Prakarana 4
सोपान का ‘समापन-संस्कार’: लीला-परिणति के बाद समाज, मन और साधना का ‘स्थिर-धर्म’ में प्रतिष्ठापन। यहाँ रामराज्य बाह्य-राज्य नहीं, अंतःकरण का राज्य बनता है—गुणगान, सत्संग, संत-लक्षण, असंत-स्वभाव और ‘प्रताप-रवि’ (ज्ञान/कृपा) के उदय से अविद्या-निशा का क्षय। यह चरण साधक को कथा-रस से ‘नित्याचार’ (स्मरण, संग, विवेक) में उतारता है, जिससे मुक्ति का मार्ग लोक-जीवन के भीतर ही चलने लगता है।
Uttar Kand mein shanti sabse main hai, lekin isme bhakti aur pyar bhi dikhta hai. Nagar ke log Ram ke gun gate hain aur unki maryada ki tareef karte hain. Ram ko Surya jaisa bataya hai jo andhera mitata hai aur gyan ka phool khilata hai. Sanakadi rishi aate hain aur Ram ka stuti karte hain jo nirgun aur sagun dono roop mein hain. Bharata puchta hai ki sant aur asant mein kya farak hota hai. Ram batate hain ki kaise insaan apne aap ko check kare. Is tarah yeh kand humein bhakti ka phal deta hai aur saath hi sahi jeevan ka marg bhi dikhata hai.
Verses
Chaupai 30.1-5
जहँ तहँ नर रघुपति गुन गावहिं।बैठि परसपर इहइ सिखावहिं।।
भजहु प्रनत प्रतिपालक रामहि।सोभा सील रूप गुन धामहि।जलज बिलोचन स्यामल गातहि।पलक नयन इव सेवक त्रातहि।धृत सर रुचिर चाप तूनीरहि।संत कंज बन रबि रनधीरहि।काल कराल ब्याल खगराजहि।नमत राम अकाम ममता जहि।लोभ मोह मृगजूथ किरातहि।मनसिज करि हरि जन सुखदातहि।संसय सोक निबिड़ तम भानुहि।दनुज गहन घन दहन कृसानुहि।जनकसुता समेत रघुबीरहि।कस न भजहु भंजन भव भीरहि।बहु बासना मसक हिम रासिहि।सदा एकरस अज अबिनासिहि।मुनि रंजन भंजन महि भारहि।तुलसिदास के प्रभुहि उदारहि।।
jahã-tahã nara raghupati guna gāvahĩ |baiṭhi parasapara ihai sikhāvahĩ ||
bhajahu pranata-pratipālaka rāmahi |sobhā sīla rūpa guna dhāmahi ||
jalaja-bilocana syāmala gātahi |palaka nayana iva sevaka trātahi ||
dhṛta sara rucira cāpa tūnīrahi |santa kañja-bana ravi raṇa-dhīrahi ||
kāla karāla byāla khaga-rājahi |namata rāma akāma mamatā jahi ||
lobha moha mṛga-jūtha kirātahi |manasija kari hari jana sukha-dātahi ||
saṁsaya soka nibiṛa tama bhānūhi |danuja gahana ghana dahana kṛsānūhi ||
janaka-sutā sameta raghu-vīrahi |kasa na bhajahu bhañjana bhava-bhīrahi ||
bahu bāsanā masaka hima-rāsihi |sadā eka-rasa aja abināsihi ||
muni-rañjana bhañjana mahi-bhārahi |tulasīdāsa ke prabhūhi udārahi ||
Log idhar udhar Ram ki taarif ke gaane gaate, aur baith kar ek dusre ko yahi sikhaate. Ram ko bhaj, jo jhukne wale ki raksha karta hai, aur jisme sundarta, accha character, roop aur gun sab baste hain. Uske aankhein kamal jaisi hain, shareer kaala hai, aur apne bhakton ki aankh ki palak ki tarah raksha karta hai. Wo teer, sundar dhanush aur teer-daan rakhta hai, yuddh mein sthir rehta hai, aur santom ke kamal-bageechi ke liye sooraj hai. Wo maut jaise bhayanag saanp ke khilaaf garud hai, aur jo log bina kisi chahat ke jhukte hain, unki swarth wali mamta mita deta hai. Lalach aur bhrm jo hiranom ka jhund hain, unke khilaaf shikaari hai, kaamdev jaise haathi ke khilaaf sher hai, aur apne bhakton ko khushi deta hai. Shak aur dukh jaise ghane andhere ke khilaaf sooraj hai, aur rakshasom ke ghane jungle ko jalaane wali aag hai. Sita ke saath Ram ko kyon nahi bhaj, jo sansaar ke darr ko khatam karta hai. Bahut saari ichchhaayein jo machharom ka jhund hain, unke liye oos hai, hamesha ek jaisa hai, paida nahi hua aur kabhi naash nahi hota. Jo rishiyon ko khushi deta hai, zameen ka boj hataata hai, aur Tulsidas ke itne bade dil wale bhagwan hain.
