पूजाविधिः (Pūjā-vidhiḥ) — The Supreme Procedure of Worship (Morning Observances)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि पूजाविधिमनुत्तमम् । श्रूयतामृषयो देवास्सर्वकामसुखावहम्

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഇനി ഞാൻ അനുത്തമമായ പൂജാവിധി പ്രസ്താവിക്കും. ഹേ ഋഷിമാരേ, ദേവന്മാരേ, ശ്രവിക്കുവിൻ; ഇത് എല്ലാ ധാർമ്മിക ആഗ്രഹങ്ങളെയും നിറവേറ്റുന്ന സുഖം നൽകുന്നു.

Verse 2

ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय संस्मरेत्सांबकं शिवम् । कुर्यात्तत्प्रार्थनां भक्त्या सांजलिर्नतमस्तकः

ബ്രാഹ്മമുഹൂർത്തത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് ശക്തിസഹിതനായ ശിവൻ—സാംബകനെ സ്മരിക്കണം. ഭക്തിയോടെ കൈകൂപ്പി, തല നമിച്ച് അവനോട് പ്രാർത്ഥിക്കണം.

Verse 3

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ देवेश उत्तिष्ठ हृदयेशय । उत्तिष्ठ त्वमुमास्वामिन्ब्रह्माण्डे मंगलं कुरु

എഴുന്നേൽക്കുക, എഴുന്നേൽക്കുക ദേവേശാ; എഴുന്നേൽക്കുക ഹൃദയേശ്വരാ. എഴുന്നേൽക്കുക ഉമാസ്വാമീ, ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിൽ മംഗളം വരുത്തുക.

Verse 4

जानामि धर्मं न च मे प्रवृत्तिर्जानाम्यधर्मं न च मे निवृत्तिः । त्वया महादेव हृदिस्थितेन यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि

ധർമ്മം ഞാൻ അറിയുന്നു; എങ്കിലും അതിലേക്കുള്ള പ്രവൃത്തി എനിക്കില്ല. അധർമ്മവും അറിയുന്നു; എങ്കിലും അതിൽ നിന്ന് മാറാനുള്ള ശക്തിയില്ല. ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന മഹാദേവാ, നീ നിയോഗിക്കുന്നതുപോലെ ഞാൻ പ്രവർത്തിക്കുന്നു।

Verse 5

इत्युक्त्वा वचनं भक्त्या स्मृत्वा च गुरुपादके । बहिर्गच्छेद्दक्षिणाशां त्यागार्थं मलमूत्रयोः

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഭക്തിയോടെ ഗുരുപാദങ്ങൾ സ്മരിച്ച്, മലമൂത്ര വിസർജനത്തിനായി തെക്കുദിശയിലേക്ക് പുറത്തേക്ക് പോകണം.

Verse 6

देहशुद्धिं ततः कृत्वा स मृज्जलविशोधनैः । हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्य दंतधावनमाचरेत्

തുടർന്ന് മണ്ണും വെള്ളവും ഉപയോഗിച്ച് ശോധനം ചെയ്ത് ദേഹശുദ്ധി വരുത്തണം. കൈകാലുകൾ കഴുകി, പിന്നെ ദന്തധാവനം ചെയ്യണം.

Verse 7

दिवानाथे त्वनुदिते कृत्वा वै दंतधावनम् । मुखं षोडशवारं तु प्रक्षाल्यांजलिभिस्तथा

ദിവാനാഥൻ (സൂര്യൻ) ഉദിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് ദന്തധാവനം ചെയ്യണം. തുടർന്ന് അഞ്ജലിജലം കൊണ്ട് അതേവിധം പതിനാറുതവണ വായ് കഴുകണം.

Verse 8

षष्ठ्याद्यमाश्च तिथयो नवम्यर्कदिने तथा । वर्ज्यास्सुरर्षयो यत्नाद्भक्तेन रदधावने

ദേവർഷിമാർ പ്രസ്താവിക്കുന്നു—ഷഷ്ഠി മുതലായ ചില തിഥികൾ, നവമി, കൂടാതെ ഞായർ; ദന്തധാവനം (പല്ല് ശുദ്ധീകരണം) ചെയ്യുമ്പോൾ ഭക്തൻ ഇവയെ ശ്രദ്ധയോടെ ഒഴിവാക്കണം।

Verse 9

यथावकाशं सुस्नायान्नद्यादिष्वथवा गृहे । देशकालाविरुद्धं च स्नानं कार्यं नरेण च

സാഹചര്യമനുസരിച്ച് മനുഷ്യൻ നന്നായി സ്നാനം ചെയ്യണം—നദികളിലോ മറ്റു ജലാശയങ്ങളിലോ, അല്ലെങ്കിൽ വീട്ടിലും. ദേശകാലങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമല്ലാത്ത വിധത്തിൽ, അനുയോജ്യമായി സ്നാനം നിർവഹിക്കണം।

Verse 10

रवेर्दिने तथा श्राद्धे संक्रान्तौ ग्रहणे तथा । महादाने तथा तीर्थे ह्युपवासदिने तथा

ഞായറാഴ്ചയും, ശ്രാദ്ധകർമ്മങ്ങളിലും, സംക്രാന്തിക്കാലത്തും, ഗ്രഹണസമയത്തും; മഹാദാനാവസരങ്ങളിലും, തീർത്ഥസ്ഥാനങ്ങളിലും, ഉപവാസദിനങ്ങളിലും—ഇവ ശിവാചരണത്തിന് വിശേഷ പുണ്യകാലങ്ങളാണ്.

Verse 11

अशौचेप्यथवा प्राप्ते न स्नायादुष्णवारिणा । यथा साभिमुखंस्नायात्तीर्थादौ भक्तिमान्नरः

അശൗചം വന്നാലും ചൂടുവെള്ളത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യരുത്. തീർത്ഥാദി പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളിൽ ഭക്തൻ നേരെ അഭിമുഖമായി നിന്നുകൊണ്ട് ഭക്തിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്യണം.

