Prakarana 4

Verse 68 (दोहा/सोरठा)

अवधपुरी बासिन्ह कर सुख संपदा समाज। सहस सेष नहिं कहि सकहिं जहँ नृप राम बिराज।।26।।

avadhapurī bāsinh kara sukha saṃpadā samāja | sahasa seṣa nahiṃ kahi sakahiṃ jahã nr̥pa rāma birāja ||26||

അയോധ്യയിലെ പൗരന്മാർക്ക് ആനന്ദവും ഐശ്വര്യവും പൂർണ്ണസമൃദ്ധിയായി നിലനിന്നു; രാമരാജ്യം എങ്ങനെയെന്നു ആയിരം നാവുകളുള്ള ശേഷനും പൂർണ്ണമായി വർണ്ണിക്കാനാവില്ല.

Verse 69 (चौपाई)

नारदादि सनकादि मुनीसा। दरसन लागि कोसलाधीसा।। दिन प्रति सकल अजोध्या आवहिं। देखि नगरु बिरागु बिसरावहिं।। जातरूप मनि रचित अटारीं। नाना रंग रुचिर गच ढारीं।। पुर चहुँ पास कोट अति सुंदर। रचे कँगूरा रंग रंग बर।। नव ग्रह निकर अनीक बनाई। जनु घेरी अमरावति आई।। महि बहु रंग रचित गच काँचा। जो बिलोकि मुनिबर मन नाचा।। धवल धाम ऊपर नभ चुंबत। कलस मनहुँ रबि ससि दुति निंदत।। बहु मनि रचित झरोखा भ्राजहिं। गृह गृह प्रति मनि दीप बिराजहिं।।

nārada-ādi sanakādi munīsā | darasana lāgi kosalādhīsā || dina prati sakala ajodhyā āvahiṃ | dekhi nagaru birāgu bisarāvahiṃ || jāta-rūpa mani racita aṭārīṃ | nānā raṅga rucira gaca ḍhārīṃ || pura cahũ pāsa koṭ ati suṃdara | race kaṅgūrā raṅga raṅga bara || nava graha nikara anīka banāī | janu gherī amarāvatī āī || mahi bahu raṅga racita gaca kā̃cā | jo biloki munibara mana nācā || dhavala dhāma ūpara nabha cuṃbata | kalasa manahũ rabi sasi duti niṃdata || bahu mani racita jharokhā bhrājahĩ | gṛha gṛha prati mani dīpa birājahĩ ||

നാരദനും സനകാദികളും മഹർഷിമാരും കോസലാധീശനായ രാമന്റെ ദർശനത്തിനായി വന്നു. ദിനംപ്രതി അവർ എല്ലാവരും അയോധ്യയിൽ എത്തി; നഗരം കണ്ട് അവരുടെ വൈരാഗ്യം മറക്കപ്പെട്ടു. രത്നങ്ങൾ പതിപ്പിച്ച സ്വർണ്ണമാളികകൾ പല നിറങ്ങളിലുള്ള മനോഹരമായ പൂശലുകളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു. നാലു വശത്തും നഗരത്തിന്റെ മതിലുകൾ അത്യന്തം സുന്ദരമായിരുന്നു, പല നിറങ്ങളിൽ തീർത്ത കംഗൂരങ്ങൾ. നവഗ്രഹങ്ങളുടെ സമൂഹം വന്ന് അതിനെ വലയം ചെയ്തതുപോലെ, അമരാവതി തന്നെ വന്നതുപോലെ തോന്നി. ഭൂമി പല നിറങ്ങളിൽ തിളങ്ങുന്ന സ്ഫടികസമാനമായി തീർത്തിരുന്നു; അതു കണ്ട് മുനിമാരുടെ ഹൃദയം നർത്തകമാടി. വെള്ള മാളികകൾ ആകാശത്തെ സ്പർശിച്ചു; അവയുടെ കലശങ്ങൾ സൂര്യന്റെയും ചന്ദ്രന്റെയും പ്രഭയെ മറികടന്നതായി തോന്നി. രത്നങ്ങൾ കൊണ്ടു നിർമ്മിച്ച ഝരോഖകൾ തിളങ്ങി, എല്ലാ വീടുകളിലും രത്നദീപങ്ങൾ പ്രകാശിച്ചു.

Verse 70 (छंद)

मनि दीप राजहिं भवन भ्राजहिं देहरीं बिद्रुम रची। मनि खंभ भीति बिरंचि बिरची कनक मनि मरकत खची।। सुंदर मनोहर मंदिरायत अजिर रुचिर फटिक रचे। प्रति द्वार द्वार कपाट पुरट बनाइ बहु बज्रन्हि खचे।।

mani dīpa rājahiṃ bhavana bhrājahiṃ deharīṃ bidruma racī | mani khaṃbha bhīti birañci biracī kanaka mani marakata khacī || suṃdara manohara mandirāyata ajira rucira phaṭika race | prati dvāra dvāra kapāṭa puraṭ banāi bahu bajranhi khace ||

