
Sukta 4.17
Vāmadeva Gautama
Indra
Triṣṭubh
വാമദേവന്റെ ഈ ത്രിഷ്ടുഭ് സ്തോത്രം പരമബലധാരിയായ ഇന്ദ്രനെ സ്തുതിക്കുന്നു; അവന്റെ രാജത്വം ദ്യാവാപൃഥിവികൾ അംഗീകരിക്കുന്നു. വൃത്രനെ ജയിച്ച്—അടഞ്ഞുകിടന്ന നദികളെ മോചിപ്പിച്ച്—നടത്തിയ അവന്റെ ആദിമാദർശ വിജയം ഓർമ്മിപ്പിച്ച്, അവനെ പുരാതന ദാതാവായി പുകഴ്ത്തുന്നു: പശുക്കളും സ്വർണ്ണവും അശ്വശക്തിയും നേടുകയും, തന്റെ കൂട്ടാളികൾക്ക് സമ്പത്ത് വിതരണം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നവൻ. കവിയാകട്ടെ പുതിയ ബ്രഹ്മം (പ്രചോദിത വചനരൂപം) സമർപ്പിച്ച്, പ്രളയനദികളുപോലെ ഗായകന്റെ പ്രചോദനം വർധിപ്പിക്കാനും ആരാധകരെ ജയകരമായ പ്രവർത്തിയിൽ ആസീനരാക്കാനും ഇന്ദ്രനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു.
Mantra 1
त्वं महाँ इन्द्र तुभ्यं ह क्षा अनु क्षत्रं मंहना मन्यत द्यौः । त्वं वृत्रं शवसा जघन्वान्त्सृजः सिन्धूँरहिना जग्रसानान् ॥
ഹേ മഹാനായ ഇന്ദ്രാ! നീ തന്നെയാണ് മഹാൻ; നിനക്കായി ഭൂമിയും ദ്യൗ (ആകാശവും) നിന്റെ അതിപ്രചുരമായ ശക്തിയാൽ ലഭിച്ച ആധിപത്യം അംഗീകരിക്കുന്നു. നീ ബലത്തോടെ വൃത്രനെ സംഹരിച്ചു, അഹി (സർപ്പം) വിഴുങ്ങിയിരുന്ന സിന്ധുക്കളെ/നദികളെ മോചിപ്പിച്ചു—അവരോദ്ധത്തിന്റെ പിടിയിൽ നിന്ന് സത്യത്തിന്റെ പ്രവാഹങ്ങളെ വിടുവിച്ചു.
Mantra 2
तव त्विषो जनिमन्रेजत द्यौ रेजद्भूमिर्भियसा स्वस्य मन्योः । ऋघायन्त सुभ्वः पर्वतास आर्दन्धन्वानि सरयन्त आपः ॥
നിന്റെ ദീപ്തമായ ശക്തിയുടെ ജനനത്തിൽ ദ്യൗ (ആകാശം) വിറച്ചു; നിന്റെ തന്നെ മന്യു (ക്രോധം) എന്ന ഭയത്തിൽ ഭൂമി നടുങ്ങി. ഉയർന്ന പർവതങ്ങൾ കുലുങ്ങി; വരണ്ട നിലങ്ങൾ നനഞ്ഞു; ജലങ്ങൾ ഒഴുകിപ്പുറപ്പെട്ടു—സത്യത്തിലേക്ക് ലോകത്തെ ഗതിമാനമാക്കാൻ നിന്റെ ശക്തി ഉയർന്നപ്പോൾ.
Mantra 3
भिनद्गिरिं शवसा वज्रमिष्णन्नाविष्कृण्वानः सहसान ओजः । वधीद्वृत्रं वज्रेण मन्दसानः सरन्नापो जवसा हतवृष्णीः ॥
അവൻ തന്റെ ശക്തിയുടെ ബലത്തോടെ തടസ്സമായിരുന്ന ഗിരിയെ പിളർത്തി, വജ്രം എറിഞ്ഞു; ജയശാലിയായ ഓജസ്സാൽ മറഞ്ഞിരുന്നതിനെ വെളിപ്പെടുത്തി. സോമ-മദത്തിൽ മന്ദിതനായി അവൻ വജ്രത്താൽ വൃത്രനെ വധിച്ചു; തുടർന്ന് ഹത-വൃഷ്ണീ (തടഞ്ഞുനിർത്തുന്ന ശക്തി തകർത്ത) ജലധാരകൾ വേഗത്തിൽ ഒഴുകിപ്പുറപ്പെട്ടു.
