Prakarana 4
सोपान का ‘समापन-संस्कार’: लीला-परिणति के बाद समाज, मन और साधना का ‘स्थिर-धर्म’ में प्रतिष्ठापन। यहाँ रामराज्य बाह्य-राज्य नहीं, अंतःकरण का राज्य बनता है—गुणगान, सत्संग, संत-लक्षण, असंत-स्वभाव और ‘प्रताप-रवि’ (ज्ञान/कृपा) के उदय से अविद्या-निशा का क्षय। यह चरण साधक को कथा-रस से ‘नित्याचार’ (स्मरण, संग, विवेक) में उतारता है, जिससे मुक्ति का मार्ग लोक-जीवन के भीतर ही चलने लगता है।
ఉత్తరకాండ రసం ‘శాంత’ను ప్రధానంగా ఉంచి, ‘భక్తి-శృంగార’ (రామ-సీతల శోభ), ‘దాస్య’ (సేవక-త్రాణం), మరియు ‘నీతి/ధర్మ’ ఉపదేశ స్వరంగా వికసిస్తుంది. ఈ ఖండం నగరజనుల రామ-గుణగానం (లోక-ధర్మం)తో ప్రారంభమై, రామ-ప్రతాపాన్ని ‘దినేశ’ (సూర్యుడు) రూపకంలో చూపుతుంది: అవిద్యా-నిశా నాశనం, కామ-క్రోధాదుల సంకోచం, ధర్మ-తడాగంలో జ్ఞాన-పంకజ వికాసం. తరువాత సనకాదుల ఆగమనం, స్తుతి-ప్రార్థనలతో నిర్గుణ-సగుణ సమన్వయం బలపడుతుంది—‘అనంత అనామయ’తో పాటు ‘ఇందిరారమణ’. చివరికి భరతుని ప్రశ్న నెపంతో సంత-అసంత లక్షణ-పరంపర ఇవ్వబడుతుంది; అది కథను సమాజ-శిక్షణకూ, సాధకుని ఆత్మపరిశీలనకూ ఉపకరణంగా మారుస్తుంది. ఈ విధంగా ఉత్తరకాండ లీలకు ‘ఫలం’ ఇచ్చి, సాధనకు ‘స్థాయి విధానం’ను నిర్మిస్తుంది.
Verses
చౌపాయి 30.1-5
जहँ तहँ नर रघुपति गुन गावहिं।बैठि परसपर इहइ सिखावहिं।।
भजहु प्रनत प्रतिपालक रामहि।सोभा सील रूप गुन धामहि।जलज बिलोचन स्यामल गातहि।पलक नयन इव सेवक त्रातहि।धृत सर रुचिर चाप तूनीरहि।संत कंज बन रबि रनधीरहि।काल कराल ब्याल खगराजहि।नमत राम अकाम ममता जहि।लोभ मोह मृगजूथ किरातहि।मनसिज करि हरि जन सुखदातहि।संसय सोक निबिड़ तम भानुहि।दनुज गहन घन दहन कृसानुहि।जनकसुता समेत रघुबीरहि।कस न भजहु भंजन भव भीरहि।बहु बासना मसक हिम रासिहि।सदा एकरस अज अबिनासिहि।मुनि रंजन भंजन महि भारहि।तुलसिदास के प्रभुहि उदारहि।।
jahã-tahã nara raghupati guna gāvahĩ |baiṭhi parasapara ihai sikhāvahĩ ||
bhajahu pranata-pratipālaka rāmahi |sobhā sīla rūpa guna dhāmahi ||
jalaja-bilocana syāmala gātahi |palaka nayana iva sevaka trātahi ||
dhṛta sara rucira cāpa tūnīrahi |santa kañja-bana ravi raṇa-dhīrahi ||
kāla karāla byāla khaga-rājahi |namata rāma akāma mamatā jahi ||
lobha moha mṛga-jūtha kirātahi |manasija kari hari jana sukha-dātahi ||
saṁsaya soka nibiṛa tama bhānūhi |danuja gahana ghana dahana kṛsānūhi ||
janaka-sutā sameta raghu-vīrahi |kasa na bhajahu bhañjana bhava-bhīrahi ||
bahu bāsanā masaka hima-rāsihi |sadā eka-rasa aja abināsihi ||
muni-rañjana bhañjana mahi-bhārahi |tulasīdāsa ke prabhūhi udārahi ||
ఎక్కడెక్కడ జనులు రఘుపతి గుణాలను గానం చేస్తూ, కూర్చుని ఒకరికొకరు దీనిని బోధించుకుంటున్నారు: "శరణాగతులను రక్షించే రాముని భజించండి, సౌందర్యం, శీలం, రూపం, గుణాలకు నిలయమైనవాని, కమలాక్షుడు, నల్లని దేహం గలవాడు, కన్నుకు రెప్పలా తన సేవకులను రక్షించేవాడు, బాణాలు, అందమైన ధనుస్సు, బాణసంచి ధరించినవాడు, యుద్ధంలో నిశ్చలుడు, సాధువుల కమలవనానికి సూర్యుడు, భయంకరమైన కాలము అనే సర్పానికి గరుడ అనే పక్షిరాజు, కోరిక లేకుండా శరణు కోరేవారి స్వార్థ మమకారాన్ని నాశనం చేసే రాముడు, లోభము మోహము అనే జింకల మందకు వేటగాడు, మన్మథుడనే ఏనుగుకు సింహం, తన భక్తులకు సుఖాన్ని ఇచ్చేవాడు, సందేహం శోకం అనే ఘన చీకటికి సూర్యుడు, రాక్షసుల దట్టమైన అడవిని కాల్చే అగ్ని, జానకి సమేత రఘువీరుని, సంసార భయాన్ని నాశనం చేసేవాని, మీరు ఎందుకు భజించరు? అనేక కోరికలు అనే దోమల గుంపుకు మంచు, ఎల్లప్పుడు ఒకే స్వభావం గలవాడు, జన్మించనివాడు, నశించనివాడు, మునులను ఆనందింపజేసేవాడు, భూమి భారాన్ని తొలగించేవాడు, తులసీదాసున ఉదార ప్రభువు."