Verse 12

तैलाभ्यंगं च कुर्वीत वारान्दृष्ट्वा क्रमेण च । नित्यमभ्यंगके चैव वासितं वा न दूषितम्

ക്രമമായി നിശ്ചിത ദിവസങ്ങൾ നോക്കി തൈലാഭ്യംഗം ചെയ്യണം. നിത്യ അഭ്യംഗത്തിൽ ഉപയോഗിച്ചതും സുഗന്ധിതമാക്കിയതും അശുദ്ധമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നില്ല.

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने शिवपूजन वर्णनो नाम त्रयोदशोध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ ദ്വിതീയ റുദ്രസംഹിതയുടെ പ്രഥമഖണ്ഡമായ സൃഷ്ട്യുപാഖ്യാനത്തിൽ ‘ശിവപൂജന-വർണ്ണനം’ എന്ന ത്രയോദശ അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 14

देशं कालं विचार्यैवं स्नानं कुर्याद्यथा विधि । उत्तराभिमुखश्चैव प्राङ्मुखोप्यथवा पुनः

ദേശവും കാലവും യഥാവിധി പരിഗണിച്ച്, വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്യണം—ഉത്തരാഭിമുഖമായി, അല്ലെങ്കിൽ വീണ്ടും പൂർവാഭിമുഖമായി।

Verse 15

उच्छिष्टेनैव वस्त्रेण न स्नायात्स कदाचन । शुद्धवस्त्रेण संस्नायात्तद्देवस्मरपूर्वकम्

ഉച്ഛിഷ്ടമായ (അശുദ്ധമായ) വസ്ത്രം കൊണ്ട് ഒരിക്കലും സ്നാനം ചെയ്യരുത്. ശുദ്ധവസ്ത്രം കൊണ്ട് സ്നാനം ചെയ്ത്, ആദ്യം ആ ദേവൻ—ഭഗവാൻ ശിവനെ—സ്മരിക്കണം.

Verse 16

परधार्य्यं च नोच्छिष्टं रात्रौ च विधृतं च यत् । तेन स्नानं तथा कार्यं क्षालितं च परित्यजेत्

മറ്റൊരാൾ ധരിച്ച വസ്ത്രമോ, ഉച്ഛിഷ്ടസ്പർശം കൊണ്ടു അശുദ്ധമായതോ, അല്ലെങ്കിൽ രാത്രി മുഴുവൻ ശരീരത്തിൽ ധരിച്ചതോ—ഇത്തരം സാഹചര്യത്തിൽ വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്യണം; അശുദ്ധി നീക്കാൻ കഴുകിയതിനെ ഉപേക്ഷിക്കണം.

Verse 17

तर्पणं च ततः कार्यं देवर्षिपितृतृप्तिदम् । धौतवस्त्रं ततो धार्यं पुनराचमनं चरेत्

അതിനുശേഷം ദേവന്മാർക്കും ദേവർഷികൾക്കും പിതൃകൾക്കും തൃപ്തി നൽകുന്ന തർപ്പണം ചെയ്യണം. പിന്നെ കഴുകിയ വസ്ത്രം ധരിച്ചു വീണ്ടും ആചമനം ചെയ്യണം.

Verse 18

शुचौ देशे ततो गत्वा गोमयाद्युपमार्जिते । आसनं च शुभं तत्र रचनीयं द्विजोत्तमाः

അതിനുശേഷം ഗോമായം മുതലായവകൊണ്ട് ശുദ്ധീകരിച്ച പവിത്രസ്ഥാനത്തേക്ക് ചെന്നു, ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, അവിടെ മംഗളാസനം ഒരുക്കണം.

Verse 19

शुद्धकाष्ठसमुत्पन्नं पूर्णं स्तरितमेव वा । चित्रासनं तथा कुर्यात्सर्वकामफलप्र दम्

ശുദ്ധമായ മരത്തിൽ നിന്നുണ്ടാക്കിയ ആസനം—പൂർണ്ണവും അഖണ്ഡവുമായിരിക്കട്ടെ അല്ലെങ്കിൽ ശരിയായി വിരിച്ചു/മൂടിയതായിരിക്കട്ടെ—അത് അലങ്കരിച്ച് ‘ചിത്രാസനം’ ആക്കണം; (ശിവപൂജയിൽ) അത് സർവകാമഫലപ്രദമാണ്।

Verse 20

यथायोग्यं पुनर्ग्राह्यं मृगचर्मादिकं च यत् । तत्रोपविश्य कुर्वीत त्रिपुंड्रं भस्मना सुधीः

പിന്നീട് യഥായോഗ്യം മൃഗചർമ്മാദി അനുയോജ്യമായ ആസനം വീണ്ടും സ്വീകരിക്കണം. അതിൽ ഇരുന്ന്, സുധീ ഭക്തൻ ഭസ്മംകൊണ്ട് ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിക്കണം।

Verse 21

जपस्तपस्तथा दानं त्रिपुण्ड्रात्सफलं भवेत् । अभावे भस्मनस्तत्र जलस्यादि प्रकीर्तितम्

ജപം, തപസ്സ്, ദാനം—ത്രിപുണ്ഡ്രത്തോടുകൂടിയാൽ മാത്രമേ ഫലപ്രദമാകൂ. അവിടെ ഭസ്മം ഇല്ലെങ്കിൽ ജലം മുതലായ പകരങ്ങൾ എന്നും പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 22

एवं कृत्वा त्रिपुंड्रं च रुद्राक्षान्धारयेन्नरः । संपाद्य च स्वकं कर्म पुनराराधयेच्छिवम्

ഇങ്ങനെ ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിച്ചു, മനുഷ്യൻ രുദ്രാക്ഷമാല ധരിക്കണം. സ്വന്തം നിയതകർമ്മങ്ങൾ യഥാവിധി പൂർത്തിയാക്കി വീണ്ടും ശിവനെ ആരാധിക്കണം.

