ്ചുണ്ട്.
Verse 35
ओकारश्च तथौकारो दन्तपंक्तिद्वयं क्रमात् । अमस्तु तालुनी तस्य देवदेवस्य शूलिनः
ക്രമമായി ‘ഓ’യും ‘ഔ’യും രണ്ട് ദന്തനിരകൾ; ‘അം’ ധ്വനി ദേവദേവനായ ശൂലധാരിയുടെ രണ്ട് താലുക്കളായി പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 36
कादिपंचाक्षराण्यस्य पञ्च हस्ताश्च दक्षिणे । चादिपंचाक्षराण्येवं पंच हस्तास्तु वामतः
‘ക’ മുതലുള്ള അഞ്ച് അക്ഷരങ്ങൾ വലത്തുഭാഗത്തെ അഞ്ച് കൈകളിൽ സ്ഥാപിതം; അതുപോലെ ‘ച’ മുതലുള്ള അഞ്ച് അക്ഷരങ്ങൾ ഇടത്തുഭാഗത്തെ അഞ്ച് കൈകളിൽ സ്ഥാപിതം.
Verse 37
टादिपंचाक्षरं पादास्तादिपंचाक्षरं तथा । पकार उदरं तस्य फकारः पार्श्व उच्यते
‘ട’ മുതലുള്ള അഞ്ച് അക്ഷരങ്ങൾ പാദങ്ങളിൽ; അതുപോലെ ‘ത’ മുതലുള്ള അഞ്ച് അക്ഷരങ്ങളും. ‘പ’ അക്ഷരം അവന്റെ ഉദരം; ‘ഫ’ അക്ഷരം അവന്റെ പാർശ്വം എന്നു പറയുന്നു.
Verse 38
बकारो वामपार्श्वस्तु भकारः स्कंध उच्यते । मकारो हृदयं शंभोर्महादेवस्य योगिनः
‘ബ’ ഭഗവാന്റെ ഇടത് പാർശ്വത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ‘ഭ’ സ്കന്ധമെന്നു പറയുന്നു; ‘മ’ യോഗീശ്വരൻ മഹാദേവൻ ശംഭുവിന്റെ ഹൃദയം.
Verse 39
यकारादिसकारान्ता विभोर्वै सप्तधातवः । हकारो नाभिरूपो हि क्षकारो घ्राण उच्यते
‘യ’ മുതൽ ‘സ’ വരെ ഉള്ള അക്ഷരങ്ങൾ സർവ്വവ്യാപിയായ വിഭുവിന്റെ ഏഴ് ധാതുക്കളായി പറയപ്പെടുന്നു. ‘ഹ’ നാഭിരൂപം; ‘ക്ഷ’ ഘ്രാണം (മൂക്ക്) എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Verse 40
एवं शब्दमयं रूपमगुणस्य गुणात्मनः । दृष्ट्वा तमुमया सार्द्धं कृतार्थोऽभून्मया हरिः
ഇങ്ങനെ ഗുണാതീതനുമായിട്ടും സകലഗുണസാരഭൂതനായ പ്രഭുവിന്റെ ശബ്ദമയ രൂപം, ഉമയോടുകൂടെ ദർശിച്ച് ഞാൻ ഹരി (വിഷ്ണു) കൃതാർത്ഥനായി.
Verse 41
एवं दृष्ट्वा महेशानं शब्दब्रह्मतनुं शिवम् । प्रणम्य च मया विष्णुः पुनश्चापश्यदूर्द्ध्वतः
ഇങ്ങനെ ശബ്ദബ്രഹ്മതനുവായ ശിവ മഹേശാനനെ ദർശിച്ച് ഞാൻ വിഷ്ണു നമസ്കരിച്ചു; പിന്നെ വീണ്ടും മേലോട്ടു നോക്കി.
Verse 42
ओंकारप्रभवं मंत्रं कलापंचकसंयुतम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं शुभाष्टत्रिंशदक्षरम्
ഓംകാരത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച ഈ മന്ത്രം പഞ്ചകലകളാൽ സംയുക്തം; ശുദ്ധസ്ഫടികംപോലെ പ്രകാശമുള്ളത്; മുപ്പത്തിയെട്ട് ശുഭ അക്ഷരങ്ങളുള്ളത്.
Verse 43
मेधाकारमभूद्भूयस्सर्वधर्मार्थसाधकम् । गायत्रीप्रभवं मंत्रं सहितं वश्यकारकम्
വീണ്ടും മേധാസ്വരൂപമായ ശക്തി ഉദ്ഭവിച്ചു; അത് സർവ്വ ധർമ്മാർഥസാധനത്തിനും ഉപായമായി. ഗായത്രീപ്രഭവമായ ആ മന്ത്രം വിധിപൂർവ്വം ജപിച്ചാൽ വശ്യത നൽകുന്നു.
Verse 44
चतुर्विंशतिवर्णाढ्यं चतुष्कालमनुत्तमम् । अथ पंचसितं मंत्रं कलाष्टक समायुतम्
അത് ഇരുപത്തിനാലു അക്ഷരങ്ങളാൽ സമൃദ്ധം, നാലു പുണ്യകാലങ്ങളിൽ പ്രയോഗയോഗ്യം, അനുത്തമം. തുടർന്ന് അഞ്ചുനൂറ് അക്ഷരങ്ങളുള്ള മന്ത്രം, അഷ്ടകലകളോടെ സംയുക്തം.