దోహా 30
एहि बिधि नगर नारि नर करहिं राम गुन गान।सानुकूल सब पर रहहिं संतत कृपानिधान।।30।।
ehi bidhi nagara nāri nara karahĩ rāma guna-gāna |sānukūla saba para rahahĩ santata kṛpā-nidhāna ||30||
ఈ విధంగా నగరములోని స్త్రీలు పురుషులు రాముని గుణములను కీర్తిస్తూ పాడుతున్నారు. కరుణా నిధి అయిన ప్రభువు ఎల్లప్పుడూ అందరి మీద అనుకూలంగా ఉన్నాడు.
చౌపాయి 31.1-4
जब ते राम प्रताप खगेसा।उदित भयउ अति प्रबल दिनेसा।।
पूरि प्रकास रहेउ तिहुँ लोका।बहुतेन्ह सुख बहुतन मन सोका।।
जिन्हहि सोक ते कहउँ बखानी।प्रथम अबिद्या निसा नसानी।।
अघ उलूक जहँ तहाँ लुकाने।काम क्रोध कैरव सकुचाने।।
बिबिध कर्म गुन काल सुभाऊ।ए चकोर सुख लहहिं न काऊ।।
मत्सर मान मोह मद चोरा।इन्ह कर हुनर न कवनिहुँ ओरा।।
धरम तड़ाग ग्यान बिग्याना।ए पंकज बिकसे बिधि नाना।।
सुख संतोष बिराग बिबेका।बिगत सोक ए कोक अनेका।।
jaba te rāma pratāpa khagesā |udita bhayau ati prabala dinesā ||
pūri prakāsa raheu tihũ lokā |bahuteṅha sukha bahutana mana sokā ||
jinhahi soka te kahaũ bakhānī |prathama abidyā nisā nasānī ||
agha ulūka jahã-tahã lukāne |kāma krodha kairava sakucāne ||
bibidha karma guna kāla subhāū |e cakora sukha lahahĩ na kāū ||
matsara māna moha mada corā |inha kara hunara na kavanihũ orā ||
dharama taṛāga gyāna bigyānā |e paṅkaja bikase bidhi nānā ||
sukha santoṣa birāga bibekā |bigata soka e koka anekā ||
పక్షుల ప్రభువా, రాముని ప్రతాపం అత్యంత బలవంతమైన సూర్యుని వలె ఉదయించిన కాలం నుండి, దాని కాంతి మూడు లోకాలను నింపింది. అందువలన అనేకులు సుఖం పొందారు, అనేకుల మనసులు దుఃఖంతో నిండినవి. ఎవరు దుఃఖం పొందారో వారిని వివరంగా చెబుతాను. మొదట, అవిద్య అనే రాత్రి ముగిసింది. పాపం గుడ్లగూబ వలె అక్కడక్కడ దాగింది; కామమును క్రోధమును రాత్రి తామరల వలె సిగ్గుతో మూసుకున్నాయి. వివిధ కర్మలు, గుణాలు, కాలము, స్వభావము: ఇవి చకోర పక్షుల వలె ఎప్పుడూ సుఖం పొందలేదు. అసూయ, గర్వము, మోహము, మదము దొంగల వలె; వీరి నేర్పుకు ఏ దిశలోనూ అవకాశం లేదు. ధర్మము కొలను, జ్ఞానమును విజ్ఞానమును తామరలు, అవి అనేక విధాలుగా వికసించాయి. సుఖము, సంతోషము, వైరాగ్యము, వివేకము అనంత చక్వా పక్షుల వలె, దుఃఖం నుండి విముక్తి పొందాయి.
దోహా 31
यह प्रताप रबि जाकें उर जब करइ प्रकास।पछिले बाढ़हिं प्रथम जे कहे ते पावहिं नास।।31।।
yaha pratāpa rabi jākẽ ura jaba karai prakāsa |pachile bāṛhahĩ prathama je kahe te pāvahĩ nāsa ||31||
ఎవరి హృదయంలో రాముని కీర్తి అనే సూర్యుడు ప్రకాశిస్తాడో, వారిలో చివర చెప్పబడినవి వృద్ధి చెందగా, మొదట చెప్పబడినవి నాశనం పొందుతాయి.
