विष्णूत्पत्तिवर्णनम् (Description of the Origin/Manifestation of Viṣṇu)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । भो ब्रह्मन्साधु पृष्टोऽहं त्वया विबुधसत्तम । लोकोपकारिणा नित्यं लोकानां हितकाम्यया

ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണാ, ഹേ വിദ്വത്തമാ! നീ എന്നോടു നല്ല ചോദ്യം ചോദിച്ചു; നീ നിത്യം ലോകോപകാരത്തിനായി, സർവ്വരുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ആകുന്നു.

Verse 2

अचन्द्रमनहोरात्रमनग्न्यनिलभूजलम् । अप्रधानं वियच्छून्यमन्यतेजोविवर्जितम्

അപ്പോൾ ചന്ദ്രനില്ല, പകലും രാത്രിയും ഇല്ല; അഗ്നിയില്ല, വായുവില്ല, ഭൂമിയില്ല, ജലവും ഇല്ല. പ്രധാനം പോലും ഇല്ല; ആകാശശൂന്യതപോലെയുള്ള വ്യാപ്തി മാത്രം, മറ്റേതൊരു തേജസ്സുമില്ലാതെ.

Verse 3

शिवतत्त्वं मया नैव विष्णुनापि यथार्थतः । ज्ञातश्च परमं रूपमद्भुतं च परेण न

ശിവതത്ത്വം യഥാർത്ഥമായി ഞാൻ അറിയുന്നില്ല; വിഷ്ണുവും അറിയുന്നില്ല. ആ പരമവും അത്ഭുതവുമായ രൂപം മറ്റാരും പൂർണ്ണമായി ഗ്രഹിച്ചിട്ടില്ല.

Verse 4

महाप्रलयकाले च नष्टे स्थावरजंगमे । आसीत्तमोमयं सर्वमनर्कग्रहतारकम्

മഹാപ്രളയകാലത്ത് സ്ഥാവരജംഗമങ്ങളൊക്കെയും നശിച്ചപ്പോൾ, എല്ലാം തമോമയമായി—സൂര്യനും ഇല്ല, ഗ്രഹങ്ങളും ഇല്ല, നക്ഷത്രങ്ങളും ഇല്ല.

Verse 6

अदृष्टत्वादिरहितं शब्दस्पर्शसमुज्झितम् । अव्यक्तगंधरूपं च रसत्यक्तमदिङ्मुखम्

അത് ദൃശ്യത മുതലായവകളില്ലാത്തതും ശബ്ദ-സ്പർശങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തവുമായിരുന്നു; ഗന്ധവും രൂപവും അവ്യക്തം, രസം (രുചി) ഇല്ല, ദിക്കുകളോ മുഖങ്ങളോ ഇല്ല—അത് പ്രകാശനത്തിന് മുൻപുള്ള അവിഭക്ത അവ്യക്താവസ്ഥയായിരുന്നു.

Verse 7

इत्थं सत्यंधतमसे सूचीभेद्यं निरंतरे । तत्सद्ब्रह्मेति यच्छ्रुत्वा सदेकं प्रतिपद्यते

ഇങ്ങനെ ഘനമായ തമസ്സിനിടയിൽ, നിരന്തരമായ ആവരണം സൂചിയുടെ അഗ്രംകൊണ്ട് തുളച്ചതുപോലെ ഭേദിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, ‘അത് സത്—ബ്രഹ്മം’ എന്ന ബോധം ഉദിക്കുന്നു; അപ്പോൾ साधകൻ ഏകസത്തയിൽ സ്ഥാപിതനാകുന്നു.