Doha 30
एहि बिधि नगर नारि नर करहिं राम गुन गान।सानुकूल सब पर रहहिं संतत कृपानिधान।।30।।
ehi bidhi nagara nāri nara karahĩ rāma guna-gāna |sānukūla saba para rahahĩ santata kṛpā-nidhāna ||30||
Shehar ke aurat aur aadmi log isi tarah Ram ke gun gaate hain, aur bhagwan sab par daya karte hain, wo sabke prati khush rehte hain.
Chaupai 31.1-4
जब ते राम प्रताप खगेसा।उदित भयउ अति प्रबल दिनेसा।।
पूरि प्रकास रहेउ तिहुँ लोका।बहुतेन्ह सुख बहुतन मन सोका।।
जिन्हहि सोक ते कहउँ बखानी।प्रथम अबिद्या निसा नसानी।।
अघ उलूक जहँ तहाँ लुकाने।काम क्रोध कैरव सकुचाने।।
बिबिध कर्म गुन काल सुभाऊ।ए चकोर सुख लहहिं न काऊ।।
मत्सर मान मोह मद चोरा।इन्ह कर हुनर न कवनिहुँ ओरा।।
धरम तड़ाग ग्यान बिग्याना।ए पंकज बिकसे बिधि नाना।।
सुख संतोष बिराग बिबेका।बिगत सोक ए कोक अनेका।।
jaba te rāma pratāpa khagesā |udita bhayau ati prabala dinesā ||
pūri prakāsa raheu tihũ lokā |bahuteṅha sukha bahutana mana sokā ||
jinhahi soka te kahaũ bakhānī |prathama abidyā nisā nasānī ||
agha ulūka jahã-tahã lukāne |kāma krodha kairava sakucāne ||
bibidha karma guna kāla subhāū |e cakora sukha lahahĩ na kāū ||
matsara māna moha mada corā |inha kara hunara na kavanihũ orā ||
dharama taṛāga gyāna bigyānā |e paṅkaja bikase bidhi nānā ||
sukha santoṣa birāga bibekā |bigata soka e koka anekā ||
He pakshi raja, jab se Ram ka pratap ek bahut taqatwar sooraj ki tarah uga. Uski roshni ne teeno lok bhar diye. Bahut log khush hue, aur bahut ke dil mein dukh hua. Main aapko detail se bataunga unke baare mein jinhe dukh hua. Sabse pehle, agyaan ki raat khatam ho gayi. Paap, ulloo ki tarah, idhar udhar chhup gaya. Kaam aur krodh, raat ke kamal ki tarah, sharm se band ho gaye. Bahut tarah ke karma, gun, kaal aur swabhav, ye chakor pakshi ki tarah hain, inhein kabhi khushi nahi milti. Irshya, ghamand, moha aur ahankaar choron ki tarah hain. Inka hunar kahin bhi nahi chalta. Dharam ek taalaab hai, aur gyaan aur vigyaan uske kamal hain, jo bahut tarah se khil gaye. Khushi, santosh, virag aur vivek, anek chakwa pakshiyon ki tarah hain, jinka dukh khatam ho gaya.