చౌపాయి 32.1-4
भ्रातन्ह सहित रामु एक बारा।संग परम प्रिय पवनकुमारा।।
सुंदर उपबन देखन गए।सब तरु कुसुमित पल्लव नए।।
जानि समय सनकादिक आए।तेज पुंज गुन सील सुहाए।।
ब्रह्मानंद सदा लयलीना।देखत बालक बहुकालीना।।
रूप धरें जनु चारिउ बेदा।समदरसी मुनि बिगत बिभेदा।।
आसा बसन ब्यसन यह तिन्हहीं।रघुपति चरित होइ तहँ सुनहीं।।
तहाँ रहे सनकादि भवानी।जहँ घटसंभव मुनिबर ग्यानी।।
राम कथा मुनिबर बहु बरनी।ग्यान जोनि पावक जिमि अरनी।।
bhrātanha sahita rāmu eka bārā |saṅga parama priya pavan-kumārā ||
sundara upabana dekhana gae |saba taru kusumita pallava nae ||
jāni samaya sanakādika āe |teja-puñja guna sīla suhāe ||
brahmānanda sadā laya-līnā |dekhata bālaka bahu-kālīnā ||
rūpa dharẽ janu cāriu bedā |sama-darasī muni bigata bibhedā ||
āsā basana byasana yaha tinhahī̃ |raghupati carita hoi tahã sunahī̃ ||
tahā̃ rahe sanakādi bhavānī |jahã ghaṭ-saṁbhava muni-bara gyānī ||
rāma kathā muni-bara bahu baranī |gyāna-jonī pāvaka jimi aranī ||
ఒకసారి రాముడు తన సోదరులతో, తనకు అత్యంత ప్రియమైన వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడితో కలిసి, అందమైన ఒక ఉపవనాన్ని చూడడానికి వెళ్ళాడు; అక్కడ ప్రతి చెట్టు కూడా కొత్త ఆకులతో పూచి కూడి ఉంది. సరైన సమయమని తెలిసి సనకుడు మరియు అతని సోదరులు వచ్చారు; తేజోరాశులు, గుణములతో శీలముతో అలంకృతులు. వారు ఎల్లప్పుడూ బ్రహ్మానందములో లీనమై ఉండువారు; ఎన్నో కాలములుగా జీవించినా బాలురువలె కనిపించారు. వారు నాలుగు వేదములు సజీవ రూపము తాలినట్లు కనిపించారు; సమదర్శి అయిన మునులు, అన్ని భేదములు లేని వారు. వారి ఏకైక ఆశ, వస్త్రము, అభిరుచి ఇదే: రఘుపతి చరిత్ర ఎక్కడ చెప్పబడుతుందో అక్కడ వినడము. భవానీ, సనకుడు మరియు అతని సోదరులు కలశమునుండి జన్మించిన జ్ఞాని అయిన మునిశ్రేష్ఠుడు అగస్త్యుడు నివసించిన చోటే ఉన్నారు. ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు రాముని కథను విస్తారముగా వర్ణించాడు; అది జ్ఞానమునకు మూలము, అరణి కఱ్ఱ అగ్నికి మూలమైనట్లు.
దోహా 32
देखि राम मुनि आवत हरषि दंडवत कीन्ह।स्वागत पूँछि पीत पट प्रभु बैठन कहँ दीन्ह।।32।।
dekhi rāma muni āvata haraṣi daṇḍavata kīnha |svāgata pū̃chi pīta paṭa prabhu baiṭhana kahã dīnha ||32||
మునులు వస్తున్నారని చూచి రాముడు ఆనందించి వారికి దండవతం చేశాడు. వారి క్షేమాన్ని విచారించి, ప్రభువు తన పసుపు వస్త్రాన్ని వారు కూర్చోవడానికి పరిచాడు.