രത്നദീപങ്ങൾ പ്രകാശിച്ചു; മാളികകൾ തിളങ്ങി, അവയുടെ ചവിട്ടുപടികൾ പവിഴം കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ചവയായിരുന്നു. രത്നഖംഭങ്ങളും മതിലുകളും - ബ്രഹ്മാവ് തന്നെ നിർമ്മിച്ചതുപോലെ - സ്വർണ്ണം, രത്നങ്ങൾ, മരതകങ്ങൾ എന്നിവ പതിപ്പിച്ചവയായിരുന്നു. സുന്ദരവും മനോഹരവുമായ ക്ഷേത്രസമാനമായ വീടുകൾക്ക് സ്ഫടികം കൊണ്ടു നിർമ്മിച്ച മനോഹരമായ മുറ്റങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. എല്ലാ വാതിലിലും സ്വർണ്ണപ്പടികൾ നിർമ്മിച്ച് പല വജ്രങ്ങൾ പതിപ്പിച്ചിരുന്നു.

Verse 71 (दोहा/सोरठा)

चारु चित्रसाला गृह गृह प्रति लिखे बनाइ। राम चरित जे निरख मुनि ते मन लेहिं चोराइ।।27।।

cāru citrasālā gṛha gṛha prati likhe banāi | rāma carita je nirakha muni te mana lehiṃ corāi ||27||

ഓരോ വീട്ടിലും ചിത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച മനോഹരമായ ചിത്രശാലകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; രാമന്റെ ലീലകൾ കണ്ട മുനിമാരുടെ മനസ്സുകൾ പോലും കവർന്നുപോയി—പൂർണ്ണമായി മോഹിതരായി.

Verse 72 (चौपाई)

सुमन बाटिका सबहिं लगाई। बिबिध भाँति करि जतन बनाई।। लता ललित बहु जाति सुहाई। फूलहिं सदा बंसत कि नाई।। गुंजत मधुकर मुखर मनोहर। मारुत त्रिबिध सदा बह सुंदर।। नाना खग बालकन्हि जिआए। बोलत मधुर उड़ात सुहाए।। मोर हंस सारस पारावत। भवननि पर सोभा अति पावत।। जहँ तहँ देखहिं निज परिछाहीं। बहु बिधि कूजहिं नृत्य कराहीं।। सुक सारिका पढ़ावहिं बालक। कहहु राम रघुपति जनपालक।। राज दुआर सकल बिधि चारू। बीथीं चौहट रूचिर बजारू।।

sumana bāṭikā sabahiṃ lagāī | bibidha bhā̃ti kari jatana banāī || latā lalita bahu jāti suhāī | phūlahiṃ sadā basaṃta ki nāī || guṃjata madhukara mukhara manohara | māruta tri-bidha sadā baha suṃdara || nānā khaga bālakanhi jiāe | bolata madhura uṛāta suhāe || mora haṃsa sāras pārāvata | bhavanani para sobhā ati pāvata || jahã tahã dekhahiṃ nija parichāhīṃ | bahu bidhi kūjahiṃ nr̥tya karāhīṃ || suka sārikā paṛhāvahiṃ bālaka | kahahu rāma raghupati jana-pālaka || rāja duāra sakala bidhi cāru | bīthīṃ cauhaṭ rucira bajārū ||

എല്ലാവരും പൂന്തോട്ടങ്ങൾ നട്ടുപിടിപ്പിച്ചു, പലവിധത്തിൽ ശ്രദ്ധയോടെ നിർമ്മിച്ചു. പലതരം സുന്ദരമായ വള്ളികൾ എന്നും പൂത്തുനിന്നു, വസന്തം ഒരിക്കലും കടന്നുപോകാത്തതുപോലെ. തേനീച്ചകൾ മധുരമായി മുഴങ്ങി, മൃദുവായ വിവിധ കാറ്റ് എപ്പോഴും വീശി. കുട്ടികൾ പലതരം പക്ഷികളെ വളർത്തി; അവ മധുരമായി സംസാരിച്ചു സന്തോഷത്തോടെ പറന്നു. മയിലുകൾ, അരയന്നങ്ങൾ, കൊക്കുകൾ, പ്രാവുകൾ എന്നിവ വീടുകളിൽ വലിയ സൗന്ദര്യം പകർന്നു. ഇവിടെയും അവിടെയും സ്വന്തം പ്രതിബിംബം കണ്ട്, അവ പലവിധത്തിൽ കൂജിച്ചു നർത്തകം ചെയ്യിക്കപ്പെട്ടു. കുട്ടികൾ തത്തകളെയും മൈനകളെയും പഠിപ്പിച്ചു: 'രാമനെ, രഘുപതിയെ, ജനപാലകനെക്കുറിച്ച് പറയൂ!' രാജദ്വാരം എല്ലാ വിധത്തിലും സുന്ദരമായിരുന്നു; തെരുവുകൾ, ചത്വരങ്ങൾ, ചന്തകൾ മനോഹരമായിരുന്നു.