Verse 8

इतीदृशं यदा नासीद्यत्तत्सदसदात्मकम् । योगिनोंतर्हिताकाशे यत्पश्यंति निरंतरम्

ഇത്തരം അവസ്ഥ ഇതുവരെ ഉദിച്ചിരുന്നില്ലെങ്കിൽ, ആ തത്ത്വം സത്-അസത്—പ്രകടവും അപ്രകടവും—ഇരുവിന്റെയും സാരമായിരുന്നു. അതേ തത്ത്വത്തെ യോഗികൾ അന്തർഹിത ആകാശത്തിൽ, ചൈതന്യത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മ ഗഗനത്തിൽ, നിരന്തരം ദർശിക്കുന്നു।

Verse 9

अमनोगोचरम्वाचां विषयन्न कदाचन । अनामरूपवर्णं च न च स्थूलं न यत्कृशम्

അവൻ മനസ്സിന് അഗോചരൻ; വാക്കിന്റെ വിഷയമാകുന്നതുമില്ല. അവൻ നാമ-രൂപ-വർണ്ണരഹിതൻ; സ്ഥൂലനും അല്ല, ക്ഷീണനും അല്ല—ഇങ്ങനെ പരാത്പര പതി പരമേശ്വരൻ ശിവനെ അറിയണം।

Verse 10

अह्रस्वदीर्घमलघुगुरुत्वपरिवर्जितम् । न यत्रोपचयः कश्चित्तथा नापचयोऽपि च

ആ പരതത്ത്വം ഹ്രസ്വ-ദീർഘ, ലഘു-ഗുരു എന്നീ ഭേദങ്ങളിൽ നിന്നെല്ലാം പൂർണ്ണമായി വിമുക്തമാണ്. അവിടെ വർധനയുമില്ല, ക്ഷയവും ഒരിക്കലുമില്ല.

Verse 11

अभिधत्ते स चकितं यदस्तीति श्रुतिः पुनः । सत्यं ज्ञानमनंतं च परानंदम्परम्महः

ശ്രുതി വീണ്ടും അത്ഭുതം കലർന്ന ഉറച്ച പ്രഖ്യാപനമായി പറയുന്നു—‘അവൻ നിശ്ചയമായും ഉണ്ട്.’ ആ പരമ മഹസ് സത്യം, ജ്ഞാനം, അനന്തം; അതേ പരമാനന്ദവും പരാത്പര മഹാജ്യോതിയും.

Verse 12

अप्रमेयमनाधारमविकारमनाकृति । निर्गुणं योगिगम्यञ्च सर्वव्याप्येककारकम्

അവൻ അപ്രമേയൻ, അധാരരഹിതൻ, അവികാരൻ, നിരാകാരൻ. അവൻ നിർഗുണൻ, യോഗികൾക്ക് ഗമ്യൻ, സർവ്വവ്യാപി, എല്ലാറ്റിന്റെയും ഏക പരമ കാരണമാണ്.

Verse 13

निर्विकल्पं निरारंभं निर्मायं निरुपद्रवम् । अद्वितीयमनाद्यन्तमविकाशं चिदात्मकम्

അവൻ നിർവികൽപൻ, നിരാരംഭൻ, നിർമായൻ, നിരുപദ്രവൻ. അവൻ അദ്വിതീയൻ, അനാദി-അനന്തൻ, അവികാശൻ, ശുദ്ധ ചിദാത്മസ്വരൂപൻ.

Verse 14

यस्येत्थं संविकल्पंते संज्ञासंज्ञोक्तितः स्म वै । कियता चैव कालेन द्वितीयेच्छाऽभवत्किल

ഇങ്ങനെ അവനിൽ സംജ്ഞയും സംജ്ഞോക്തിയും (പേരു-പേരിട്ടത്) എന്ന പ്രകടന-വ്യവഹാരത്തിലൂടെ ഇത്തരത്തിലുള്ള നിർണ്ണയങ്ങൾ ഉദിച്ചു. തുടർന്ന് കുറെ കാലത്തിന് ശേഷം, രണ്ടാമത്തെ ഇച്ഛാ-പ്രേരണം പ്രകടമായതായി പറയുന്നു.

Verse 15

अमूर्तेन स्वमूर्तिश्च तेनाकल्पि स्वलीलया । सर्वैश्वर्यगुणोपेता सर्वज्ञानमयी शुभा

അമൂർത്ത പരമേശ്വരന്റെ സ്വലീലാസങ്കൽപത്താൽ അതേ ദിവ്യ മൂർത്തി പ്രത്യക്ഷമായി. അവൾ ശുഭസ്വഭാവിനി, സർവൈശ്വര്യഗുണസമ്പന്നയും സർവജ്ഞാനമയിയും ആയിരുന്നു.