Verse 23

पुनराचमनं कृत्वा त्रिवारं मंत्रपूर्वकम् । एकं वाथ प्रकुर्याच्च गंगाबिन्दुरिति ब्रुवन्

മന്ത്രപൂർവം വീണ്ടും ആചമനം ചെയ്ത് മൂന്നു പ്രാവശ്യം ജലം പാനം ചെയ്യണം. അല്ലെങ്കിൽ ‘ഗംഗാബിന്ദു’ എന്നു ഉച്ചരിച്ച് ഒരിക്കൽ മാത്രം ആചമനം ചെയ്ത് അതിനെ പവിത്രമാക്കണം.

Verse 24

अन्नोदकं तथा तत्र शिवपूजार्थमाहरेत् । अन्यद्वस्तु च यत्किंचिद्यथाशक्ति समीपगम्

അവിടെ ശിവപൂജയ്ക്കായി അന്നവും ജലവും കൊണ്ടുവരണം। സമീപത്ത് ലഭിക്കുന്ന മറ്റേതെങ്കിലും വസ്തു, തനിക്കുള്ള ശേഷിയനുസരിച്ച്, അതും പൂജയ്ക്കായി സമർപ്പിക്കണം।

Verse 25

कृत्वा स्थेयं च तत्रैव धैर्यमास्थाय वै पुनः । अर्घं पात्रं तथा चैकं जलगंधाक्षतैर्युतम्

അവിടെയേ തന്നെ സ്ഥിരമായി നിന്നിട്ട്, വീണ്ടും ധൈര്യം ധരിച്ചു, ജലം, സുഗന്ധം, അക്ഷതം (അഖണ്ഡ അരി) എന്നിവയോടുകൂടിയ ഒരൊറ്റ അർഘ്യപാത്രം ഒരുക്കണം।

Verse 26

दक्षिणांसे तथा स्थाप्यमुपचारस्य क्लृप्तये । गुरोश्च स्मरणं कृत्वा तदनुज्ञामवाप्य च

ഉപചാരങ്ങളുടെ യഥോചിത ക്രമീകരണത്തിനായി അതിനെ വലത് തോളിൽ സ്ഥാപിക്കണം. പിന്നെ ഗുരുവിനെ സ്മരിച്ചു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുമതി നേടി തുടർന്ന് പ്രവർത്തിക്കണം.

Verse 27

संकल्पं विधिवत्कृत्वा कामनां च नियुज्य वै । पूजयेत्परया भक्त्या शिवं सपरिवारकम्

വിധിപൂർവ്വം സംകല്പം ചെയ്ത്, ആഗ്രഹവും ലക്ഷ്യവും യഥോചിതമായി നിയോഗിച്ച്, പരമഭക്തിയോടെ പരിവാരസഹിതനായ ശ്രീശിവനെ പൂജിക്കണം.

Verse 28

मुद्रामेकां प्रदर्श्यैव पूजयेद्विघ्नहारकम् । सिंदुरादिपदार्थैश्च सिद्धिबुद्धिसमन्वितम्

ഒരു മുദ്ര പ്രദർശിപ്പിച്ച് വിഘ്നഹാരകനായ ഗണേശനെ പൂജിക്കണം. സിന്ദൂരം മുതലായ ദ്രവ്യങ്ങൾ അർപ്പിച്ച് അലങ്കരിക്കണം—സിദ്ധിയും ബുദ്ധിയും സഹിതനായവൻ.

Verse 29

लक्षलाभयुतं तत्र पूजयित्वा नमेत्पुनः । चतुर्थ्यंतैर्नामपदैर्नमोन्तैः प्रणवादिभिः

അവിടെ ലക്ഷലാഭത്തോളം പുണ്യഫലം നൽകുന്ന അർപ്പണങ്ങളാൽ പൂജിച്ച് വീണ്ടും നമസ്കരിക്കണം. ‘ഓം’ പ്രണവത്തോടെ ആരംഭിച്ച്, ചതുർത്ഥി വിഭക്തിയിലുള്ള നാമങ്ങളുടെ അവസാനം ‘നമഃ’ ചേർത്ത് വന്ദനം ചെയ്യണം.

Verse 30

क्षमाप्यैनं तदा देवं भ्रात्रा चैव समन्वितम् । पूजयेत्परया भक्त्या नमस्कुर्यात्पुनः पुनः

അപ്പോൾ ആ ദേവാധിദേവനോടു, സഹോദരനോടൊപ്പം, ക്ഷമ യാചിക്കണം. പരമഭക്തിയോടെ അവനെ പൂജിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിക്കണം.

Verse 31

द्वारपालं सदा द्वारि तिष्ठंतं च महोदरम् । पूजयित्वा ततः पश्चात्पूजयेद्गिरिजां सतीम्

വാതിലിൽ സദാ നില്ക്കുന്ന ദ്വാരപാലൻ മഹോദരനെ ആദ്യം പൂജിക്കണം. അതിനുശേഷം ഗിരിജാ സതി (പാർവതി) ദേവിയെ യഥാവിധി ഭക്തിയോടെ പൂജിക്കണം.