Verse 73 (छंद)

बाजार रुचिर न बनइ बरनत बस्तु बिनु गथ पाइए। जहँ भूप रमानिवास तहँ की संपदा किमि गाइए।। बैठे बजाज सराफ बनिक अनेक मनहुँ कुबेर ते। सब सुखी सब सच्चरित सुंदर नारि नर सिसु जरठ जे।।

bājāra rucira na banai baranata bastu binu gatha pāiye. jahã bhūpa ramā-nivāsa tahã kī saṁpadā kimi gāiye. baiṭhe bajāja sarāpha banika aneka manahũ kubera te. saba sukhī saba saccarita sundara nāri nara sisu jaraṭha je.

ചന്ത അത്ര മനോഹരമായിരുന്നു, അത് വിവരിക്കാൻ ഒരു പൂർണ്ണമായ ബന്ധിച്ച വിവരണം ആവശ്യമാണ്, കേവലം ചില വാക്കുകൾ മതിയാകില്ല. രാജാവ് - ലക്ഷ്മീദേവിയുടെ വാസസ്ഥലമായ രാമൻ - വസിക്കുന്ന സ്ഥലത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയെ എങ്ങനെ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയും? തുണിവ്യാപാരികൾ, ആഭരണക്കാർ, കച്ചവടക്കാർ എന്നിവർ നിരകളായി ഇരുന്നു, അവർ അനേകം കുബേരന്മാരെപ്പോലെ തോന്നി. എല്ലാവരും സന്തോഷവാന്മാരായിരുന്നു, എല്ലാവരും സദാചാരികളായിരുന്നു - സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും കുട്ടികളും വൃദ്ധരും - വ്യക്തിത്വത്തിലും ജീവിതത്തിലും സുന്ദരരായിരുന്നു.

Verse 74 (दोहा/सोरठा)

उत्तर दिसि सरजू बह निर्मल जल गंभीर। बाँधे घाट मनोहर स्वल्प पंक नहिं तीर।।28।।

uttara disi sarajū baha nirmala jala gambhīra. bā̃dhe ghāṭa manohara svalpa paṅka nahĩ tīra. ||28||

വടക്കോട്ടു സരയൂ നദി ഒഴുകി; അവളുടെ ജലം നിർമലവും ഗഹനവും. തീരങ്ങളിലുടനീളം മനോഹരമായ ഘാട്ടുകൾ പണിതിരുന്നു; കരകളിൽ ചെളി എന്നു പറയാൻ പോലും ഒന്നുമില്ലായിരുന്നു.

Verse 75 (चौपाई)

दूरि फराक रुचिर सो घाटा। जहँ जल पिअहिं बाजि गज ठाटा।। पनिघट परम मनोहर नाना। तहाँ न पुरुष करहिं अस्नाना।। राजघाट सब बिधि सुंदर बर। मज्जहिं तहाँ बरन चारिउ नर।। तीर तीर देवन्ह के मंदिर। चहुँ दिसि तिन्ह के उपबन सुंदर।। कहुँ कहुँ सरिता तीर उदासी। बसहिं ग्यान रत मुनि संन्यासी।। तीर तीर तुलसिका सुहाई। बृंद बृंद बहु मुनिन्ह लगाई।। पुर सोभा कछु बरनि न जाई। बाहेर नगर परम रुचिराई।। देखत पुरी अखिल अघ भागा। बन उपबन बापिका तड़ागा।।

dūri pharāka rucira so ghāṭā. jahã jala piyahĩ bāji gaja ṭhāṭā. panighaṭa parama manohara nānā. tahā̃ na puruṣa karahĩ asnānā. rājaghāṭa saba bidhi sundara bara. majjahĩ tahā̃ barana cāriũ nara. tīra tīra devanha ke mandira. cahũ disi tinh ke upabana sundara. kahũ kahũ saritā tīra udāsī. basahĩ gyāna rata muni sannyāsī. tīra tīra tulasikā suhāī. bṛnda bṛnda bahu muninh lagāī. pura sobhā kachu barani na jāī. bāhera nagara parama rucirāī. dekhata purī akhila agha bhāgā. bana upabana bāpikā taṛāgā.

ദൂരെ വിസ്തൃതമായി മനോഹരമായ ഘട്ടങ്ങൾ നിലനിന്നു, അവിടെ കുതിരകളും ആനകളും നിരയായി വെള്ളം കുടിച്ചു. പല ജലഘട്ടങ്ങളും അത്യന്തം മനോഹരമായി നിർമ്മിച്ചിരുന്നു; അവിടെ പുരുഷന്മാർ കുളിച്ചിരുന്നില്ല. രാജഘട്ടം എല്ലാ വിധത്തിലും സുന്ദരമായിരുന്നു; അവിടെ നാലു വർണ്ണത്തിലുമുള്ള ജനങ്ങൾ സ്നാനം ചെയ്തു. ഓരോ തീരത്തും ദേവന്മാരുടെ ക്ഷേത്രങ്ങൾ നിലനിന്നു, എല്ലാ വശത്തും സുന്ദരമായ ഉപവനങ്ങളോടെ. ഇവിടെയും അവിടെയും നദീതീരത്ത് ഉദാസീനരായ താപസർ - ജ്ഞാനത്തിൽ ലയിച്ച മുനിമാരും സന്ന്യാസികളും - വസിച്ചിരുന്നു. ഓരോ തീരത്തും തുളസിച്ചെടികൾ സുന്ദരമായി തോന്നി, പല മുനിമാരും കൂട്ടമായി നട്ടുപിടിപ്പിച്ചത്. നഗരത്തിന്റെ പ്രതാപം വിവരിക്കാൻ കഴിയില്ല; നഗരത്തിന് പുറത്തും എല്ലാം അത്യന്തം മനോഹരമായിരുന്നു. ആ നഗരം കണ്ടാൽ എല്ലാ പാപവും ഓടിപ്പോയി - വനങ്ങളും ഉപവനങ്ങളും കിണറുകളും കുളങ്ങളും എല്ലിടത്തും.