Verse 16

सर्वगा सर्वरूपा च सर्वदृक्सर्वकारिणी । सर्वेकवंद्या सर्वाद्या सर्वदा सर्वसंस्कृतिः

അവൾ സർവ്വവ്യാപിനി, സർവ്വരൂപിണി, സർവ്വദർശിനി, സർവ്വകാരിണി. അവൾ മാത്രമേ സർവ്വവന്ദ്യയായുള്ളൂ; അവൾ ആദിസ്രോതസ്സ്, സദാ സന്നിഹിത, സർവ്വസത്തയുടെ പവിത്ര സംസ്കാരവും ക്രമവുമാണ്.

Verse 17

परिकल्येति तां मूर्तिमैश्वरीं शुद्धरूपिणीम् । अद्वितीयमनाद्यंतं सर्वाभासं चिदात्मकम् । अंतर्दधे पराख्यं यद्ब्रह्म सर्वगमव्ययम्

ഇങ്ങനെ ശുദ്ധസ്വരൂപിണിയായ ഈശ്വരീമൂർത്തിയെ പ്രാകട്യം വരുത്തിയ ശേഷം ‘പരാ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന പരബ്രഹ്മം അന്തർഹിതമായി—അദ്വിതീയം, അനാദി-അനന്തം, സർവ്വാഭാസങ്ങളുടെ അധിഷ്ഠാനം, ചിദാത്മകം, സർവ്വവ്യാപിയും അവ്യയവും.

Verse 18

अमूर्ते यत्पराख्यं वै तस्य मूर्तिस्सदाशिवः । अर्वाचीनाः पराचीना ईश्वरं तं जगुर्बुधाः

അമൂർത്താവസ്ഥയിൽ ‘പരാ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നതിന്റെ മൂർത്തി സദാശിവൻ തന്നെയാണ്. ബാഹ്യമുഖരായാലും അന്തർമുഖരായാലും ജ്ഞാനികൾ അവനെ തന്നെയാണ് ഈശ്വരൻ എന്നു പാടുന്നത്.

Verse 19

शक्तिस्तदैकलेनापि स्वैरं विहरता तनुः । स्वविग्रहात्स्वयं सृष्टा स्वशरीरानपायिनी

ആ ശക്തി ഒരേ ദേഹമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടിട്ടും സ്വേച്ഛയായി വിഹരിച്ചു. സ്വന്തം സ്വരൂപത്തിൽ നിന്നുതന്നെ സ്വയം ഉദ്ഭവിച്ച അവൾ തന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും വേർപെടുന്നില്ല; ശിവനോടു അവിഭാജ്യയാണ്.

Verse 20

प्रधानं प्रकृति तां च मायां गुणवतीं पराम् । बुद्धितत्त्वस्य जननीमाहुर्विकृतिवर्जिताम्

അവളെ പ്രധാനം, പ്രകൃതി, ഗുണസമ്പന്നമായ പരമമായ മായ എന്നും പറയുന്നു. അവൾ ബുദ്ധിതത്ത്വത്തിന്റെ ജനനി; എന്നാൽ സ്വയം വികാരരഹിതയാണ്.

Verse 21

सा शक्तिरम्बिका प्रोक्ता प्रकृतिस्सकलेश्वरी । त्रिदेवजननी नित्या मूलकारणमित्युत

അവൾ ശക്തി, ‘അംബിക’ എന്നു പ്രസിദ്ധ; അവൾ തന്നെയാണ് പ്രകൃതി, സർവേശ്വരി. അവൾ ത്രിദേവന്മാരുടെ നിത്യജനനി; സൃഷ്ടിയുടെ മൂലകാരണമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 22

अस्या अष्टौ भुजाश्चासन्विचित्रवदना शुभा । राकाचन्द्रसहस्रस्य वदने भाश्च नित्यशः

അവൾക്ക് എട്ട് ഭുജങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവളുടെ മുഖം അത്ഭുതകരവും മംഗളകരവും ആയിരുന്നു. അവളുടെ മുഖത്തിൽ നിത്യവും ആയിരം പൂർണ്ണചന്ദ്രന്മാരുടെ പോലെ പ്രകാശം തിളങ്ങി നിന്നു.