Mantra 4
सुवीरस्ते जनिता मन्यत द्यौरिन्द्रस्य कर्ता स्वपस्तमो भूत् । य ईं जजान स्वर्यं सुवज्रमनपच्युतं सदसो न भूम ॥
ദ്യൗർ തന്നേ നിന്റെ ജനകനെ ഇന്ദ്രനുവേണ്ടി അത്യുത്തമ കർമ്മത്തിന്റെ കർത്താവെന്നു കരുതി; കാരണം അവൻ ഇന്ദ്രനുവേണ്ടി സ്വർഗ്ഗ-വിജയിയായ, സുവജ്രം—ശ്രേഷ്ഠ വജ്രം—അനപച്യുതം, സദസ്സുപോലെ വിശാലമായ വജ്രം ജനിപ്പിച്ചു.
Mantra 5
य एक इच्च्यावयति प्र भूमा राजा कृष्टीनां पुरुहूत इन्द्रः । सत्यमेनमनु विश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः ॥
അവൻ ഒരുത്തൻ തന്നേ വിശാല ഭൂമിയെ ചലനത്തിലാക്കുന്നു—പുരുഹൂത ഇന്ദ്രൻ, ജനങ്ങളുടെ രാജാവ്. സത്യത്തിൽ എല്ലാവരും അവനെ അനുഗമിച്ചു ആനന്ദിക്കുന്നു; സ്തുതിക്കുന്ന ഗായകനായ മഘവന് അവൻ ദേവന്റെ രാത്രി—ദിവ്യ ദാനം—നൽകുന്നു.
Mantra 6
सत्रा सोमा अभवन्नस्य विश्वे सत्रा मदासो बृहतो मदिष्ठाः । सत्राभवो वसुपतिर्वसूनां दत्रे विश्वा अधिथा इन्द्र कृष्टीः ॥
അവനുവേണ്ടി എല്ലാ സോമപാനങ്ങളും സത്രാ—അവിച്ഛിന്ന—ശക്തിയായി മാറി; മഹത്തായ മദങ്ങൾ സത്രാ സ്ഥിരമായി അത്യന്തം തീവ്രമായി നിലകൊണ്ടു. സത്രാ നീ വസുക്കളുടെ വസുപതിയായി; ദാത്രാ—ദാതാവ്—രൂപത്തിൽ, ഹേ ഇന്ദ്ര, നീ എല്ലാ കൃഷ്ടികളെയും അവരുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ സ്ഥാപിച്ചു.
Mantra 7
त्वमध प्रथमं जायमानोऽमे विश्वा अधिथा इन्द्र कृष्टीः । त्वं प्रति प्रवत आशयानमहिं वज्रेण मघवन्वि वृश्चः ॥
ഹേ ഇന്ദ്രാ! നീ ആദ്യജന്മത്തിലേ തന്നെ ഇവിടെ എല്ലാ കൃഷ്ടികളെയും (ജനസമൂഹങ്ങളെയും) സ്ഥാപിച്ചു. ഹേ മഘവൻ! ഇറങ്ങുന്ന ചരിവുകളിൽ ശയിച്ചിരുന്ന അഹി (സർപ്പം)യെ നീ വജ്രംകൊണ്ട് പിളർത്തി വഴി നിർവിഘ്നമാക്കി.
Mantra 8
सत्राहणं दाधृषिं तुम्रमिन्द्रं महामपारं वृषभं सुवज्रम् । हन्ता यो वृत्रं सनितोत वाजं दाता मघानि मघवा सुराधाः ॥
സദാ-ഹനനനായ, ധീരസാഹസിയായ, തുമ്ര (ഉഗ്രവേഗമുള്ള) ഇന്ദ്രൻ—മഹാൻ, അപാരം, വൃഷഭൻ, സുവജ്രധാരി. വൃത്രന്റെ ഹന്താവായ അവൻ ബലസമൃദ്ധി (വാജ) നേടുന്നവൻ; മഘവാൻ, സുരാധാ—അനേകം മഘ (മംഗളദാനങ്ങൾ) നൽകുന്ന ദാതാവാണ്.