Verse 76 (छंद)

बापीं तड़ाग अनूप कूप मनोहरायत सोहहीं। सोपान सुंदर नीर निर्मल देखि सुर मुनि मोहहीं।। बहु रंग कंज अनेक खग कूजहिं मधुप गुंजारहीं। आराम रम्य पिकादि खग रव जनु पथिक हंकारहीं।।

bāpī̃ taṛāga anūpa kūpa manoharāyata sohahī̃. sopāna sundara nīra nirmala dekhi sura muni mohahī̃. bahu raṅga kañja aneka khaga kūjahī̃ madhupa gũjārahī̃. ārāma ramya pikādi khaga rava janu pathika hãkārahī̃.

അനുപമമായ പടവുകിണറുകളും കുളങ്ങളും മനോഹരമായ കിണറുകളും ദേശത്തെ അലങ്കരിച്ചു. അവയുടെ ശുഭ്രമായ പടവുകളും കളങ്കമില്ലാത്ത ജലവും കണ്ടാൽ ദേവന്മാരെയും മുനിമാരെയും പോലും മോഹിപ്പിച്ചു. പല നിറങ്ങളിലുള്ള താമരകൾ വിരിഞ്ഞു; അനവധി പക്ഷികൾ പാടി, തേൻചീറ്റകൾ മുഴങ്ങി. ആഹ്ലാദകരമായ ഉദ്യാനങ്ങളിൽ കുയിലിന്റെയും മറ്റു പക്ഷികളുടെയും വിളികൾ യാത്രക്കാരനെ മുന്നോട്ടു വിളിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി.

Verse 77 (दोहा/सोरठा)

रमानाथ जहँ राजा सो पुर बरनि कि जाइ। अनिमादिक सुख संपदा रहीं अवध सब छाइ।।29।।

ramā-nātha jahã rājā so pura barani ki jāi. animādika sukha saṁpadā rahī̃ avadha saba chāi. ||29||

ലക്ഷ്മീപതിയായ ശ്രീരാമൻ രാജാവായിരുന്ന ആ നഗരത്തെ എങ്ങനെ വർണ്ണിക്കാം? അയോധ്യയിൽ സർവ്വസുഖവും സമൃദ്ധിയും—അണിമാദി സിദ്ധികളുപോലും—എങ്ങും പരന്നുകിടന്നു.

Verse 78 (चौपाई)

जहँ तहँ नर रघुपति गुन गावहिं। बैठि परसपर इहइ सिखावहिं।। भजहु प्रनत प्रतिपालक रामहि। सोभा सील रूप गुन धामहि। जलज बिलोचन स्यामल गातहि। पलक नयन इव सेवक त्रातहि। धृत सर रुचिर चाप तूनीरहि। संत कंज बन रबि रनधीरहि। काल कराल ब्याल खगराजहि। नमत राम अकाम ममता जहि। लोभ मोह मृगजूथ किरातहि। मनसिज करि हरि जन सुखदातहि। संसय सोक निबिड़ तम भानुहि। दनुज गहन घन दहन कृसानुहि। जनकसुता समेत रघुबीरहि। कस न भजहु भंजन भव भीरहि। बहु बासना मसक हिम रासिहि। सदा एकरस अज अबिनासिहि। मुनि रंजन भंजन महि भारहि। तुलसिदास के प्रभुहि उदारहि।।

jahã-tahã nara raghupati guna gāvahĩ | baiṭhi parasapara ihai sikhāvahĩ || bhajahu pranata-pratipālaka rāmahi | sobhā sīla rūpa guna dhāmahi || jalaja-bilocana syāmala gātahi | palaka nayana iva sevaka trātahi || dhṛta sara rucira cāpa tūnīrahi | santa kañja-bana ravi raṇa-dhīrahi || kāla karāla byāla khaga-rājahi | namata rāma akāma mamatā jahi || lobha moha mṛga-jūtha kirātahi | manasija kari hari jana sukha-dātahi || saṁsaya soka nibiṛa tama bhānūhi | danuja gahana ghana dahana kṛsānūhi || janaka-sutā sameta raghu-vīrahi | kasa na bhajahu bhañjana bhava-bhīrahi || bahu bāsanā masaka hima-rāsihi | sadā eka-rasa aja abināsihi || muni-rañjana bhañjana mahi-bhārahi | tulasīdāsa ke prabhūhi udārahi ||