Doha 31
यह प्रताप रबि जाकें उर जब करइ प्रकास।पछिले बाढ़हिं प्रथम जे कहे ते पावहिं नास।।31।।
yaha pratāpa rabi jākẽ ura jaba karai prakāsa |pachile bāṛhahĩ prathama je kahe te pāvahĩ nāsa ||31||
Jab Ram ki mahima sooraj ki tarah kisi ke dil mein chamakti hai, to jo log baad mein bataye gaye hain woh badh ke phalte hain, aur jo pehle bataye gaye hain unka naash ho jaata hai.
Chaupai 32.1-4
भ्रातन्ह सहित रामु एक बारा।संग परम प्रिय पवनकुमारा।।
सुंदर उपबन देखन गए।सब तरु कुसुमित पल्लव नए।।
जानि समय सनकादिक आए।तेज पुंज गुन सील सुहाए।।
ब्रह्मानंद सदा लयलीना।देखत बालक बहुकालीना।।
रूप धरें जनु चारिउ बेदा।समदरसी मुनि बिगत बिभेदा।।
आसा बसन ब्यसन यह तिन्हहीं।रघुपति चरित होइ तहँ सुनहीं।।
तहाँ रहे सनकादि भवानी।जहँ घटसंभव मुनिबर ग्यानी।।
राम कथा मुनिबर बहु बरनी।ग्यान जोनि पावक जिमि अरनी।।
bhrātanha sahita rāmu eka bārā |saṅga parama priya pavan-kumārā ||
sundara upabana dekhana gae |saba taru kusumita pallava nae ||
jāni samaya sanakādika āe |teja-puñja guna sīla suhāe ||
brahmānanda sadā laya-līnā |dekhata bālaka bahu-kālīnā ||
rūpa dharẽ janu cāriu bedā |sama-darasī muni bigata bibhedā ||
āsā basana byasana yaha tinhahī̃ |raghupati carita hoi tahã sunahī̃ ||
tahā̃ rahe sanakādi bhavānī |jahã ghaṭ-saṁbhava muni-bara gyānī ||
rāma kathā muni-bara bahu baranī |gyāna-jonī pāvaka jimi aranī ||
Ek baar Ram apne bhaiyon ke saath gaye. Saath mein Hanuman bhi the, jo unhe sabse zyada pyare the. Woh ek khoobsurat baagh dekhne gaye. Wahan har ped phoolon se bhara tha aur naye patte aaye the. Sanak aur unke bhaiyon ko sahi waqt pata chala toh woh aa gaye. Unka tej chamak raha tha, unmein gun aur accha charitra tha. Woh hamesha Brahm ke anand mein doobe rehte the. Bahut lambe samay se the, phir bhi bachcho jaise dikhte the. Lagta tha jaise chaar Ved hi shareer dhar ke aa gaye. Yeh rishi sabko ek jaisa dekhte the, unmein koi bhed nahi tha. Inki ek hi aas thi, ek hi vesh tha, aur ek hi lagan thi. Jahan Raghupati ke kisse sunaye jaate, wahan jaake sunte the. Bhavani, Sanak aur unke bhai wahi rehte the jahan Agastya rehte the. Agastya bahut gyaani bade rishi the aur kalash se paida hue the. Woh bade rishi ne Ram ki kahaani bahut detail mein sunaayi. Yeh kahaani gyaan ka srot hai, jaise arani lakdi se aag nikalti hai.
Doha 32
देखि राम मुनि आवत हरषि दंडवत कीन्ह।स्वागत पूँछि पीत पट प्रभु बैठन कहँ दीन्ह।।32।।
dekhi rāma muni āvata haraṣi daṇḍavata kīnha |svāgata pū̃chi pīta paṭa prabhu baiṭhana kahã dīnha ||32||
Ram dekhta hai ki rishi aa rahe hain, to khush ho ke unke aage dandavat karte hain. Phir unse poochta hai ki kaise hain, aur apna peela kapda bichaar ke unhe baithne ke liye de dete hain.