Mantra 9
अयं वृतश्चातयते समीचीर्य आजिषु मघवा शृण्व एकः । अयं वाजं भरति यं सनोत्यस्य प्रियासः सख्ये स्याम ॥
ഈ (ഇന്ദ്രൻ) അടഞ്ഞ തടസ്സത്തെ അകറ്റി സമീചീ (ശരിദിശയിൽ ഒഴുകുന്ന) ധാരകളെ പ്രവഹിപ്പിക്കുന്നു; യുദ്ധങ്ങളിൽ ഏകനെപ്പോലെ മഘവാൻ കേൾക്കപ്പെടുന്നു. ഈയാളാണ് താൻ ജയിക്കുന്ന വാജ (ബലസമൃദ്ധി) കൊണ്ടുവരുന്നത്—സഖ്യബന്ധത്തിൽ ഞങ്ങൾ അവന്റെ പ്രിയാസഃ ആയിരിക്കട്ടെ.
Mantra 10
अयं शृण्वे अध जयन्नुत घ्नन्नयमुत प्र कृणुते युधा गाः । यदा सत्यं कृणुते मन्युमिन्द्रो विश्वं दृळ्हं भयत एजदस्मात् ॥
ഇവനെ ഇവിടെ കേൾക്കപ്പെടുന്നു—അപ്പോൾ അവൻ ജയിക്കുകയും പ്രഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഈവൻ യുദ്ധത്തിലൂടെ ഗാഃ (ഗോവുകൾ/കിരണങ്ങൾ) നെ മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുവരുന്നു. ഇന്ദ്രൻ തന്റെ മന്യു (ക്രോധ-ശക്തി)യെ സത്യബലമാക്കുമ്പോൾ, ദൃഢമായ എല്ലാം അവന്റെ മുമ്പിൽ ഭയത്തോടെ വിറയ്ക്കുന്നു.
Mantra 11
समिन्द्रो गा अजयत्सं हिरण्या समश्विया मघवा यो ह पूर्वीः । एभिर्नृभिर्नृतमो अस्य शाकै रायो विभक्ता सम्भरश्च वस्वः ॥
ഇന്ദ്രൻ ഒരുമിച്ച് ഗാഃ (കിരണങ്ങൾ/ഗോവുകൾ) ജയിച്ചു, ഒരുമിച്ച് ഹിരണ്യ (സ്വർണം)യുടെ പൂർണ്ണത, ഒരുമിച്ച് അശ്വീയാ (അശ്വ-ശക്തികൾ)—പുരാതനകാലം മുതൽ ദാനശീലനായ മഘവൻ. ഈ നരന്മാരോടൊപ്പം, തന്റെ ശക്തികളാൽ ഏറ്റവും നരനായവൻ, അവൻ റായഃ (സമ്പത്ത്) വിഭജിക്കുന്നവനും വസുഃ (സത്യ-ധനം/അസ്തിത്വധനം) സമ്പാദിച്ചു കൂട്ടുന്നവനും ആകുന്നു.
Mantra 12
कियत्स्विदिन्द्रो अध्येति मातुः कियत्पितुर्जनितुर्यो जजान । यो अस्य शुष्मं मुहुकैरियर्ति वातो न जूतः स्तनयद्भिरभ्रैः ॥
എത്രത്തോളം തന്നെയോ—ഇന്ദ്രൻ തന്റെ മാതാവിനെയും അതിക്രമിക്കുന്നു; എത്രത്തോളം തന്റെ പിതാവിനെയും, ജനിതാവിനെയും, അവനെ ജനിപ്പിച്ചവനെയും? അവൻ തന്റെ ശുഷ്മ (ഉഗ്രബലം) വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു—ഇടിമുഴങ്ങുന്ന മേഘങ്ങളോടൊപ്പം വേഗിക്കുന്ന കാറ്റുപോലെ.