എല്ലായിടത്തും ജനങ്ങൾ രഘുപതിയുടെ ഗുണങ്ങൾ പാടി; ഒന്നിച്ചിരുന്ന് പരസ്പരം ഇതേ പാഠം ഉപദേശിച്ചു: 'ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവരെ രക്ഷിക്കുന്ന രാമനെ ഭജിക്കൂ - പ്രതാപത്തിന്റെയും സൗന്ദര്യത്തിന്റെയും ഗുണത്തിന്റെയും ആലയം. താമരക്കണ്ണനും ശ്യാമവർണ്ണനുമായ അദ്ദേഹം, കണ്ണിന്റെ പതികൾ കണ്ണിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ സേവകന്മാരെ രക്ഷിക്കുന്നു. അമ്പുകളും മനോഹരമായ വില്ലും തൂക്കുന്ന അദ്ദേഹം സന്തുക്കളുടെ താമരവനത്തെ വിരിയിക്കുന്ന സൂര്യനാണ്, യുദ്ധത്തിൽ സ്ഥിരചിത്തനായ വീരൻ. ഭീകരമായ കാലത്തിനും ഭയത്തിന്റെ സർപ്പത്തിനും അദ്ദേഹം ഗരുഡനാണ്; രാമന് നമസ്കരിക്കുമ്പോൾ മോഹവും മമതയും അകന്നുപോകുന്നു. മോഹത്തിന്റെയും ലോഭത്തിന്റെയും മൃഗക്കൂട്ടത്തെ വേട്ടയാടുന്നവനാണ് അദ്ദേഹം; മന്മഥസമാനമായ കാമത്തെ നശിപ്പിച്ച് ഭക്തർക്ക് സുഖം നൽകുന്നു. സംശയത്തിന്റെയും ദുഃഖത്തിന്റെയും ഘനീഭവിച്ച ഇരുളിന് അദ്ദേഹം സൂര്യനാണ്; അസുരന്മാരുടെ കാട് കത്തിക്കുന്ന അഗ്നിയാണ്. ജനകപുത്രിയോടൊപ്പം രഘുവീരൻ സംസാരഭയം നശിപ്പിക്കുന്നു - നിങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ എങ്ങനെ ആരാധിക്കാതിരിക്കും? ആഗ്രഹങ്ങളുടെ മഞ്ഞുകൂമ്പാരത്തിന് അദ്ദേഹം സൂര്യനാണ്; എന്നും ഏകരസനായി, അജനായി, അവിനാശിയായി നിലകൊള്ളുന്നു. മുനിമാരെ സന്തോഷിപ്പിക്കുകയും ഭൂമിയുടെ ഭാരം നീക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ - തുളസീദാസിന്റെ ഉദാരനായ പ്രഭുവാണ് അദ്ദേഹം.'

Verse 79 (दोहा/सोरठा)

एहि बिधि नगर नारि नर करहिं राम गुन गान। सानुकूल सब पर रहहिं संतत कृपानिधान।।30।।

ehi bidhi nagara nāri nara karahĩ rāma guna-gāna | sānukūla saba para rahahĩ santata kṛpā-nidhāna ||30||

ഇങ്ങനെ നഗരമൊട്ടാകെ സ്ത്രീപുരുഷന്മാർ രാമഗുണങ്ങളെ പാടുന്നു; കരുണാനിധിയായ പ്രഭു എല്ലാവർക്കും എപ്പോഴും അനുകൂലനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 80 (चौपाई)

जब ते राम प्रताप खगेसा। उदित भयउ अति प्रबल दिनेसा।। पूरि प्रकास रहेउ तिहुँ लोका। बहुतेन्ह सुख बहुतन मन सोका।। जिन्हहि सोक ते कहउँ बखानी। प्रथम अबिद्या निसा नसानी।। अघ उलूक जहँ तहाँ लुकाने। काम क्रोध कैरव सकुचाने।। बिबिध कर्म गुन काल सुभाऊ। ए चकोर सुख लहहिं न काऊ।। मत्सर मान मोह मद चोरा। इन्ह कर हुनर न कवनिहुँ ओरा।। धरम तड़ाग ग्यान बिग्याना। ए पंकज बिकसे बिधि नाना।। सुख संतोष बिराग बिबेका। बिगत सोक ए कोक अनेका।।

jaba te rāma pratāpa khagesā | udita bhayau ati prabala dinesā || pūri prakāsa raheu tihũ lokā | bahuteṅha sukha bahutana mana sokā || jinhahi soka te kahaũ bakhānī | prathama abidyā nisā nasānī || agha ulūka jahã-tahã lukāne | kāma krodha kairava sakucāne || bibidha karma guna kāla subhāū | e cakora sukha lahahĩ na kāū || matsara māna moha mada corā | inha kara hunara na kavanihũ orā || dharama taṛāga gyāna bigyānā | e paṅkaja bikase bidhi nānā || sukha santoṣa birāga bibekā | bigata soka e koka anekā ||