Verse 32

चंदनैः कुंकुमैश्चैव धूपैर्दीपैरनेकशः । नैवेद्यैर्विविधैश्चैव पूजयित्वा ततश्शिवम्

ചന്ദനം, കുങ്കുമം, ധൂപം, അനവധി ദീപങ്ങൾ, വിവിധ നൈവേദ്യങ്ങൾ എന്നിവ അർപ്പിച്ച് ഭഗവാൻ ശിവനെ ഭക്തിയോടെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണം।

Verse 33

नमस्कृत्य पुनस्तत्र गच्छेच्च शिवसन्निधौ । यदि गेहे पार्थिवीं वा हैमीं वा राजतीं तथा

നമസ്കരിച്ചു വീണ്ടും ശിവസന്നിധിയിലേക്കു പോകണം। വീട്ടിൽ മണ്ണിലോ സ്വർണ്ണത്തിലോ വെള്ളിയിലോ നിർമ്മിച്ച ശിവലിംഗം ഉണ്ടെങ്കിൽ, അതിനെ സമീപിച്ച് അതേവിധം പൂജിക്കണം।

Verse 34

धातुजन्यां तथैवान्यां पारदां वा प्रकल्पयेत् । नमस्कृत्य पुनस्तां च पूजयेद्भक्तितत्परः

അത് ധാതുജന്യ വസ്തുവിലോ, മറ്റൊരു യോജ്യ ദ്രവ്യത്തിലോ, അല്ലെങ്കിൽ പാരദത്തിലോ നിർമ്മിക്കണം. പിന്നെ വീണ്ടും നമസ്കരിച്ചു ഏകാഗ്രഭക്തിയോടെ പൂജിക്കണം.

Verse 35

तस्यां तु पूजितायां वै सर्वे स्युः पूजितास्तदा । स्थापयेच्च मृदा लिंगं विधाय विधिपूर्वकम्

അവൾ (ശക്തി) വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കപ്പെട്ടാൽ, അപ്പോൾ സകലരും പൂജിക്കപ്പെട്ടവരാകുന്നു. തുടർന്ന് വിധിപ്രകാരം മണ്ണിൽ ലിംഗം നിർമ്മിച്ച് ശരിയായി പ്രതിഷ്ഠിക്കണം.

Verse 36

कर्तव्यं सर्वथा तत्र नियमास्स्वगृहे स्थितैः । प्राणप्रतिष्ठां कुर्वीत भूतशुद्धिं विधाय च

ആ ആരാധനാവിധിയിൽ സ്വന്തം വീട്ടിൽ കഴിയുന്നവർ നിർബന്ധമായി നിയമങ്ങൾ പാലിക്കണം. ഭൂതശുദ്ധി നടത്തി ശേഷം പ്രാണപ്രതിഷ്ഠ നിർവഹിക്കണം.

Verse 37

दिक्पालान्पूजयेत्तत्र स्थापयित्वा शिवालये । गृहे शिवस्सदा पूज्यो मूलमंत्राभियोगतः

അവിടെ ശിവാലയത്തിൽ ദിക്‌പാലന്മാരെ സ്ഥാപിച്ച് അവരെ പൂജിക്കണം. സ്വന്തം വീട്ടിലും മൂലമന്ത്രത്തിന്റെ യഥാവിധി പ്രയോഗത്തോടെ ശിവനെ സദാ പൂജിക്കണം.

Verse 38

तत्र तु द्वारपालानां नियमो नास्ति सर्वथा । गृहे लिंगं च यत्पूज्यं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्

ആ ഗൃഹപൂജയിൽ ദ്വാരപാലന്മാരെക്കുറിച്ച് യാതൊരു നിർബന്ധനിയമവും ഇല്ല. കാരണം വീട്ടിൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്ന ലിംഗത്തിൽ തന്നെയാണ് എല്ലാം പ്രതിഷ്ഠിതമായതായി കരുതപ്പെടുന്നത്.

Verse 39

पूजाकाले च सांगं वै परिवारेण संयुतम् । आवाह्य पूजयेद्देवं नियमोऽत्र न विद्यते

പൂജാകാലത്ത് ദേവാധിദേവനായ ശിവനെ സാംഗസ്വരൂപത്തോടും (സമ്പൂർണ്ണാവയവസഹിതം) പരിചാരകപരിവാരത്തോടും കൂടി ആവാഹനം ചെയ്ത് പൂജിക്കണം. ഇവിടെ കർശനനിയമമില്ല; ഭക്തിപൂർവ്വമായ പൂജ തന്നെയാണ് നിയമം.

Verse 40

शिवस्य संनिधिं कृत्वा स्वासनं परिकल्पयेत् । उदङ्मुखस्तदा स्थित्वा पुनराचमनं चरेत्

ശിവന്റെ സന്നിധി സ്ഥാപിച്ച് സ്വന്തം ആസനം ക്രമീകരിക്കണം. തുടർന്ന് ഉത്തരമുഖമായി നിന്നുകൊണ്ട് വീണ്ടും ആചമനം നടത്തണം।

Verse 41

प्रक्षाल्य हस्तौ पश्चाद्वै प्राणायामं प्रकल्पयेत् । मूलमंत्रेण तत्रैव दशावर्तं नयेन्नरः

കൈകൾ കഴുകിയ ശേഷം പ്രാണായാമം ചെയ്യണം. അവിടെയേ തന്നെ മൂലമന്ത്രം (ശിവമന്ത്രം) ചൊല്ലി പത്ത് ആവർത്തനം നടത്തണം।

Verse 42

पंचमुद्राः प्रकर्तव्याः पूजावश्यं करेप्सिताः । एता मुद्राः प्रदर्श्यैव चरेत्पूजाविधिं नरः

വിധിപൂർവ്വം പൂജ നടത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ പഞ്ചമുദ്രകൾ നിർബന്ധമായി ചെയ്യണം. ആ മുദ്രകൾ പ്രദർശിപ്പിച്ച ശേഷമേ പൂജാവിധി അനുഷ്ഠിക്കണം।

Verse 43

दीपं कृत्वा तदा तत्र नमस्कारं गुरोरथ । बध्वा पद्मासनं तत्र भद्रासनमथापि वा

അവിടെ ദീപം തെളിയിച്ച ശേഷം ഗുരുവിന് ഭക്തിപൂർവ്വം നമസ്കരിക്കണം. പിന്നെ അവിടെ തന്നെ പദ്മാസനം കെട്ടി, അല്ലെങ്കിൽ ഭദ്രാസനത്തിൽ ഇരിക്കണം.