Verse 23

नानाभरणसंयुक्ता नानागतिसमन्विता । नानायुधधरा देवी फुल्लपंकजलोचना

ദേവി നാനാവിധ ആഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതയായി, നാനാതരം മനോഹര ഗതികളാൽ സമന്വിതയായി; അവൾ വിവിധ ആയുധങ്ങൾ ധരിച്ചു, അവളുടെ കണ്ണുകൾ പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞ താമരകളെപ്പോലെ ആയിരുന്നു.

Verse 24

अचिंत्यतेजसा युक्ता सर्वयोनिस्समुद्यता । एकाकिनी यदा माया संयोगाच्चाप्यनेकिका

അചിന്ത്യ തേജസ്സാൽ യുക്തയായ ആ മായ—സകല യോനികളുടെ ജനനി—ഉദിച്ചു. സ്വഭാവത്തിൽ അവൾ ഏകയും ഏകാകിനിയും; എന്നാൽ പ്രഭുശക്തിയുടെ സംയോഗത്തിൽ അവൾ ബഹുരൂപിണിയാകുന്നു.

Verse 25

परः पुमानीश्वरस्स शिवश्शंभुरनीश्वरः । शीर्षे मन्दाकिनीधारी भालचन्द्रस्त्रिलोचनः

അവൻ പരമപുരുഷൻ, ഈശ്വരൻ—ശിവൻ, ശംഭു, ആരുടെയും അധീനനല്ലാത്ത സ്വതന്ത്രപ്രഭു. അവന്റെ ശിരസ്സിൽ മന്ദാകിനി (ദിവ്യഗംഗ) ധരിച്ചിരിക്കുന്നു; ലലാട്ടത്തിൽ ചന്ദ്രൻ; അവൻ ത്രിനേത്രൻ.

Verse 26

पंचवक्त्रः प्रसन्नात्मा दशबाहुस्त्रिशूलधृक् । कर्पूरगौरसुसितो भस्मोद्धूलितविग्रहः

അവൻ മംഗളപ്രദനായ പ്രഭു പഞ്ചവക്ത്രനായി, പ്രസന്നാത്മാവായി, ദശബാഹുക്കളോടെ ത്രിശൂലധാരിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. കർപ്പൂരത്തെപ്പോലെ ഗൗരശുഭ്രൻ; അവന്റെ ദിവ്യദേഹം പവിത്രഭസ്മം പൂശിയിരുന്നു.

Verse 27

युगपच्च तया शक्त्या साकं कालस्वरूपिणा । शिवलोकाभिधं क्षेत्रं निर्मितं तेन ब्रह्मणा

അപ്പോൾ ഒരേസമയം, ആ ശക്തിയോടും കാലസ്വരൂപത്തോടും കൂടെ, ബ്രഹ്മാവ് ‘ശിവലോകം’ എന്ന പേരിലുള്ള പവിത്ര മേഖലം നിർമ്മിച്ചു.

Verse 28

तदेव काशिकेत्येतत्प्रोच्यते क्षेत्रमुत्तमम् । परं निर्वाणसंख्यानं सर्वोपरि विराजितम्

അതു തന്നെയാണ് ‘കാശികാ’ (കാശി) എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഉത്തമക്ഷേത്രം. അത് പരമ നിർവാണം—മോക്ഷത്തിന്റെ പരമധാമം—എന്ന് പ്രസിദ്ധം; എല്ലാറ്റിനുമീതെ ദീപ്തമായി വിരാജിക്കുന്നു।