Mantra 13
क्षियन्तं त्वमक्षियन्तं कृणोतीयर्ति रेणुं मघवा समोहम् । विभञ्जनुरशनिमाँ इव द्यौरुत स्तोतारं मघवा वसौ धात् ॥
ക്ഷയത്തിലേക്കു പോകുന്നതിനെ നീ അക്ഷയമാക്കുന്നു; ഹേ മഘവൻ, മോഹത്തിന്റെ ധൂളിയെ നീ അകറ്റുന്നു. വജ്രത്താൽ ദ്യൗഃ ഭേദിക്കുന്നതുപോലെ നീ തടസ്സത്തെ തകർക്കുന്നു; ഹേ വസുദാതാ മഘവൻ, സ്തോതാവിനെ വസുവിൽ (സമ്പത്തിൽ) നീ സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Mantra 14
अयं चक्रमिषणत्सूर्यस्य न्येतशं रीरमत्ससृमाणम् । आ कृष्ण ईं जुहुराणो जिघर्ति त्वचो बुध्ने रजसो अस्य योनौ ॥
ഇത് സൂര്യന്റെ ചക്രം ഓടിക്കപ്പെടുന്നു; അതു ഓടുന്ന അശ്വത്തെ തന്റെ പാഞ്ഞോടലിൽ പാഞ്ഞോടിക്കുന്നു. കറുത്ത (ശക്തി) ചുറ്റി പാഞ്ഞെത്തി, രജസിന്റെ ആഴത്തിൽ—തന്നുടെയേ യോനിയിൽ—ആവരണങ്ങളെ പിടിച്ചെടുക്കുന്നു; മറഞ്ഞത് പിടിക്കപ്പെടുന്നു, അതിനെ അനാവൃതമാക്കേണ്ടിവരും.
Mantra 15
असिक्न्यां यजमानो न होता ॥
അസിക്ന്യയിൽ യജമാനനെപ്പോലെ—വെറും ഹോതാവായി അല്ല—അവൻ പ്രവേശിക്കുന്നു.
Mantra 16
गव्यन्त इन्द्रं सख्याय विप्रा अश्वायन्तो वृषणं वाजयन्तः । जनीयन्तो जनिदामक्षितोतिमा च्यावयामोऽवते न कोशम् ॥
ഇന്ദ്രനോടുള്ള സഖ്യതയ്ക്കായി ഗവ്യങ്ങളെ (കിരണ-ഗോങ്ങളെ) തേടിക്കൊണ്ട്, പ്രചോദിതരായ വിപ്രർ അശ്വബലത്തെ അന്വേഷിക്കുകയും, സമൃദ്ധികൾ (വാജങ്ങൾ) നല്കുന്ന വൃഷണനെ ഉണർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ജന്മങ്ങളുടെ ജനകനായ അവന്റെ അക്ഷയ സഹായം ആഗ്രഹിച്ചു, പോഷണത്തിനായി അതിനെ ഞങ്ങൾ പുറത്തെടുക്കുന്നു—കോശം (നിധി) തുറക്കുന്നതുപോലെ.
Mantra 17
त्राता नो बोधि ददृशान आपिरभिख्याता मर्डिता सोम्यानाम् । सखा पिता पितृतमः पितॄणां कर्तेमु लोकमुशते वयोधाः ॥
ഹേ സർവ്വദർശീ, ഞങ്ങളുടെ രക്ഷകനാകുക; ഞങ്ങളുടെ അടുത്ത സുഹൃത്ത്, സുപ്രസിദ്ധൻ; സോമ്യജനങ്ങളുടെ മർഡിതാ (ശമിപ്പിക്കുന്നവൻ/ചികിത്സകൻ) ആകുക. സഖാവും പിതാവും—പിതാക്കളിൽ ഏറ്റവും പിതൃതമൻ—ലോകത്തിന്റെ കർത്താവേ, ആഗ്രഹിക്കുന്നവനിൽ ജീവബലം (വയഃ) സ്ഥാപിക്കണമേ.
Mantra 18
सखीयतामविता बोधि सखा गृणान इन्द्र स्तुवते वयो धाः । वयं ह्या ते चकृमा सबाध आभिः शमीभिर्महयन्त इन्द्र ॥
സഖ്യതയ്ക്കായി സഹായിയായി ഉണരുക; സഖാവായി ഉണരുക, ഹേ ഇന്ദ്ര; സ്തുതിക്കുന്നവനിൽ ജീവബലം (വയഃ) സ്ഥാപിക്കണമേ. കാരണം ഞങ്ങൾ നിന്റെ അടുക്കൽ സബാധ (ഘനിഷ്ഠ സമീപനം) സഹിതം വന്നിരിക്കുന്നു, ഹേ ഇന്ദ്ര—ഈ ശമി (ശാന്തിയും സമ്യക് ക്രമീകരണവും) ശക്തികളാൽ നിന്നെ മഹത്വപ്പെടുത്തുന്നു.