చౌపాయి 33.1-4
कीन्ह दंडवत तीनिउँ भाई।सहित पवनसुत सुख अधिकाई।।
मुनि रघुपति छबि अतुल बिलोकी।भए मगन मन सके न रोकी।।
स्यामल गात सरोरुह लोचन।सुंदरता मंदिर भव मोचन।।
एकटक रहे निमेष न लावहिं।प्रभु कर जोरें सीस नवावहिं।।
तिन्ह कै दसा देखि रघुबीरा।स्रवत नयन जल पुलक सरीरा।।
कर गहि प्रभु मुनिबर बैठारे।परम मनोहर बचन उचारे।।
आजु धन्य मैं सुनहु मुनीसा।तुम्हरें दरस जाहिं अघ खीसा।।
बड़े भाग पाइब सतसंगा।बिनहिं प्रयास होहिं भव भंगा।।
kīnha daṇḍavata tīniũ bhāī |sahita pavanasuta sukha adhikāī ||
muni raghupati chabi atula bilokī |bhae magana mana sake na rokī ||
śyāmala gāta saroruha locana |suṁdarətā maṁdira bhava mocana ||
ekṭaka rahe nimeṣa na lāvahiṁ |prabhu kara joreṁ sīsa navāvahiṁ ||
tinha kai dasā dekhi raghubīrā |sravata nayana jala pulaka sarīrā ||
kara gahi prabhu munibara baiṭhāre |parama manohara bacana ucāre ||
āju dhanya maiṁ sunahu munīsā |tumhareṁ darasa jāhiṁ agh khīsā ||
baṛe bhāga pāiba satasaṅgā |binahiṁ prayāsa hohiṁ bhava bhaṅgā ||
ముగ్గురు సోదరులు వాయుపుత్రునితో కలిసి దండవత్ ప్రణామం చేసిరి; వారికి అధికమైన ఆనందం కలిగినది. మునులు రఘుపతి యొక్క అతులీయ సౌందర్యాన్ని చూచి మనసు ముగ్ధులయిరి; తమ మనసులను ఆపలేకపోయిరి. ఆయన దేహం శ్యామవర్ణం, నయనాలు కమలాల వంటివి; ఆయన సౌందర్య మందిరం, భవబంధాలను తొలగించువాడు. నిమేషం కూడా కన్ను చిమ్మక ఏకదృష్టితో నిలిచిరి; చేతులు జోడించి ప్రభువుకు శిరస్సు వంచిరి. వారి స్థితి చూచి రఘువీరుని నయనాలనుండి జలధార ప్రవహించెను, శరీరం పులకరించెను. ప్రభువు మునిశ్రేష్ఠులను చేతులు పట్టి కూర్చోబెట్టెను; పరమ మనోహరమైన వాక్యాలు పలికెను. "మునీశ్వరులారా, వినండి: ఈ రోజు నేను ధన్యుడనైతిని. మీ దర్శనంతో పాపాలు నశించిపోయెను." "మహా భాగ్యంతో ఒకడు సత్సంగాన్ని పొందుతాడు; దాని వలన ఎటువంటి ప్రయత్నం లేకుండా భవబంధాలు తెంచుకొనబడుతాయి."
దోహా 33
संत संग अपबर्ग कर कामी भव कर पंथ।कहहि संत कबि कोबिद श्रुति पुरान सदग्रंथ।।33।।
saṁta saṅga apabarga kara kāmī bhava kara paṁtha |kahahiṁ saṁta kabi kobida śruti purāna sadagraṁtha ||33||
సాధుసంగము ముక్తిని ఇస్తుంది, కాముకులతో సాంగత్యము పునర్జన్మల మార్గము. సాధువులు, కవులు, పండితులు, వేదాలు, పురాణాలు, అన్ని పవిత్ర గ్రంథాలు ఇలానే చెబుతాయి.
చౌపాయి 34.1-4
सुनि प्रभु बचन हरषि मुनि चारी।पुलकित तन अस्तुति अनुसारी।।
जय भगवंत अनंत अनामय।अनघ अनेक एक करुनामय।।
जय निर्गुन जय जय गुन सागर।सुख मंदिर सुंदर अति नागर।।
जय इंदिरा रमन जय भूधर।अनुपम अज अनादि सोभाकर।।
ग्यान निधान अमान मानप्रद।पावन सुजस पुरान बेद बद।।
तग्य कृतग्य अग्यता भंजन।नाम अनेक अनाम निरंजन।।
सर्ब सर्बगत सर्ब उरालय।बससि सदा हम कहुँ परिपालय।।
द्वंद बिपति भव फंद बिभंजय।हृदि बसि राम काम मद गंजय।।
suni prabhu bacana haraṣi muni cārī |pulakita tana astuti anusārī ||
jaya bhagavaṁta anaṁta anāmaya |anagha aneka eka karuṇāmaya ||
jaya nirguṇa jaya jaya guṇa sāgara |sukha maṁdira suṁdara ati nāgara ||
jaya iṁdirā ramana jaya bhūdhara |anupama aja anādi sobhākara ||
gyāna nidhāna amāna mānaprada |pāvana sujasa purāna beda bada ||
tagya kṛtagya agyatā bhaṁjana |nāma aneka anāma niraṁjana ||
sarba sarbagata sarba urālaya |basasi sadā hama kahũ paripālaya ||
dvaṁda bipati bhava phaṁda bibhaṁjaya |hr̥di basi rāma kāma mada gaṁjaya ||
ప్రభువు మాటలు విని నలుగురు మునులు ఆనందించారు; శరీరం రోమాంచితమై స్తుతి చేయనారంభించారు. జయము భగవంతునకు, అనంతునకు, సర్వరోగరహితునకు, పాపరహితునకు, అనేకుడై ఒకడైనవానికి, కరుణామయునకు. నిర్గుణుడవు నీకు జయము, గుణసముద్రా నీకు జయము, జయము; సుఖమందిరమా, అందమైన అత్యంత నాగరికుడవు. ఇందిరా పతివైన నీకు జయము, భూధరా నీకు జయము; అనుపమా, అజా, అనాదివైన సోభాకరా. జ్ఞాననిధానా, అమానుడవై ఇతరులకు మానము ప్రదానము చేయువాడా, నీ పవిత్ర కీర్తిని పురాణములు వేదములు పొగడుచున్నాయి. సర్వజ్ఞా, కృతజ్ఞా, అజ్ఞాన భంజనుడవు; అనేక నామములు ధరించినా అనామవు, నిరంజనవు. నీవే సర్వము, సర్వాంతర్యామివి, సర్వ హృదయముల ఆలయవి; మమ్మున సదా నివసించుచున్నావు; మమ్ము పాలింపుము. ద్వంద్వములను, విపత్తులను, భవఫందములను భంజింపుము; హృదయమున నివసించు రామా, కామమును మదమును నశింపుము.