ശ്രീരാമന്റെ മഹത്വം ഉദിച്ചുയർന്നപ്പോൾ, ഹേ ഗരുഡാ, ശക്തമായ സൂര്യൻ പോലെ, മൂന്ന് ലോകങ്ങളും പ്രകാശത്താൽ നിറഞ്ഞു. പലരും സന്തോഷം കണ്ടെത്തി; എന്നാൽ പല ഹൃദയങ്ങളിലും ദുഃഖം അവശേഷിച്ചു. ഇനിയും ദുഃഖിക്കുന്നവരെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം: ആദ്യം, അജ്ഞാനത്തിന്റെ രാത്രി നീങ്ങി. പാപം എന്ന മൂങ്ങ ഒളിച്ചു; കാമവും ക്രോധവും രാത്രിയിൽ വിരിയുന്ന താമരപോലെ ചുരുങ്ങി. എന്നാൽ കർമ്മത്തിന്റെയും ഗുണങ്ങളുടെയും കാലത്തിന്റെയും സ്വഭാവത്തിന്റെയും വിവിധ വിധികൾ ചകോരപ്പക്ഷികൾക്ക് സമാനമായതിനാൽ ആ പ്രകാശത്തിൽ സന്തോഷം കണ്ടെത്തിയില്ല. അസൂയ, അഹങ്കാരം, മോഹം, മദ്യപാനം എന്നിവ കള്ളന്മാരാണ്; അവരുടെ കരവിരുത് ഒരിടത്തും അഭയം കണ്ടെത്തുന്നില്ല. ധർമ്മത്തിന്റെ കുളത്തിൽ, ജ്ഞാനവും സാക്ഷാത്കാര ജ്ഞാനവും താമരകൾ പോലെ പലവിധത്തിൽ വിരിഞ്ഞു; സന്തോഷം, സംതൃപ്തി, വൈരാഗ്യം, വിവേകം എന്നിവ പല കുയിലുകൾ പാടി, ദുഃഖം അകന്നു.

Verse 81 (दोहा/सोरठा)

यह प्रताप रबि जाकें उर जब करइ प्रकास। पछिले बाढ़हिं प्रथम जे कहे ते पावहिं नास।।31।।

yaha pratāpa rabi jākẽ ura jaba karai prakāsa | pachile bāṛhahĩ prathama je kahe te pāvahĩ nāsa ||31||

ഈ യശസ്സിന്റെ സൂര്യൻ ഹൃദയത്തിൽ പ്രകാശിക്കുമ്പോൾ, മുമ്പ് പറഞ്ഞ മന്ദപ്രവണതകൾ പിന്നെ വളരുകയില്ല—അവയ്ക്ക് അന്ത്യം വരും.

Verse 82 (चौपाई)

भ्रातन्ह सहित रामु एक बारा। संग परम प्रिय पवनकुमारा।। सुंदर उपबन देखन गए। सब तरु कुसुमित पल्लव नए।। जानि समय सनकादिक आए। तेज पुंज गुन सील सुहाए।। ब्रह्मानंद सदा लयलीना। देखत बालक बहुकालीना।। रूप धरें जनु चारिउ बेदा। समदरसी मुनि बिगत बिभेदा।। आसा बसन ब्यसन यह तिन्हहीं। रघुपति चरित होइ तहँ सुनहीं।। तहाँ रहे सनकादि भवानी। जहँ घटसंभव मुनिबर ग्यानी।। राम कथा मुनिबर बहु बरनी। ग्यान जोनि पावक जिमि अरनी।।

bhrātanha sahita rāmu eka bārā | saṅga parama priya pavan-kumārā || sundara upabana dekhana gae | saba taru kusumita pallava nae || jāni samaya sanakādika āe | teja-puñja guna sīla suhāe || brahmānanda sadā laya-līnā | dekhata bālaka bahu-kālīnā || rūpa dharẽ janu cāriu bedā | sama-darasī muni bigata bibhedā || āsā basana byasana yaha tinhahī̃ | raghupati carita hoi tahã sunahī̃ || tahā̃ rahe sanakādi bhavānī | jahã ghaṭ-saṁbhava muni-bara gyānī || rāma kathā muni-bara bahu baranī | gyāna-jonī pāvaka jimi aranī ||