Verse 29

ताभ्यां च रममाणाभ्यां च तस्मिन्क्षेत्रे मनोरमे । परमानंदरूपाभ्यां परमानन्दरूपिणी

ആ മനോഹരക്ഷേത്രത്തിൽ പരമാനന്ദസ്വരൂപരായ ആ ഇരുവരും ഒരുമിച്ച് ലീലചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ, പരമാനന്ദസ്വരൂപിണിയായ ദേവി (ശക്തി)യും അവനോടൊപ്പം ദിവ്യാനന്ദത്തിൽ ഏകത്വമായി നിലകൊണ്ടു।

Verse 30

मुने प्रलयकालेपि न तत्क्षेत्रं कदाचन । विमुक्तं हि शिवाभ्यां यदविमुक्तं ततो विदुः

ഹേ മുനേ, പ്രളയകാലത്തിലും ആ പുണ്യക്ഷേത്രം ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ശിവനും ശിവയും അതിനെ ഒരുനാളും വിട്ടുകളയാത്തതിനാൽ, ജ്ഞാനികൾ അതിനെ ‘അവിമുക്തം’—‘ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കാത്തത്’—എന്ന് അറിയുന്നു।

Verse 31

अस्यानन्दवनं नाम पुराकारि पिनाकिना । क्षेत्रस्यानंदहेतुत्वादविमुक्तमनंतरम्

ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ ഈ വനം പൂർവ്വം പിനാകി (പിനാകധാരി ശിവൻ) നിർമ്മിച്ചതിനാൽ ‘ആനന്ദവനം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ക్షേത്രം ആത്മാനന്ദത്തിന് കാരണമാകുന്നതിനാൽ, അനാദികാലം മുതൽ ഇതിനെ ‘അവിമുക്തം’ എന്നും പറയുന്നു।

Verse 32

अथानन्दवने तस्मिञ्च्छिवयो रममाणयोः । इच्छेत्यभूत्सुरर्षे हि सृज्यः कोप्यपरः किल

പിന്നീട്, ഹേ ദേവർഷേ, ആ ആനന്ദവനത്തിൽ ശിവനും ശക്തിയും രമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ ‘ഇച്ഛ’ എന്ന ദിവ്യസങ്കൽപ്പം ഉദിച്ചു; സൃഷ്ടിക്കപ്പെടേണ്ട മറ്റൊരു സൃഷ്യസത്ത്വം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു എന്നു പറയുന്നു।

Verse 33

यस्मिन्यस्य महाभारमावां स्वस्वैरचारिणौ । निर्वाणधारणं कुर्वः केवलं काशिशायिनौ

ആ അവസ്ഥയിൽ ഞങ്ങൾ ഇരുവരും സ്വഇച്ഛാനുസാരം സ്വതന്ത്രമായി സഞ്ചരിച്ച്, അസ്തിത്വത്തിന്റെ മഹാഭാരം വഹിച്ചു; എങ്കിലും നിർവാണധാരണയുടെ നില നിലനിർത്തി, കാശിയിൽ മാത്രം വസിക്കുന്നവരായി ഇരുന്നു।

Verse 34

स एव सर्वं कुरुतां स एव परिपातु च । स एव संवृणोत्वं ते मदनुग्रहतस्सदा

അവൻ തന്നേ എല്ലാം നിർവഹിക്കട്ടെ, അവൻ തന്നേ നിന്നെ പരിരക്ഷിക്കട്ടെ; എന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ അവൻ തന്നേ നിന്നെ എപ്പോഴും എല്ലാടത്തുനിന്നും പൊതിഞ്ഞ് കാക്കട്ടെ।

Verse 35

चेतस्समुद्रमाकुंच्य चिंताकल्लोललोलितम् । सत्त्वरत्नं तमोग्राहं रजोविद्रुमवल्लितम्

ചിന്തയുടെ തിരമാലകളാൽ ഇളകിമറിയുന്ന മനസ്സെന്ന സമുദ്രത്തെ ചുരുക്കി (അവലോകിക്ക)—അതിൽ സത്ത്വത്തിന്റെ രത്നമുണ്ട്, തമസ്സിന്റെ ഗ്രാഹമുണ്ട്, രജസ്സിന്റെ പവിഴങ്ങൾ ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരിക്കുന്നു।