దోహా 34
परमानंद कृपायतन मन परिपूरन काम।प्रेम भगति अनपायनी देहु हमहि श्रीराम।।34।।
paramānaṁda kṛpāyatana mana paripūrana kāma |prema bhagati anapāyinī dehu hamahi śrīrāma ||34||
ఓ పరమానందమా, కరుణా నిలయమా, ప్రతి కోరికలో మనసు పూర్తిగా నెరవేరిన వాడా, ఓ శ్రీరామా, మాకు తోల్చని ప్రేమ భక్తిని ఇవ్వు.
చౌపాయి 35.1-5
देहु भगति रघुपति अति पावनि।त्रिबिध ताप भव दाप नसावनि।।
प्रनत काम सुरधेनु कलपतरु।होइ प्रसन्न दीजै प्रभु यह बरु।।
भव बारिधि कुंभज रघुनायक।सेवत सुलभ सकल सुख दायक।।
मन संभव दारुन दुख दारय।दीनबंधु समता बिस्तारय।।
आस त्रास इरिषादि निवारक।बिनय बिबेक बिरति बिस्तारक।।
भूप मौलि मन मंडन धरनी।देहि भगति संसृति सरि तरनी।।
मुनि मन मानस हंस निरंतर।चरन कमल बंदित अज संकर।।
रघुकुल केतु सेतु श्रुति रच्छक।काल करम सुभाउ गुन भच्छक।।
तारन तरन हरन सब दूषन।तुलसिदास प्रभु त्रिभुवन भूषन।।
dehu bhagati raghupati ati pāvani |tribidha tāpa bhava dāpa nasāvani ||
pranata kāma suradhenu kalpataru |hoi prasanna dījai prabhu yaha baru ||
bhava bāridhi kumbhaja raghunāyaka |sevata sulabha sakala sukha dāyaka ||
mana saṃbhava dāruṇa dukha dāraya |dīnabaṃdhu samatā bistāray ||
āsa trāsa iriṣādi nivāraka |binaya bibeka birati bistāraka ||
bhūpa mauli mana maṇḍana dharanī |dehi bhagati saṃsṛti sari taranī ||
muni mana mānasa haṃsa niraṃtara |carana kamala baṃdita aja śaṅkara ||
raghukula ketu setu śruti racchaka |kāla karama subhāu guna bhacchaka ||
tārana tarana harana saba dūṣana |tulasīdāsa prabhu tribhuvana bhūṣana ||
రఘుపతీ, అత్యంత పవిత్రమైన భక్తిని ఇవ్వు; మూడు విధాల తాపాలను, భవ గర్వాన్ని నశింపచేసే భక్తిని ఇవ్వు. నిన్ను ప్రణమించేవారికి నీవు కామధేనువు, కల్పవృక్షం. ప్రభూ, ప్రసన్నమై ఈ వరాన్ని ఇవ్వు. రఘునాయకా, నీవు భవ సాగరాన్ని త్రాగిన అగస్త్యుడవు; నిన్ను సేవించేవారికి సులభంగా లభించే సకల సుఖాల ప్రదాతవు. మనస్సు సంభవమైన దారుణ దుఃఖాలను చీల్చి వేయువాడా; దీనబంధువా, నీవు సమత్వాన్ని విస్తరించువాడవు. నీవు ఆశ, భయం, ఈర్ష్యాది దోషాలను నివారించువాడవు; వినయం, వివేకం, వైరాగ్యాలను విస్తరించువాడవు. నీవు రాజుల ముడి మణి, భూమికి అలంకారం. భవ సంసార సరితి దాటే నావ అయిన భక్తిని ఇవ్వు. మునుల మనస్సు మానస సరోవరంలో నిరంతర వసించే హంసవు; నీ పద్మ చరణాలు బ్రహ్మ, శంకరులచే వందించబడినవి. నీవు రఘుకుల కేతువు, శ్రుతుల సేతువు, రక్షకుడు; కాలం, కర్మ, సుభావం, గుణాలను భక్షించువాడవు. తరింపించువాడవు, తరణివి, సర్వ దూషణాలను హరించువాడవు. తులసీదాస ప్రభూ, త్రిభువన భూషణా.
దోహా 35
बार बार अस्तुति करि प्रेम सहित सिरु नाइ।ब्रह्म भवन सनकादि गे अति अभीष्ट बर पाइ।।35।।
bāra bāra astuti kari prema sahita siru nāi |brahma bhavana sanakādi ge ati abhīṣṭa bara pāi ||35||
మళ్ళీ మళ్ళీ స్తుతించి, ప్రేమతో తల వంచి, సనకాదులు తాము అత్యంత కోరిన వరాన్ని పొంది, బ్రహ్మ భవనానికి వెళ్ళారు.