Verse 44

उत्तानासनकं कृत्वा पर्यंकासनकं तथा । यथासुखं तथा स्थित्वा प्रयोगं पुनरेव च

ഉത്താനാസനവും പర్యങ്കാസനവും സ്വീകരിച്ച്, സുഖകരവും സ്ഥിരവുമായ രീതിയിൽ ഇരുന്ന്, പിന്നെ വീണ്ടും നിശ്ചിത പ്രയോഗം (ധ്യാനം/പൂജ) നടത്തണം.

Verse 45

कृत्वा पूजां पुराजातां वट्टकेनैव तारयेत् । यदि वा स्वयमेवेह गृहे न नियमोऽस्ति च

പുരാതനപരമ്പരയായി വന്ന പൂജ നടത്തി, വട്ടക (ലളിതമായ നൈവേദ്യപിണ്ഡം) കൊണ്ടും അത് സമാപിപ്പിക്കാം. അല്ലെങ്കിൽ സ്വന്തം വീട്ടിൽ നിശ്ചിത നിയമമില്ലെങ്കിൽ, ഇവിടെ സ്വയം അതേവിധം ചെയ്യാം.

Verse 46

पश्चाच्चैवार्घपात्रेण क्षारयेल्लिंगमुत्तमम् । अनन्यमानसो भूत्वा पूजाद्रव्यं निधाय च

അതിനുശേഷം അർഘ്യപാത്രംകൊണ്ട് ഉത്തമ ലിംഗത്തെ യഥാവിധി ശുദ്ധീകരിക്കണം. പിന്നെ ഏകാഗ്രചിത്തനായി പൂജാദ്രവ്യങ്ങൾ വെച്ച് ക്രമമായി വിന്യസിക്കണം.

Verse 47

पश्चाच्चावाहयेद्देवं मंत्रेणानेन वै नरः । कैलासशिखरस्थं च पार्वतीपतिमुत्तमम्

അതിനുശേഷം ഉപാസകൻ ഇതേ മന്ത്രംകൊണ്ട് ദേവനെ ആവാഹനം ചെയ്യണം—കൈലാസശിഖരത്തിൽ അധിവസിക്കുന്ന, പാർവതീപതി പരമശിവനെ.

Verse 48

यथोक्तरूपिणं शंभुं निर्गुणं गुणरूपिणम् । पंचवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं वृषभध्वजम्

യഥോക്തരൂപനായ ശംഭുവിനെ ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നു—നിർഗുണനായിട്ടും സഗുണരൂപം ധരിക്കുന്നവൻ; പഞ്ചവക്ത്രൻ, ദശഭുജൻ, ത്രിനേത്രൻ, വൃഷഭധ്വജൻ.

Verse 49

कर्पूरगौरं दिव्यांगं चन्द्रमौलिं कपर्दिनम् । व्याघ्रचर्मोत्तरीयं च गजचर्माम्बरं शुभम्

അവൻ കർപ്പൂരഗൗരൻ, ദിവ്യദേഹധാരി; ചന്ദ്രമൗലി, ജടാധാരി. വ്യാഘ്രചർമ്മം അവന്റെ ഉത്തറിയം; ശുഭമായ ഗജചർമ്മം അവന്റെ വസ്ത്രം—ഇങ്ങനെ ഭഗവാൻ ശിവന്റെ പാവനസ്വരൂപം ധ്യാനിക്കണം।

Verse 50

वासुक्यादिपरीतांगं पिनाकाद्यायुधान्वितम् । सिद्धयोऽष्टौ च यस्याग्रे नृत्यंतीह निरंतरम्

അവന്റെ അവയവങ്ങൾ വാസുകി മുതലായ ദിവ്യസർപ്പങ്ങൾ ചുറ്റിപ്പറ്റിയവയും, പിനാകാദി ആയുധങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവുമാണ്; അവന്റെ സന്നിധിയിൽ അഷ്ടസിദ്ധികൾ നിരന്തരം നൃത്തം ചെയ്ത് സേവിക്കുന്നു—ആ ഭഗവാൻ ശിവനെ ഞാൻ ഭജിക്കുന്നു.

Verse 51

जयजयेति शब्दश्च सेवितं भक्त पूजकैः । तेजसा दुःसहेनैव दुर्लक्ष्यं देवसेवितम्

ഭക്തപൂജകർ “ജയ ജയ” എന്നു ഘോഷിച്ച് സേവിച്ചു; എന്നാൽ അവന്റെ ദുഃസഹമായ തേജസ്സുകൊണ്ട്, ദേവന്മാർ ആരാധിച്ചിട്ടും അവനെ ദർശിക്കുക ദുഷ്കരമായിരുന്നു.

Verse 52

शरण्यं सर्वसत्त्वानां प्रसन्नमुखपंकजम् । वेदैश्शास्त्रैर्यथा गीतं विष्णुब्रह्मनुतं सदा

അവൻ സർവ്വജീവികൾക്കും ശരണ്യൻ; അവന്റെ മുഖപദ്മം സദാ പ്രസന്നം. വേദശാസ്ത്രങ്ങൾ പാടുന്നതുപോലെ, അവൻ എപ്പോഴും വിഷ്ണുവും ബ്രഹ്മാവും സ്തുതിക്കുന്നവൻ.

Verse 53

भक्तवत्सलमानंदं शिवमावाहयाम्यहम् । एवं ध्वात्वा शिवं साम्बमासनं परिकल्पयेत्

“ഭക്തവത്സലനും ആനന്ദസ്വരൂപനുമായ ശിവനെ ഞാൻ ആവാഹിക്കുന്നു.” ഇങ്ങനെ ഉമാസഹിത ശിവനെ ധ്യാനിച്ച്, അവനു വിധിപൂർവ്വം ആസനം ഒരുക്കണം.