Verse 36

यस्य प्रसादात्तिष्ठावस्सुखमानंदकानने । परिक्षिप्तमनोवृत्तौ बहिश्चिंतातुरे सुखम्

അവിടുത്തെ പ്രസാദത്താൽ ജീവൻ ആനന്ദകാനനത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്നു; മനോവൃത്തികൾ ചിതറിപ്പോയാലും, ബാഹ്യചിന്തകളാൽ വ്യാകുലനായാലും, ആ प्रभുവിന്റെ കൃപയാൽ തന്നെ സുഖം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 37

संप्रधार्य्येति स विभुस्तया शक्त्या परेश्वरः । सव्ये व्यापारयांचक्रे दशमेंऽगेसुधासवम्

ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച്, സർവ്വവ്യാപിയായ പരമേശ്വരൻ ആ ശക്തിയോടുകൂടെ അമൃതസദൃശമായ സാരത്തെ പ്രവർത്തനത്തിലാക്കി; സൃഷ്ടിക്രമത്തിലെ ദശമ അങ്കത്തിൽ അത് തന്റെ ഇടത്തുഭാഗത്ത് പ്രവർത്തിപ്പിച്ചു।

Verse 38

ततः पुमानाविरासीदेकस्त्रैलोक्यसुंदरः । शांतस्सत्त्वगुणोद्रिक्तो गांभीर्य्यामितसागरः

അപ്പോൾ ത്രിലോകത്തിനും മനോഹരനായ ഒരേ ദിവ്യപുരുഷൻ പ്രത്യക്ഷനായി—സ്വഭാവത്തിൽ ശാന്തൻ, സത്ത്വഗുണം നിറഞ്ഞവൻ, അളവറ്റ സമുദ്രംപോലെ ഗാംഭീര്യമുള്ളവൻ।

Verse 39

तथा च क्षमया युक्तो मुनेऽलब्धोपमो ऽभवत् । इन्द्रनीलद्युतिः श्रीमान्पुण्डरीकोत्तमेक्षणः

ഇങ്ങനെ, ഹേ മുനേ, ക്ഷമയാൽ യുക്തനായ അദ്ദേഹം ഉപമയറ്റവനായി—ഇന്ദ്രനീലമണിപോലെ ദീപ്തൻ, ശ്രീമാൻ, ഉത്തമ പദ്മംപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവൻ।

Verse 40

सुवर्णकृतिभृच्छ्रेष्ठ दुकूलयुगलावृतः । लसत्प्रचंडदोर्दण्डयुगलोह्यपराजितः

അദ്ദേഹം സ്വർണാഭരണങ്ങളുടെ ശ്രേഷ്ഠ ധാരകൻ, ഉത്തമ ദുകൂലവസ്ത്രങ്ങളുടെ ഇരട്ടയാൽ ആവൃതൻ; ദീപ്തമായ അതിപ്രബലമായ രണ്ടു ഭുജങ്ങളോടെ അജേയനായി നിലകൊണ്ടു।

Verse 41

ततस्स पुरुषश्शंभुं प्रणम्य परमेश्वरम् । नामानि कुरु मे स्वामिन्वद कर्मं जगाविति

അപ്പോൾ ആ പുരുഷൻ പരമേശ്വരനായ ശംഭുവിനെ നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു—“സ്വാമീ, എനിക്ക് നാമങ്ങൾ നല്കുക; എന്റെ നിയതകർമ്മവും അറിയിക്കണമേ.”

Verse 42

तच्छ्रुत्वा वचनम्प्राह शंकरः प्रहसन्प्रभुः । पुरुषं तं महेशानो वाचा मेघगभीरया

ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് പ്രഭു ശങ്കരൻ പുഞ്ചിരിയോടെ അരുളിച്ചെയ്തു. മഹേശാനൻ മേഘഗർജ്ജനത്തോളം ഗംഭീരമായ വാണിയിൽ ആ പുരുഷനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.