Verse 45
आभिचारिकमत्यर्थं प्रायस्त्रिंशच्छुभाक्षरम् । यजुर्वेदसमायुक्तं पञ्चविंशच्छुभाक्षरम्
ആഭിചാരിക (പ്രതികാര/ഉപശമന) കർമത്തിൽ മന്ത്രം സാധാരണയായി മുപ്പത് ശുഭാക്ഷരങ്ങളുള്ളത്. യജുർവേദപ്രയോഗങ്ങളോടു ചേർന്നാൽ അത് ഇരുപത്തഞ്ച് ശുഭാക്ഷരങ്ങളാകും.
Verse 46
कलाष्टकसमा युक्तं सुश्वेतं शांतिकं तथा । त्रयोदशकलायुक्तं बालाद्यैस्सह लोहितम्
അഷ്ടകലകളോടെ യുക്തമായത് അത്യന്തം ശ്വേതവും ശാന്തിദായകവുമാണ്. ത്രയോദശ കലകളോടെ യുക്തമായത് ലോഹിതവർണ്ണം; ബാലാദി ദേവതകളോടുകൂടിയതുമാണ്.
Verse 47
बभूवुरस्य चोत्पत्तिवृद्धिसंहारकारणम् । वर्णा एकाधिकाः षष्टिरस्य मंत्रवरस्य तु
ഈ പരമമന്ത്രം സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി/വൃദ്ധി, ലയം എന്നിവയ്ക്ക് കാരണമായി. ഈ ശ്രേഷ്ഠമന്ത്രത്തിലെ അക്ഷരങ്ങൾ അറുപത്തൊന്ന്.
Verse 48
पुनर्मृत्युंजयं मन्त्रं पञ्चाक्षरमतः परम् । चिंतामणिं तथा मंत्रं दक्षिणामूर्ति संज्ञकम्
വീണ്ടും മൃത്യുഞ്ജയ മന്ത്രം; അതിന് ശേഷം പരമ പഞ്ചാക്ഷരി മന്ത്രം; അതുപോലെ ‘ചിന്താമണി’ മന്ത്രവും ‘ദക്ഷിണാമൂർത്തി’ എന്ന പേരിലുള്ള മന്ത്രവും (ഉണ്ട്).
Verse 49
ततस्तत्त्वमसीत्युक्तं महावाक्यं हरस्य च । पञ्चमंत्रांस्तथा लब्ध्वा जजाप भगवान्हरिः
അതിനുശേഷം ‘തത്ത്വമസി’ എന്ന മഹാവാക്യം ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ടു; ഹരന്റെ അഞ്ചു മന്ത്രങ്ങളും ലഭിച്ചു. അവ ലഭിച്ച ശേഷം ഭഗവാൻ ഹരി ജപം ആരംഭിച്ചു.
Verse 50
अथ दृष्ट्वा कलावर्णमृग्यजुस्सामरूपिणम् । ईशानमीशमुकुटं पुरुषाख्यं पुरातनम्
അപ്പോൾ അവൻ ഈശാനനെ ദർശിച്ചു—അവൻ ഋക്, യജുസ്, സാമ വേദസ്വരൂപൻ; സർവ്വകലകളും വർണ്ണങ്ങളും ധരിച്ചവൻ; അധിപന്മാരുടെ മകുടസ്വരൂപൻ; പുരാതന സനാതന പുരുഷൻ—എന്ന് ഭക്തിയോടെ ധ്യാനിച്ചു।
Verse 51
अघोरहृदयं हृद्यं सर्वगुह्यं सदाशिवम् । वामपादं महादेवं महाभोगीन्द्रभूषणम्
അവന്റെ വാമപാദം അഘോരത്തിന്റെ ഹൃദയം—അത്യന്തം ഹൃദ്യം, പരമഗുഹ്യം, സ്വയം സദാശിവൻ; അതേ മഹാദേവൻ, മഹാ നാഗരാജന്റെ ഭൂഷണത്തോടെ അലങ്കൃതൻ।
Verse 52
विश्वतः पादवन्तं तं विश्वतोक्षिकरं शिवम् । ब्रह्मणोऽधिपति सर्गस्थितिसंहारकारणम्
എല്ലായിടത്തും പാദങ്ങളുള്ളതും, എല്ലായിടത്തും കണ്ണുകളും കൈകളും ഉള്ളതുമായ ആ ശിവനെ ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവിനും അധിപനായ അവൻ സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, സംഹാരങ്ങളുടെ കാരണമാണ്।
Verse 53
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिस्साम्बं वरदमीश्वरम् । मया च सहितो विष्णुर्भगवांस्तुष्टचेतसा
ഇഷ്ടവും പ്രിയവും ആയ വാക്കുകളാൽ ഞാൻ വരദനായ സാംബ ശിവേശ്വരനെ സ്തുതിച്ചു; എനിക്കൊപ്പം ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവും സന്തുഷ്ടചിത്തത്തോടെ അവനെ സ്തുതിച്ചു।
Frequently Asked Questions
A revelatory nāda arises as the sound “oṃ,” prompting Viṣṇu to investigate; he perceives the phonemic constituents of Oṃ in relation to the liṅga, framed within Brahmā’s narration of Śiva’s responsive grace.
A-kāra, u-kāra, m-kāra, and the concluding nāda are treated as a graded manifestation of śabda-brahman—linking phoneme, luminous imagery, and ontological levels that culminate in the partless (niṣkala) reality beyond turīya.
Śiva is emphasized as dayālu (compassionate), as the guardian of the humble, and as the remover of pride; metaphysically, the chapter highlights nāda/Oṃ and a crystal-pure, turīyātīta, non-dual ground beyond inner/outer distinctions.