ഒരിക്കൽ ശ്രീരാമൻ തന്റെ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം, തന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട ഹനുമാനോടൊപ്പം, ഒരു സുന്ദരമായ ഉദ്യാനം കാണാൻ പോയി; ഓരോ മരവും പുതിയ പൂക്കളോടും ഇലകളോടും വിരിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. സമയം പാകമായെന്ന് മനസ്സിലാക്കി സനകാദി മുനിമാർ എത്തി, പ്രകാശത്തിന്റെ സമൂഹങ്ങൾ, ഗുണങ്ങളാലും സൗന്ദര്യത്താലും അലംകൃതർ, എന്നും ബ്രഹ്മാനന്ദത്തിൽ ലയിച്ചവർ, പഴയ ബാലന്മാർ പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. അവർ നാല് വേദങ്ങൾ രൂപം കൊണ്ടതുപോലെ: സമദർശികളായ മുനിമാർ, എല്ലാ വിഭേദങ്ങളിൽ നിന്നും മുക്തർ. അവർക്ക് ഒരേയൊരു ആസക്തി മാത്രം, രഘുപതിയുടെ ചരിതങ്ങൾ എവിടെ പറയപ്പെടുന്നുവോ അവിടെ അവർ ശ്രദ്ധിക്കുന്നു. അവിടെ, ഹേ ഭവാനീ, സനകാദിമാർ താമസിച്ചു, ജ്ഞാനിയായ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ അഗസ്ത്യനും താമസിച്ചിരുന്ന സ്ഥലത്ത്. മഹാമുനിമാർ രാമകഥ പലവിധത്തിൽ വർണ്ണിച്ചു; അത് ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉറവിടമാണ്, അരണി തടികളിൽ നിന്ന് ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നി പോലെ.

Verse 83 (दोहा/सोरठा)

देखि राम मुनि आवत हरषि दंडवत कीन्ह। स्वागत पूँछि पीत पट प्रभु बैठन कहँ दीन्ह।।32।।

dekhi rāma muni āvata haraṣi daṇḍavata kīnha | savāgata pūँchi pīta paṭa prabhu baiṭhana kahaँ dīnha ||32||

മുനി സമീപിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ രാമൻ ആനന്ദിച്ചു, പൂർണ്ണ സാഷ്ടാംഗപ്രണാമം ചെയ്തു. അദ്ദേഹം മുനിയെ സ്വാഗതം ചെയ്തു, ക്ഷേമം ചോദിച്ചു, ഇരിപ്പിനായി മഞ്ഞവസ്ത്രം ആസനമായി അർപ്പിച്ചു.

Verse 84 (चौपाई)

कीन्ह दंडवत तीनिउँ भाई। सहित पवनसुत सुख अधिकाई।। मुनि रघुपति छबि अतुल बिलोकी। भए मगन मन सके न रोकी।। स्यामल गात सरोरुह लोचन। सुंदरता मंदिर भव मोचन।। एकटक रहे निमेष न लावहिं। प्रभु कर जोरें सीस नवावहिं।। तिन्ह कै दसा देखि रघुबीरा। स्त्रवत नयन जल पुलक सरीरा।। कर गहि प्रभु मुनिबर बैठारे। परम मनोहर बचन उचारे।। आजु धन्य मैं सुनहु मुनीसा। तुम्हरें दरस जाहिं अघ खीसा।। बड़े भाग पाइब सतसंगा। बिनहिं प्रयास होहिं भव भंगा।।

kīnha daṇḍavata tīnīuँ bhāī | sahita pavanasuta sukha adhikāī || muni raghupati chabi atula bilokī | bhae magana mana sake na rokī || śyāmala gāta saroruha locana | suṁdarətā maṁdira bhava mocana || ekṭaka rahe nimeṣa na lāvahiṁ | prabhu kara joreṁ sīsa navāvahiṁ || tinha kai dasā dekhi raghubīrā | stravata nayana jala pulaka sarīrā || kara gahi prabhu munibara baiṭhāre | parama manohara bacana ucāre || āju dhanya maiṁ sunahu munīsā | tumhareṁ darasa jāhiṁ agh khīsā || baṛe bhāga pāiba satasaṅgā | binahiṁ prayāsa hohiṁ bhava bhaṅgā ||

വായുപുത്രനോടുകൂടെ മൂന്നു സഹോദരന്മാരും ദണ്ഡവത്‌ പ്രണാമം ചെയ്തു; അവരുടെ ആനന്ദം മാത്രമേ വർധിച്ചുള്ളൂ. ഋഷി, രഘുപതിയുടെ ഉപമയറ്റ സൗന്ദര്യം കണ്ടപ്പോൾ, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കാനാവാതെ പരവശനായി. ശ്യാമവർണ്ണൻ, കമലനയനൻ, സൗന്ദര്യത്തിന്റെ ധാമം, ഭവബന്ധമോചകൻ—അവനെ നോക്കി കണ്ണിമയ്ക്കാതെ നിന്നു; കൈകൾ ചേർത്ത്, തല കുനിച്ച്. അവരുടെ അവസ്ഥ കണ്ടപ്പോൾ രഘുവീരന്റെ കണ്ണുകൾ കരുണാശ്രുക്കളാൽ നിറഞ്ഞു; ഭക്തിരോമാഞ്ചം ശരീരമൊട്ടാകെ പടർന്നു. ഭഗവാൻ ഋഷിയുടെ കൈ പിടിച്ച്, തപസ്വികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവനെ ഇരുത്തി, അത്യന്തം മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: “ഇന്ന് ഞാൻ ധന്യനായി—കേൾക്കുക, മഹർഷേ. നിങ്ങളുടെ ദർശനത്താൽ പാപങ്ങൾ അകന്നുപോകുന്നു. സത്സംഗം ലഭിക്കുന്നവന്റെ ഭാഗ്യം മഹത്താണ്; പരിശ്രമമില്ലാതെ തന്നെ ഭവബന്ധം മുറിഞ്ഞുപോകുന്നു.”