చౌపాయి 36.1-4
सनकादिक बिधि लोक सिधाए।भ्रातन्ह राम चरन सिरु नाए।।
पूछत प्रभुहि सकल सकुचाहीं।चितवहिं सब मारुतसुत पाहीं।।
सुनि चहहिं प्रभु मुख कै बानी।जो सुनि होइ सकल भ्रम हानी।।
अंतरजामी प्रभु सभ जाना।बूझत कहहु काह हनुमाना।।
जोरि पानि कह तब हनुमंता।सुनहु दीनदयाल भगवंता।।
नाथ भरत कछु पूँछन चहहीं।प्रस्न करत मन सकुचत अहहीं।।
तुम्ह जानहु कपि मोर सुभाऊ।भरतहि मोहि कछु अंतर काऊ।।
सुनि प्रभु बचन भरत गहे चरना।सुनहु नाथ प्रनतारति हरना।।
sanakādika bidhi loka sidhāe |bhrātanha rāma carana siru nāe ||
pūchata prabhuhi sakala sakucāhīṃ |citavahiṃ saba mārutasuta pāhīṃ ||
suni cahahiṃ prabhu mukha kai bānī |jo suni hoi sakala bhrama hānī ||
antarajāmī prabhu sabh jānā |būjhata kahahu kāha hanumānā ||
jori pāni kaha taba hanumaṃtā |sunahu dīnadayāla bhagavaṃtā ||
nātha bharata kachu pū̃chana cahahīṃ |prasna karata mana sakucata ahahīṃ ||
tumha jānahu kapi mora subhāū |bharatahi mohi kachu aṃtara kāū ||
suni prabhu bacana bharata gahe caranā |sunahu nātha pranatārati haranā ||
సనకాదులు బ్రహ్మలోకానికి వెళ్లారు; సోదరులు రాముని పాదాలకు తల వంచారు. అందరూ ప్రభువును అడగడానికి సిగ్గపడ్డారు; అందరూ హనుమంతుని వైపు చూశారు. ప్రభువు నోటి మాటలను వినాలని కోరారు; వినగానే అన్ని భ్రమలు తొలగిపోయేవి. అంతర్యామి అయిన ప్రభువు అంతా తెలిసికొని, చెప్పు, హనుమానా, ఏమిటి? అని అడిగారు. అప్పుడు హనుమంతుడు చేతులు జోడించి, వినండి, దీనులపై దయ చూపే భగవంతుడా అన్నాడు. నాథా, భరతుడు ఒకటి అడగాలని కోరుతున్నాడు; అడగగా అతని మనసు సిగ్గపడుతుంది. కపి, నా స్వభావం నీకు తెలుసు; భరతునికి నాకు మధ్య ఏదైనా దూరం ఉందా? ప్రభువు మాటలు విని భరతుడు ఆయన పాదాలను పట్టుకొని, వినండి, నాథా, శరణాగతుల దుఃఖం తీర్చేవాడా అన్నాడు.
దోహా 36
नाथ न मोहि संदेह कछु सपनेहुँ सोक न मोह।केवल कृपा तुम्हारिहि कृपानंद संदोह।।36।।
nātha na mohi saṃdeha kachu sapanehuṃ soka na moha |kevala kṛpā tumhārihi kṛpānaṃda saṃdoha ||36||
నాథా, నాకు ఎలాంటి సందేహం లేదు, కలలో కూడా నాకు ఎలాంటి దుఃఖమో మోహమో లేదు; కృపానందా, కరుణానంద సముదాయమా, ఇది కేవలం నీ కృప వలన మాత్రమే.
చౌపాయి 37.1-4
करउँ कृपानिधि एक ढिठाई।मैं सेवक तुम्ह जन सुखदाई।।
संतन्ह कै महिमा रघुराई।बहु बिधि बेद पुरानन्ह गाई।।
श्रीमुख तुम्ह पुनि कीन्हि बड़ाई।तिन्ह पर प्रभुहि प्रीति अधिकाई।।
सुना चहउँ प्रभु तिन्ह कर लच्छन।कृपासिंधु गुन ग्यान बिचच्छन।।
संत असंत भेद बिलगाई।प्रनतपाल मोहि कहहु बुझाई।।
संतन्ह के लच्छन सुनु भ्राता।अगनित श्रुति पुरान बिख्याता।।
संत असंतन्हि कै असि करनी।जिमि कुठार चंदन आचरनी।।
काटइ परसु मलय सुनु भाई।निज गुन देइ सुगंध बसाई।।
karauṃ kṛpānidhi eka ḍhiṭhāī |maiṃ sevaka tumha jana sukhadāī ||
santanha kai mahimā raghurāī |bahu bidhi beda purānanh gāī ||
śrīmukha tumha puni kīnhi baṛāī |tinha para prabhuhi prīti adhikāī ||
sunā cahauṃ prabhu tinh kara lacchana |kṛpāsiṃdhu guna gyāna bicacchana ||
santa asanta bheda bilagāī |pranatpāla mohi kahahu bujhāī ||
santanha ke lacchana sunu bhrātā |aganita śruti purāna bikhyātā ||
santa asantanha kai asi karanī |jimi kuṭhāra caṃdana ācaranī ||
kāṭai parasu malaya sunu bhāī |nija guna dei sugandha basāī ||
కృపా నిధీ, ఒక ధైర్యమైన కోరికను చేస్తున్నాను: నేను నీ సేవకుడను, నీవు నీ భక్తులకు సుఖాన్ని ఇచ్చేవాడివి. రఘురాయా, వేదాలు మరియు పురాణాలు సాధువుల మహిమను అనేక విధాలుగా కీర్తించాయి. నీ శ్రీముఖముతో కూడా వారిని మహిమంచావు, వారిపై ప్రభువుకు అధికమైన ప్రేమ ఉంది. ప్రభూ, వారి లక్షణాలను వినాలని కోరుకుంటున్నాను, కృపాసింధూ, గుణము మరియు జ్ఞానమును విచక్షణించువాడా. ప్రణతపాలకా, సాధువునకు మరియు దుష్టునకు మధ్య గల భేదాన్ని నాకు బోధించు. సోదరా, సాధువుల లక్షణాలను విను, అవి అగణితమైనవి, వేదాలు మరియు పురాణాలలో ప్రసిద్ధమైనవి. సాధువుల మరియు దుష్టుల ఆచరణ ఇట్లుండును: గండ్రకొడుకు మరియు చందన వృక్షము యొక్క ప్రవర్తన వలె. సోదరా, విను: గండ్రకొడుకు మలయ చందనమును నరుకును, అయిననూ వృక్షము తన గుణమును దానికి ఇచ్చి సుగంధముతో నింపును.