Mantra 19
स्तुत इन्द्रो मघवा यद्ध वृत्रा भूरीण्येको अप्रतीनि हन्ति । अस्य प्रियो जरिता यस्य शर्मन्नकिर्देवा वारयन्ते न मर्ताः ॥
സ്തുതനായ ഇന്ദ്രൻ, ദാനവാൻ മഘവൻ—അവൻ ഒരുത്തൻ തന്നെയാണ് സമനില്ലാത്ത അനവധി വൃത്രങ്ങളെ (തടസ്സങ്ങളെ) സംഹരിക്കുന്നത്. ശർമൻ (ആശ്രയം)യിൽ വസിക്കുന്ന ജരിതാ (സ്തുതികാരൻ) അവനു പ്രിയൻ; ആ സംരക്ഷണം ദേവന്മാരും തടയുകയില്ല, മർത്ത്യരും തടയുകയില്ല.
Mantra 20
एवा न इन्द्रो मघवा विरप्शी करत्सत्या चर्षणीधृदनर्वा । त्वं राजा जनुषां धेह्यस्मे अधि श्रवो माहिनं यज्जरित्रे ॥
ഇങ്ങനെ ഇന്ദ്രാ, ദാനവാൻ മഘവാ, ഞങ്ങൾക്കായി വിശാലവും ഫലപ്രദവുമായ കർമ്മം ചെയ്യുക—സത്യമായത്, ജനങ്ങളെ ധരിക്കുന്നതു, അച്യുതം. നീ ജന്മങ്ങളുടെ രാജാവാണ്; ജരിതാവിനുവേണ്ടി മേലായി നിലകൊള്ളുന്ന ശ്രവസ് (യശസ്)യും മഹിമയും ഞങ്ങളിലേയ്ക്ക് സ്ഥാപിക്ക.
Mantra 21
नू ष्टुत इन्द्र नू गृणान इषं जरित्रे नद्यो न पीपेः । अकारि ते हरिवो ब्रह्म नव्यं धिया स्याम रथ्यः सदासाः ॥
ഇപ്പോൾ സ്തുതനായേ, ഓ ഇന്ദ്രാ, ഇപ്പോൾ ഗാനംകൊണ്ട് ആഹ്വാനിക്കപ്പെട്ടേ—ജരിതാവിനായി ഇഷ് (പ്രേരണ/ബലം) നദികൾ (തങ്ങളുടെ പ്രവാഹം) നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ നീ വർധിപ്പിക്ക. ഓ ഹരിവോ (താമ്രവർണ്ണ അശ്വങ്ങളുടെ അധിപൻ), നിനക്കായി പുതിയ ബ്രഹ്മ (മന്ത്രവചനം) നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ധിയാ (ദർശന-മനം)കൊണ്ട് ഞങ്ങൾ രഥ്യ (രഥപ്രവർത്തനത്തിന് യോഗ്യർ) ആകട്ടെ, നിത്യം നിനക്കൊപ്പമാസനസ്ഥരാകട്ടെ.
Indra is hailed as the Great One whose sovereignty heaven and earth acknowledge; his might is immediately framed as cosmic rulership.
The hymn expands through mythic remembrance—Indra’s slaying of Vṛtra and the freeing of the swallowed rivers—then turns to his enduring capacity to win cattle, gold, and horse-power and to distribute wealth among his companions.
Indra appears as the decisive victor and beneficent dispenser: the force that both conquers obstruction and gathers true wealth for the community (not merely spoils, but sustaining abundance).
The poet closes by intensifying praise into a ‘new brahman’ and prays that inspiration swell like rivers, granting fitness for effective, victorious action in Indra’s presence.
त्वं महाँ इन्द्र तुभ्यं ह क्षा अनु क्षत्रं मंहना मन्यत द्यौः । त्वं वृत्रं शवसा जघन्वान्त्सृजः सिन्धूँरहिना जग्रसानान् ॥समिन्द्रो गा अजयत्सं हिरण्या समश्विया मघवा यो ह पूर्वीः । एभिर्नृभिर्नृतमो अस्य शाकै रायो विभक्ता सम्भरश्च वस्वः ॥brahma navyam
It proclaims Indra as the supreme power who breaks obstruction (Vṛtra) and restores flow and abundance, then asks him to grant inspiration, victory, and wealth to the worshippers.
The ‘rivers’ symbolize waters and life-force held back by obstruction; Indra’s act represents freeing what is blocked so truth, energy, and prosperity can move again.
It means a “new sacred formulation” or fresh inspired utterance—an offering made of speech and insight, meant to please Indra and empower the singer’s intention.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.