Verse 43

शिव उवाच । विष्ण्वितिव्यापकत्वात्ते नाम ख्यातं भविष्यति । बहून्यन्यानि नामानि भक्तसौख्यकराणि ह

ശിവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—നിന്റെ സർവ്വവ്യാപകത കൊണ്ടു നിന്റെ നാമം ‘വിഷ്ണു’ എന്നു ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാകും. ഭക്തർക്കു സുഖവും ആത്മശാന്തിയും നൽകുന്ന അനേകം മറ്റു നാമങ്ങളും നിനക്കുണ്ടാകും.

Verse 44

तपः कुरु दृढो भूत्वा परमं कार्यसाधनम् । इत्युक्त्वा श्वासमार्गेण ददौ च निगमं ततः

ദൃഢനായി തപസ്സു ചെയ്യുക; അതാണ് കാര്യസിദ്ധിക്കുള്ള പരമ ഉപായം. ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്ത് അദ്ദേഹം ശ്വാസമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ നിഗമം (വേദപ്രകാശം) ദാനം ചെയ്തു.

Verse 46

दिव्यं द्वादश साहस्रं वर्षं तप्त्वापि चाच्युतः । न प्राप स्वाभिलषितं सर्वदं शंभुदर्शनम्

പന്ത്രണ്ടായിരം ദിവ്യവർഷം തപസ്സു ചെയ്തിട്ടും അച്യുതന് സർവ്വദാതാവായ ശംഭുവിന്റെ ആഗ്രഹിച്ച ദർശനം ലഭിച്ചില്ല.

Verse 47

तत्तत्संशयमापन्नश्चिंतितं हृदि सादरम् । मयाद्य किं प्रकर्तव्यमिति विष्णुश्शिवं स्मरन्

വീണ്ടും വീണ്ടും സംശയത്തിലായ 그는 ഹൃദയത്തിൽ ആദരത്തോടെ ചിന്തിച്ചു—“ഇപ്പോൾ ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം?” എന്ന്; വിഷ്ണു ശിവനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ വിചാരിച്ചു.

Verse 48

एतस्मिन्नंतरे वाणी समुत्पन्ना शिवाच्छुभा । तपः पुनः प्रकर्त्तव्यं संशयस्यापनुत्तये

അപ്പോൾ ശിവനിൽ നിന്ന് മംഗളമായൊരു വാണി ഉദിച്ചു— “നിന്റെ സംശയം അകറ്റുവാൻ വീണ്ടും തപസ്സു ചെയ്യുക.”

Verse 49

ततस्तेन च तच्छ्रुत्वा तपस्तप्तं सुदारुणम् । बहुकालं तदा ब्रह्मध्यानमार्गपरेण हि

അവിടെത്തന്നെ ആ ഉപദേശം കേട്ട് അദ്ദേഹം ദീർഘകാലം അത്യന്തം കഠിനമായ തപസ്സു ചെയ്തു; ദിവ്യധ്യാനശാസ്ത്രപ്രകാരം ബ്രഹ്മധ്യാനമാർഗത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ലീനനായി നിന്നു.

Verse 50

ततस्स पुरुषो विष्णुः प्रबुद्धो ध्यानमार्गतः । सुप्रीतो विस्मयं प्राप्तः किं यत्तव महा इति

അപ്പോൾ ആ പുരുഷൻ—വിഷ്ണു—ധ്യാനമാർഗത്തിൽ നിന്ന് ഉണർന്നു. അത്യന്തം പ്രസന്നനായി വിസ്മയത്തോടെ പറഞ്ഞു— “ഇത് എന്ത്? നിനക്കുള്ള ഈ മഹത്ത്വം എന്ത്?”