Verse 54

चतुर्थ्यंतपदेनैव सर्वं कुर्याद्यथाक्रमम् । ततः पाद्यं प्रदद्याद्वै ततोर्घ्यं शंकराय च

ചതുര്ഥീവിഭക്തി പദങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് ക്രമാനുസൃതമായി എല്ലാ ഉപചാരങ്ങളും നടത്തണം. തുടർന്ന് പാദ്യം അർപ്പിച്ച്, പിന്നെ ശങ്കരനു അർഘ്യവും സമർപ്പിക്കണം.

Verse 55

ततश्चाचमनं कृत्वा शंभवे परमात्मने । पश्चाच्च पंचभिर्द्रव्यैः स्नापयेच्छंकरं मुदा

പിന്നീട് ശംഭു പരമാത്മാവിനായി ആചമനം ചെയ്ത്, സന്തോഷത്തോടെ അഞ്ചു ദ്രവ്യങ്ങളാൽ ശങ്കരനെ സ്നാപനം (അഭിഷേകം) ചെയ്യിക്കണം.

Verse 56

वेदमंत्रैर्यथायोग्यं नामभिर्वा समंत्रकैः । चतुर्थ्यंतपदैर्भक्त्या द्रव्याण्येवार्पयेत्तदा

അപ്പോൾ ഭക്തിയോടെ യഥായോഗ്യം വേദമന്ത്രങ്ങളാൽ, അല്ലെങ്കിൽ മന്ത്രസഹിതം ഭഗവാൻ ശിവന്റെ പുണ്യനാമങ്ങളാൽ, ‘-ആയ’ (ചതുര്ഥി) വിഭക്തിയുള്ള അർപ്പണവാക്യങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ച് പൂജാദ്രവ്യങ്ങൾ ശിവനു സമർപ്പിക്കണം।

Verse 57

तथाभिलषितं द्रव्यमर्पयेच्छंकरोपरि । ततश्च वारुणं स्नानं करणीयं शिवाय वै

ഇതേവിധം ശങ്കരനിൽ (ശിവനിൽ) അഭിലഷിത ദ്രവ്യങ്ങൾ സമർപ്പിക്കണം। തുടർന്ന് ശിവാർത്ഥം നിർബന്ധമായി വാരുണസ്നാനം—പുണ്യജലത്തിൽ ശുദ്ധീകരണം—നടത്തണം।

Verse 58

सुगंधं चंदनं दद्यादन्यलेपानि यत्नतः । ससुगंधजलेनैव जलधारां प्रकल्पयेत्

സുഗന്ധമുള്ള ചന്ദനവും മറ്റ് ലേപങ്ങളും പരിശ്രമത്തോടെ സമർപ്പിക്കണം। പിന്നെ സുഗന്ധജലം കൊണ്ടുമാത്രം ജലധാര (അഭിഷേകം) ഒരുക്കണം—ശിവനു വേണ്ടി।

Verse 59

वेदमंत्रैः षडंगैर्वा नामभी रुद्रसंख्यया । यथावकाशं तां दत्वा वस्त्रेण मार्जयेत्ततः

വേദമന്ത്രങ്ങളാലോ, ഷഡംഗമന്ത്രങ്ങളാലോ, അല്ലെങ്കിൽ നിശ്ചിത സംഖ്യയിൽ രുദ്രനാമങ്ങളാലോ—യോഗ്യമായ വിധത്തിൽ ആ (പവിത്രജലം) അർപ്പിച്ച്, തുടർന്ന് വസ്ത്രംകൊണ്ട് മാർജനം ചെയ്യണം।

Verse 60

पश्चादाचमनं दद्यात्ततो वस्त्रं समर्पयेत । तिलाश्चैव जवा वापि गोधूमा मुद्गमाषकाः

അതിനുശേഷം ആചമനം അർപ്പിക്കണം; പിന്നെ വസ്ത്രം സമർപ്പിക്കണം. എള്ള്, യവം, ഗോതമ്പ്, മുദ്ഗം (പച്ചപയർ), മാഷം (ഉഴുന്ന്) മുതലായ ധാന്യങ്ങളും ശിവപൂജയിൽ ഭക്തിയോടെ അർപ്പിക്കാം।

Verse 61

अर्पणीयाः शिवायैव मंत्रैर्नानाविधैरपि । ततः पुष्पाणि देयानि पंचास्याय महात्मने

ഇവയെല്ലാം നാനാവിധ മന്ത്രങ്ങളോടുകൂടി ശിവനേയ്ക്കു മാത്രമേ അർപ്പിക്കേണ്ടത്. തുടർന്ന് മഹാത്മാവായ പഞ്ചാസ്യൻ (പഞ്ചമുഖൻ) പ്രഭുവിന് പുഷ്പങ്ങൾ അർപ്പിക്കണം।

Verse 62

प्रतिवक्त्रं यथाध्यानं यथायोग्याभिलाषतः । कमलैश्शतपत्रैश्च शंखपुष्पैः परैस्तथा

ഓരോ മുഖത്തിനും നിർദ്ദേശിച്ച ധ്യാനവിധിപ്രകാരം, കൂടാതെ സ്വന്തം യോഗ്യതയും ഹൃദയാഭിലാഷവും അനുസരിച്ച്—കമലങ്ങൾ, ശതപത്ര (ശതദള) പുഷ്പങ്ങൾ, ശംഖപുഷ്പങ്ങൾ എന്നിവയും മറ്റു ശ്രേഷ്ഠ പുഷ്പങ്ങളും അർപ്പിക്കണം।