దోహా 37
ताते सुर सीसन्ह चढ़त जग बल्लभ श्रीखंड॥
अनल दाहि पीटत घनहिं परसु बदन यह दंड॥37॥
tāte sur sīsanha caṛhata jaga ballabha śrīkhaṇḍa |anal dāhi pīṭata ghanahi parasu badana yaha daṇḍa ||37||
అందుచేత, చందనం ప్రపంచానికి ప్రియమైనది, దేవతల తలలపై ఉంచబడుతుంది; చందనాన్ని నరికినందుకు శిక్షగా, గొడ్డలి అగ్నిలో కాల్చబడి, సుత్తితో కొట్టబడుతుంది.
చౌపాయి 38.1-4
बिषय अलंपट सील गुनाकर।पर दुख दुख सुख सुख देखे पर।।
सम अभूतरिपु बिमद बिरागी।लोभामरष हरष भय त्यागी।।
कोमलचित दीनन्ह पर दाया।मन बच क्रम मम भगति अमाया।।
सबहि मानप्रद आपु अमानी।भरत प्रान सम मम ते प्रानी।।
बिगत काम मम नाम परायन।सांति बिरति बिनती मुदितायन।।
सीतलता सरलता मयत्री।द्विज पद प्रीति धर्म जनयत्री।।
ए सब लच्छन बसहिं जासु उर।जानेहु तात संत संतत फुर।।
सम दम नियम नीति नहिं डोलहिं।परुष बचन कबहूँ नहिं बोलहिं।।
biṣaya alaṁpaṭa sīla gunākara |para dukha dukha sukha sukha dekhe para ||
sama abhūta-ripu bi-mada bi-rāgī |lobhāmarṣa haraṣa bhaya tyāgī ||
komala-cita dīnanha para dāyā |mana baca krama mama bhagati a-māyā ||
sabahi māna-prada āpu a-mānī |bharata prāna sama mama te prānī ||
bigata kāma mama nāma parāyana |sānti birati binatī muditāyana ||
sītalatā saralatā mayatrī |dvija pada prīti dharma janayatrī ||
e saba lacchana basahiṁ jāsu ura |jānehu tāta santa santata phura ||
sama dama niyama nīti nahiṁ ḍolahiṁ |paruṣa bacana kabahūṁ nahiṁ bolahiṁ ||
ఇంద్రియ విషయాలపై ఆసక్తి లేనివారు, మంచి స్వభావమునకు, గుణమునకు నిధులైనవారు. పరర దుఃఖమును తమ దుఃఖముగాను, పరర సుఖమును తమ సుఖముగాను చూచువారు. సమచిత్తులు, ఎవరు వారికి శత్రువులు కారు, గర్వము, లోకప్రత్యాసక్తి రహితులు. లోభము, క్రోధము, హర్షము, భయము త్యాగించినవారు. మృదువైన హృదయము గలవారు, దీనులపై దయ చూపువారు. మనసు, మాట, కర్మ ద్వారా నా యెడల భక్తి కపటరహితమైనది. అందరికీ గౌరవము ఇచ్చువారు, తాము గౌరవము కోరనివారు. భరతా, అట్టి జనులు నా ప్రాణములకు సమానము. కామము లేనివారు, నా నామమునకు పూర్తిగా అర్పితమైనవారు. శాంతి, వైరాగ్యము, వినయము, ఆనందము యొక్క ఆవాసములు. శీతలత, సరళత, మైత్రి కలవారు. ధర్మమును పుట్టించు బ్రాహ్మణుల పాదములపై ప్రేమ గలవారు. ప్రియ సోదరా, ఈ సకల లక్షణములు యావరి హృదయమున నివసించునో, అతడు నిత్యము సాధువు అని తెలుసుకొను. శాంతి, ఇంద్రియ నిగ్రహము, ధర్మాచరణ, నీతి నుండి ఎన్నడు తప్పరు. కఠినమైన మాటలను ఎన్నడు పలుకరు.