Verse 85 (दोहा/सोरठा)

संत संग अपबर्ग कर कामी भव कर पंथ। कहहि संत कबि कोबिद श्रुति पुरान सदग्रंथ।।33।।

saṁta saṅga apabarga kara kāmī bhava kara paṁtha | kahahiṁ saṁta kabi kobida śruti purāna sadagraṁtha ||33||

സത്സംഗം മോക്ഷത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്; കാമവശന്മാർ ലോകബന്ധം പാകുന്ന വഴിയിലേക്കാണ് പോകുന്നത്. ഇങ്ങനെ സന്മാർഗ്ഗികൾ, കവികൾ, ജ്ഞാനികൾ, വേദങ്ങൾ, പുരാണങ്ങൾ, സത്യശാസ്ത്രങ്ങൾ എല്ലാം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 86 (चौपाई)

सुनि प्रभु बचन हरषि मुनि चारी। पुलकित तन अस्तुति अनुसारी।। जय भगवंत अनंत अनामय। अनघ अनेक एक करुनामय।। जय निर्गुन जय जय गुन सागर। सुख मंदिर सुंदर अति नागर।। जय इंदिरा रमन जय भूधर। अनुपम अज अनादि सोभाकर।। ग्यान निधान अमान मानप्रद। पावन सुजस पुरान बेद बद।। तग्य कृतग्य अग्यता भंजन। नाम अनेक अनाम निरंजन।। सर्ब सर्बगत सर्ब उरालय। बससि सदा हम कहुँ परिपालय।। द्वंद बिपति भव फंद बिभंजय। ह्रदि बसि राम काम मद गंजय।।

suni prabhu bacana haraṣi muni cārī | pulakita tana astuti anusārī || jaya bhagavaṁta anaṁta anāmaya | anagha aneka eka karuṇāmaya || jaya nirguṇa jaya jaya guṇa sāgara | sukha maṁdira suṁdara ati nāgara || jaya iṁdirā ramana jaya bhūdhara | anupama aja anādi sobhākara || gyāna nidhāna amāna mānaprada | pāvana sujasa purāna beda bada || tagya kṛtagya agyatā bhaṁjana | nāma aneka anāma niraṁjana || sarba sarbagata sarba urālaya | basasi sadā hama kahaुँ paripālaya || dvaṁda bipati bhava phaṁda bibhaṁjaya | hr̥di basi rāma kāma mada gaṁjaya ||

ഭഗവാന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആ നാലു മഹർഷിമാരും ആനന്ദിച്ചു; ശരീരത്തിൽ രോമാഞ്ചം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു; സ്തുതി ഒഴുകി: “ജയ ജയ ഭഗവാൻ—അനന്തൻ, ദുഃഖരഹിതൻ; പാപരഹിതൻ; രൂപങ്ങൾ അനേകം എങ്കിലും ഒരുവനായവൻ; കരുണാമയൻ. നിർഗുണനേ, ജയ; ഗുണസാഗരനേ, വീണ്ടും ജയ—ആനന്ദധാമം, അതിസുന്ദരൻ, പരമജ്ഞാനി. ലക്ഷ്മീപതിയേ, ഭൂധരനേ, ജയ—അനുപമൻ, അജൻമൻ, ആദിരഹിതൻ, തേജസ്സിന്റെ സ്രഷ്ടാവ്. ജ്ഞാനനിധിയേ, അഹങ്കാരാതീതൻ എങ്കിലും മാനദാനി; വേദപുരാണങ്ങൾ പാടുന്ന നിർമലകീർത്തിയുള്ളവൻ. തത്ത്വജ്ഞൻ, കൃതജ്ഞൻ, അജ്ഞാനനാശകൻ; നാമങ്ങൾ അനേകം എങ്കിലും നാമരഹിതൻ; നിർമലൻ. സർവസ്വം, സർവവ്യാപി, ഹൃദയവാസി—എപ്പോഴും ഞങ്ങളോടുകൂടെ വസിച്ച് രക്ഷിക്കണമേ. ദ്വൈതം, വിപത്ത്, ഭവബന്ധത്തിന്റെ കുടുക്ക്—ഇവയെല്ലാം തകർക്കണമേ; ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്ക, ഹേ രാമാ; കാമവും മദവും ചതയ്ക്കണമേ.”

Verse 87 (दोहा/सोरठा)

परमानंद कृपायतन मन परिपूरन काम। प्रेम भगति अनपायनी देहु हमहि श्रीराम।।34।।

paramānaṁda kṛpāyatana mana paripūrana kāma | prema bhagati anapāyinī dehu hamahi śrīrāma ||34||

ഹേ ശ്രീരാമാ—പരമാനന്ദസ്വരൂപാ, കരുണാധാമാ, സത്യപുരുഷാർത്ഥങ്ങളുടെ പൂരകനേ—ഒരിക്കലും വിട്ടുപോകാത്ത പ്രേമഭക്തി ഞങ്ങൾക്ക് ദാനമരുളണമേ.