Verse 63

कुशपुष्पैश्च धत्तूरैर्मंदारैर्द्रोणसंभवैः । तथा च तुलसीपत्रैर्बिल्वपत्रैर्विशेषतः

കുശപുഷ്പങ്ങൾ, ധത്തൂരപുഷ്പങ്ങൾ, മന്ദാരപുഷ്പങ്ങൾ, ദ്രോണമൂലമായ പുഷ്പങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ടും, തുളസിയിലകൊണ്ടും—എന്നാൽ പ്രത്യേകിച്ച് ബിൽവപത്രങ്ങളാൽ—ഭഗവാൻ ശിവനെ പൂജിക്കണം।

Verse 64

पूजयेत्परया भक्त्या शंकरं भक्तवत्सलम् । सर्वाभावे बिल्वपत्रमपर्णीयं शिवाय वै

പരമഭക്തിയോടെ ഭക്തവത്സലനായ ശങ്കരനെ പൂജിക്കണം. മറ്റൊന്നും ലഭ്യമല്ലെങ്കിലും ശിവനു തുളയില്ലാത്ത ബിൽവപത്രം അർപ്പിക്കണം.

Verse 65

बिल्वपत्रार्पणेनैव सर्वपूजा प्रसिध्यति । ततस्सुगंधचूर्णं वै वासितं तैलमुत्तमम्

ബിൽവപത്രം അർപ്പിക്കുന്നതുമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ സമ്പൂർണ്ണ പൂജയും സിദ്ധമാകുന്നു. തുടർന്ന് സുഗന്ധചൂർണംയും ഉത്തമ സുഗന്ധിത തൈലവും അർപ്പിക്കണം.

Verse 66

अर्पणीयं च विविधं शिवाय परया मुदा । ततो धूपं प्रकर्तव्यो गुग्गुलागुरुभिर्मुदा

പരമാനന്ദത്തോടെ ശിവനു വിവിധ അർപ്പണങ്ങൾ സമർപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് ഗുഗ്ഗുലുവും അഗുരുവും ചേർത്ത് ധൂപം ഒരുക്കി ഭക്തിയോടെ സന്തോഷത്തോടെ അർപ്പിക്കണം.

Verse 67

दीपो देयस्ततस्तस्मै शंकराय घृतप्लुतः । अर्घं दद्यात्पुनस्तस्मै मंत्रेणानेन भक्तितः

അതിനുശേഷം നെയ്യിൽ നനഞ്ഞ ദീപം ആ ഭഗവാൻ ശങ്കരനു സമർപ്പിക്കണം. പിന്നെയും ഭക്തിയോടെ ഈ മന്ത്രത്തോടുകൂടെ അവനു അർഘ്യം (ആദരജലം) അർപ്പിക്കണം.

Verse 68

कारयेद्भावतो भक्त्या वस्त्रेण मुखमार्जनम् । रूपं देहि यशो देहि भोगं देहि च शंकर

ഹൃദയനിറഞ്ഞ ഭക്തിയോടെ വസ്ത്രംകൊണ്ട് പ്രഭുവിന്റെ മുഖം മൃദുവായി തുടച്ച് ഇങ്ങനെ പ്രാർത്ഥിക്കണം—“ഹേ ശങ്കരാ, രൂപം തരേണമേ; യശസ് തരേണമേ; ഭോഗവും തരേണമേ.”

Verse 69

भुक्तिमुक्तिफलं देहि गृहीत्वार्घं नमोस्तु ते । ततो देयं शिवायैव नैवेद्यं विविधं शुभम्

ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്ന ഫലം പ്രസാദിക്കണമേ. ഈ അർഘ്യം സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട് നിനക്കു നമസ്കാരം. തുടർന്ന് ശിവനേയ്ക്കു മാത്രം വിവിധ ശുഭ നൈവേദ്യങ്ങൾ സമർപ്പിക്കണം।

Verse 70

तत आचमनं प्रीत्या कारयेद्वा विलम्बतः । ततश्शिवाय ताम्बूलं सांगोपाङ्गं विधाय च

അതിനുശേഷം പ്രീതിഭക്തിയോടെ ആചമനം ചെയ്യിക്കണം, അല്ലെങ്കിൽ വൈകാതെ വിധിപൂർവ്വം ചെയ്യിക്കണം. പിന്നെ സാംഗോപാംഗമായി താംബൂലം (വെറ്റില) ഒരുക്കി ശിവനു സമർപ്പിക്കണം।

Verse 71

कुर्यादारार्तिकं पञ्चवर्तिकामनुसंख्यया । पादयोश्च चतुर्वारं द्विःकृत्वो नाभिमण्डले

അഞ്ചു തിരിയുള്ള ദീപംകൊണ്ട് നിശ്ചിത ക്രമപ്രകാരം ആരാർത്തികം (ആരതി) ചെയ്യണം. ഭഗവാന്റെ പാദങ്ങളിൽ നാലു പ്രാവശ്യം, നാഭിമണ്ഡലത്തിൽ രണ്ടു പ്രാവശ്യം ദീപം ചുറ്റിക്കാട്ടണം।

Verse 72

एककृत्वे मुखे सप्तकृत्वः सर्वाङ्गं एव हि । ततो ध्यानं यथोक्तं वै कृत्वा मंत्रमुदीरयेत्

മുഖത്ത് ഒരിക്കൽയും ശരീരമൊട്ടാകെ ഏഴുതവണയും അത് ലേപനം ചെയ്യണം. തുടർന്ന് വിധിപ്രകാരം ധ്യാനം ചെയ്ത് മന്ത്രം ഉച്ചരിക്കണം.