దోహా 38
निंदा अस्तुति उभय सम ममता मम पद कंज॥
ते सज्जन मम प्रानप्रिय गुन मंदिर सुख पुंज॥38॥
niṁdā astuti ubhaya sama mamatā mama pada kaṁja |te sajjana mama prāṇa-priya guna maṁdira sukha puṁja ||38||
నిందా స్తుతి రెండూ సమానంగా ఉండి, నా పద్మ పాదాలయంలో ప్రేమ ఉన్నవారు: ఆ సజ్జనులు నా ప్రాణానికి ప్రియమైనవారు, గుణాల ఆలయాలు, సుఖాల కుప్పలు.
చౌపాయి 39.1-4
सनहु असंतन्ह केर सुभाऊ।भूलेहुँ संगति करिअ न काऊ।।
तिन्ह कर संग सदा दुखदाई।जिमि कलपहि घालइ हरहाई।।
खलन्ह हृदयँ अति ताप बिसेषी।जरहिं सदा पर संपति देखी।।
जहँ कहुँ निंदा सुनहिं पराई।हरषहिं मनहुँ परी निधि पाई।।
काम क्रोध मद लोभ परायन।निर्दय कपटी कुटिल मलायन।।
बयरु अकारन सब काहू सों।जो कर हित अनहित ताहू सों।।
झूठइ लेना झूठइ देना।झूठइ भोजन झूठ चबेना।।
बोलहिं मधुर बचन जिमि मोरा।खाइ महा अति हृदय कठोरा।।
sanahu asaṁtanha kera subhāū |bhūlehūṁ saṅgati kari'a na kāū ||
tinha kara saṅga sadā dukha-dāī |jimi kalapahi ghālai harahāī ||
khalaṅha hṛdayaṁ ati tāpa biseṣī |jarahiṁ sadā para saṁpati dekhī ||
jahaṁ kahuṁ niṁdā sunahiṁ parāī |haraṣahiṁ manahuṁ parī nidhi pāī ||
kāma krodha mada lobha parāyana |nirdaya kapaṭī kuṭila malāyana ||
bayaru akāraṇa saba kāhū soṁ |jo kara hita anhita tāhū soṁ ||
jhūṭhai lenā jhūṭhai denā |jhūṭhai bhojana jhūṭha cabenā ||
bolahiṁ madhura bacana jimi morā |khāi mahā ati hṛdaya kaṭhorā ||
దుష్టుల స్వభావాన్ని వినుము; పొరపాటున కూడా వారి సాంగత్యం ఎప్పుడూ చేయకూడదు. వారి సాంగత్యం ఎల్లప్పుడూ దుఃఖాన్ని ఇస్తుంది, చెడు ఆవు మంచి గొంతులో చేరి దానిని చెడగొట్టినట్లు. దుష్టుల హృదయంలో అత్యంత తీవ్రమైన దహనం ఉంటుంది; పరుని సంపదను చూస్తే ఎల్లప్పుడూ కాలిపోతూ ఉంటారు. ఎక్కడ పరుని నింద విన్నా, దారిలో నిధి దొరికినట్లు మనసా ఆనందిస్తారు. కామం, కోపం, గర్వం, లోభం పట్ల మక్కువ కలవారు; కరుణలేని వంచకులు, కుటిలులు, మలినత్వానికి నివాసం. కారణం లేకుండా అందరితోనూ శత్రుత్వం పెట్టుకుంటారు; తమకు మేలు చేసిన వారితో కూడా కీడు చేస్తారు. అబద్ధమైన తీసుకోవడం, అబద్ధమైన ఇవ్వడం; అబద్ధమైన భోజనం, అబద్ధమైన నమిలి తినడం. నెమలిలా మధురమైన మాటలు మాట్లాడతారు; అయినా మహా విషసర్పాలను భక్షిస్తారు; అట్లే వారి హృదయం అత్యంత కఠినమైనది.
దోహా 39
पर द्रोही पर दार रत पर धन पर अपबाद॥
ते नर पाँवर पापमय देह धरें मनुजाद॥39॥
para drohī para dāra rata para dhana para apabāda |te nara pāṁvara pāpa-maya deha dhareṁ manujāda ||39||
పరులకు ద్రోహం చేయువారు, పరస్త్రీలపై మోహం గలవారు, పరధనాపై ఆశగలవారు, పరులను నిందించువారు. అట్టి మనుషులు దీనులు, పాపమయులు; వారు మానవ దేహాలను ధరించిన రాక్షసులు.
Frequently Asked Questions
परंपरा के अनुसार उत्तरकाण्ड के रामराज्य-प्रसंग और संत-लक्षण का पाठ ‘सत्संग-वृद्धि’, ‘विवेक-जागरण’ और ‘अविद्या-नाश’ में सहायक माना जाता है—विशेषतः दोहा 31 के ‘प्रताप-रवि’ भाव से अंतःकरण का तम घटता और दुष्प्रवृत्तियाँ (काम-क्रोध-मोह) संकुचित होती हैं।
सत्संग/भक्ति-वृद्धि हेतु प्रचलित संपुट: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-स्मरण) अथवा ‘राम राम’ का जप; और स्तुति-खंड (दोहा 34–35) के साथ ‘प्रेम भगति अनपायनी देहु हमहि श्रीराम’ को भाव-संपुट रूप में दोहराने की परंपरा भी मिलती है।
Ask anything about Prakarana 4 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