Verse 51

परिश्रमवतस्तस्य विष्णोः स्वाङ्गेभ्य एव च । जलधारा हि संयाता विविधाश्शिवमायया

ആ കര്‍മ്മത്തില്‍ പരിശ്രമിച്ച വിഷ്ണുവിന്റെ സ്വന്തം അവയവങ്ങളില്‍നിന്നുതന്നെ ജലധാരകള്‍ പുറപ്പെട്ടു; ശിവമായയാല്‍ അവ നാനാവിധമായി ഉദ്ഭവിച്ചു ഒഴുകി।

Verse 52

अभिव्याप्तं च सकलं शून्यं यत्तन्महामुने । ब्रह्मरूपं जलमभूत्स्पर्शनात्पापनाशनम्

ഹേ മഹാമുനേ, ആ സർവ്വവ്യാപിയായ ശൂന്യം എല്ലാം വ്യാപിച്ചപ്പോൾ ജലം ബ്രഹ്മസ്വരൂപമായി ഉദ്ഭവിച്ചു; അതിന്റെ സ്പർശം പാപനാശം വരുത്തുന്നു।

Verse 53

तदा श्रांतश्च पुरुषो विष्णुस्तस्मिञ्जले स्वयम् । सुष्वाप परम प्रीतो बहुकालं विमोहितः

അപ്പോൾ ആ പുരുഷൻ—വിഷ്ണു തന്നേ—ആ ജലത്തിൽ ക്ഷീണിതനായി. ഒരു വിചിത്രമായ പരമതൃപ്തിയോടെ അദ്ദേഹം നിദ്രയിൽ ലയിച്ചു; ദീർഘകാലം മോഹാവസ്ഥയിൽ തുടരുകയും ചെയ്തു।

Verse 54

नारायणेति नामापि तस्यसीच्छ्रुतिसंमतम् । नान्यत्किंचित्तदा ह्यासीत्प्राकृतं पुरुषं विना

ആ (പരമതത്ത്വ)ത്തിന് ‘നാരായണ’ എന്ന നാമവും ശ്രുതി-സമ്മതമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടു. കാരണം അപ്പോൾ ആദിമ പ്രാകൃത പുരുഷനെ ഒഴികെ മറ്റൊന്നും യാതൊന്നും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല।

Verse 55

एतस्मिन्नन्तरे काले तत्त्वान्यासन्महात्मनः । तत्प्रकारं शृणु प्राज्ञ गदतो मे महामते

ഈ ഇടക്കാലത്ത് മഹാത്മാവായ പരമേശ്വരൻ തത്ത്വങ്ങളെ പ്രസ്ഫുടമാക്കി. ഹേ പ്രാജ്ഞാ, ഞാൻ പറയുന്നതുപോലെ അവയുടെ അവതരണവിധം കേൾക്കുക, ഹേ മഹാമതേ।

Verse 56

प्रकृतेश्च महानासीन्महतश्च गुणास्त्रयः । अहंकारस्ततो जातस्त्रिविधो गुणभेदतः

പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് മഹാൻ (മഹത്) ഉദ്ഭവിച്ചു; മഹത്തിൽ നിന്ന് മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ പ്രസ്ഫുടമായി. തുടർന്ന് ഗുണഭേദപ്രകാരം ത്രിവിധമായ അഹങ്കാരം ജനിച്ചു.

Verse 58

तत्त्वानामिति संख्यानमुक्तं ते ऋषिसत्तम । जडात्मकञ्च तत्सर्वं प्रकृतेः पुरुषं विना

ഹേ ഋഷിശ്രേഷ്ഠാ, തത്ത്വങ്ങളുടെ സംഖ്യ ഞാൻ നിനക്കു പ്രസ്താവിച്ചു. അവ എല്ലാം ജഡസ്വഭാവമുള്ളവയാണ്; പ്രകൃതിയെ വിട്ട് അവിടെ പുരുഷൻ (ചൈതന്യതത്ത്വം) ഇല്ല.

Verse 59

तत्तदैकीकृतं तत्त्वं चतुर्विंशतिसंख्यकम् । शिवेच्छया गृहीत्वा स सुष्वाप ब्रह्मरूपके

ഇങ്ങനെ ഇരുപത്തിനാലു തത്ത്വങ്ങളെ ഏകീകരിച്ച്, ശിവേച്ഛയാൽ അവയെല്ലാം തന്റെ ഉള്ളിൽ ഗ്രഹിച്ച്, പിന്നെ ബ്രഹ്മരൂപസ്ഥിതിയിൽ അവൻ നിദ്രയിൽ പ്രവേശിച്ചു.