Verse 73

यथासंख्यं यथाज्ञानं कुर्यान्मंत्रविधिन्नरः । गुरूपदिष्टमार्गेण कृत्वा मंत्रजपं सुधीः

മന്ത്രവിധി നിശ്ചിത എണ്ണപ്രകാരംയും സ്വന്തം ബോധപ്രകാരംയും ആചരിക്കണം. ജ്ഞാനിയായ साधകൻ ഗുരു ഉപദേശിച്ച മാർഗ്ഗത്തിൽ മന്ത്രജപം ചെയ്ത് മുന്നേറണം.

Verse 74

गुरूपदिष्टमार्गेण कृत्वा मन्त्रमुदीरयेत् । यथासंख्यं यथाज्ञानं कुर्यान्मंत्रविधिन्नरः

ഗുരു ഉപദേശിച്ച മാർഗ്ഗത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം കർമ്മം ചെയ്ത് മന്ത്രം ഉച്ചരിക്കണം. മന്ത്രവിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നപോലെ യഥാസംഖ്യയും യഥാജ്ഞാനവും അനുഷ്ഠിക്കണം.

Verse 75

स्तोत्रैर्नानाविधैः प्रीत्या स्तुवीत वृषभध्वजम् । ततः प्रदक्षिणां कुर्याच्छिवस्य च शनैश्शनैः

ഭക്തിയോടെ നാനാവിധ സ്തോത്രങ്ങളാൽ വൃഷഭധ്വജനായ ശിവനെ സ്തുതിക്കണം. തുടർന്ന് ശിവനെ ചുറ്റി പതുക്കെ ഭക്തിപൂർവ്വം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യണം.

Verse 76

नमस्कारांस्ततः कुर्यात्साष्टांगं विधिवत्पुमान् । ततः पुष्पांजलिदेंयो मंत्रेणानेन भक्तितः

തുടർന്ന് ഉപാസകൻ വിധിപൂർവ്വം സാഷ്ടാംഗ നമസ്കാരം ചെയ്യണം. പിന്നെ ഇതേ മന്ത്രത്തോടുകൂടെ ഭക്തിയോടെ പുഷ്പാഞ്ജലി അർപ്പിക്കണം.

Verse 77

शंकराय परेशाय शिवसंतोषहेतवे । अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाद्यद्यत्पूजादिकं मया

പരമേശ്വരനായ ശങ്കരനേ, ശിവസന്തോഷഹേതുവായ അവനേ—അജ്ഞാനത്താലോ ജ്ഞാനത്താലോ ഞാൻ ചെയ്ത പൂജാദികർമ്മങ്ങൾ എല്ലാം അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ സമർപ്പിക്കുന്നു।

Verse 78

कृतं तदस्तु सफलं कृपया तव शंकर । तावकस्त्वद्गतप्राण त्वच्चित्तोहं सदा मृड

ഹേ ശങ്കരാ, നിന്റെ കൃപയാൽ ഞാൻ ചെയ്തതെല്ലാം ഫലവത്താകട്ടെ. ഹേ മൃഡാ, ഞാൻ നിന്റേതു മാത്രം; എന്റെ പ്രാണൻ നിനക്കുള്ളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു, എന്റെ ചിത്തം സദാ നിനക്കേൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 79

इति विज्ञाय गौरीश भूतनाथ प्रसीद मे । भूमौ स्खलितवादानां भूमिरेवावलंबनम्

ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞ്, ഹേ ഗൗരീശാ, ഹേ ഭൂതനാഥാ—എന്നോട് പ്രസാദിക്കണമേ. ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ വാക്കുകൾ വഴുതിയവർക്കു ഭൂമിയേ ഏക ആശ്രയമാകുന്നു।

Verse 80

त्वयि जातापराधानां त्वमेव शरणं प्रभो । इत्यादि बहु विज्ञप्तिं कृत्वा सम्यग्विधानतः

ഹേ പ്രഭോ! നിനക്കു വിരുദ്ധമായി അപരാധം സംഭവിച്ചവർക്കു നീയേ ശരണം—ഇങ്ങനെ മുതലായ പലവിധ അപേക്ഷകൾ നടത്തി, വിധിപ്രകാരം ശരിയായി നിർവഹിച്ചു।

Verse 82

पुष्पांजलिं समर्प्यैव पुनः कुर्यान्नतिं मुहुः । स्वस्थानं गच्छ देवेश परिवारयुतः प्रभो । पूजाकाले पुनर्नाथ त्वया गंतव्यमादरात् । इति संप्रार्थ्य वहुशश्शंकरं भक्तवत्सलम्

പുഷ്പാഞ്ജലി സമർപ്പിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിച്ചു ഇങ്ങനെ പ്രാർത്ഥിക്കണം—“ഹേ ദേവേശാ, ഹേ പ്രഭോ! പരിവാരസഹിതം സ്വസ്ഥാനത്തേക്ക് പോകണമേ; എന്നാൽ ഹേ നാഥാ, പൂജാകാലത്ത് കരുണയോടെ ആദരപൂർവം വീണ്ടും നിർബന്ധമായി വരണമേ.” ഇങ്ങനെ ഭക്തവത്സലനായ ശങ്കരനെ പുനഃപുനഃ അപേക്ഷിക്കണം।

Verse 83

विसर्जयेत्स्वहृदये तदपो मूर्ध्नि विन्यसेत् । इति प्रोक्तमशेषेण मुनयः शिवपूजनम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं चैव किमन्यच्छ्रोतुमर्हथ

ആ പവിത്രജലം സ്വന്തം ഹൃദയത്തിൽ സമർപ്പിച്ച്, തുടർന്ന് അത് ശിരോമൂർദ്ധനിയിൽ സ്ഥാപിക്കണം. ഹേ മുനികളേ, ഇങ്ങനെ ശിവപൂജ സമഗ്രമായി ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടു; ഇത് ഭുക്തിയും മുക്തിയും രണ്ടും നൽകുന്നു—ഇതിലധികം കേൾക്കാൻ യോഗ്യം എന്തുണ്ട്?