Chaupai 33.1-4
कीन्ह दंडवत तीनिउँ भाई।सहित पवनसुत सुख अधिकाई।।
मुनि रघुपति छबि अतुल बिलोकी।भए मगन मन सके न रोकी।।
स्यामल गात सरोरुह लोचन।सुंदरता मंदिर भव मोचन।।
एकटक रहे निमेष न लावहिं।प्रभु कर जोरें सीस नवावहिं।।
तिन्ह कै दसा देखि रघुबीरा।स्रवत नयन जल पुलक सरीरा।।
कर गहि प्रभु मुनिबर बैठारे।परम मनोहर बचन उचारे।।
आजु धन्य मैं सुनहु मुनीसा।तुम्हरें दरस जाहिं अघ खीसा।।
बड़े भाग पाइब सतसंगा।बिनहिं प्रयास होहिं भव भंगा।।
kīnha daṇḍavata tīniũ bhāī |sahita pavanasuta sukha adhikāī ||
muni raghupati chabi atula bilokī |bhae magana mana sake na rokī ||
śyāmala gāta saroruha locana |suṁdarətā maṁdira bhava mocana ||
ekṭaka rahe nimeṣa na lāvahiṁ |prabhu kara joreṁ sīsa navāvahiṁ ||
tinha kai dasā dekhi raghubīrā |sravata nayana jala pulaka sarīrā ||
kara gahi prabhu munibara baiṭhāre |parama manohara bacana ucāre ||
āju dhanya maiṁ sunahu munīsā |tumhareṁ darasa jāhiṁ agh khīsā ||
baṛe bhāga pāiba satasaṅgā |binahiṁ prayāsa hohiṁ bhava bhaṅgā ||
Teenon bhai ne dandvat kiya, Hanuman ke saath, aur sabko bahut khushi hui. Rishiyon ne Ram ki jaisi chamakti dekhi jis ki koi tulna nahi, aur wo khokhale ho gaye, apne dil ko rok nahi paaye. Unka shareer sanwla tha, aankhein kamal jaisi, wo sundarta ka mandir the aur is duniya se azaadi dilane wale the. Rishi ek tak se dekhte rahe, palak nahi jhapki, haath jod ke Ram ko sir jhukaya. Unki ye halat dekh ke Ram ki aankhon se paani beh nikla aur shareer ke rom kharay ho gaye. Ram ne rishiyon ka haath pakad ke baithaya aur bahut pyaare bol bola. Sunno rishiyon ke sardar, aaj main dhanya ho gaya. Tumhara darshan dekh ke saare paap khatam ho gaye. Bahut bade bhagya se insaan ko satsang milti hai, aur us se bina koi mehnat ke is duniya ke bandhan toot jaate hain.
Doha 33
संत संग अपबर्ग कर कामी भव कर पंथ।कहहि संत कबि कोबिद श्रुति पुरान सदग्रंथ।।33।।
saṁta saṅga apabarga kara kāmī bhava kara paṁtha |kahahiṁ saṁta kabi kobida śruti purāna sadagraṁtha ||33||
Sant logon ke saath rehne se aadmi mukti paata hai. Aur khaas khaas khwaahish wale logon ke saath rehne se phir se duniya mein paida hone ka raasta ban jaata hai. Ye baat sant log, kavi, aur pandit log bolte hain. Ved, Puraan, aur saare dharmik kitabein bhi yahi kehte hain.
Chaupai 34.1-4
सुनि प्रभु बचन हरषि मुनि चारी।पुलकित तन अस्तुति अनुसारी।।
जय भगवंत अनंत अनामय।अनघ अनेक एक करुनामय।।
जय निर्गुन जय जय गुन सागर।सुख मंदिर सुंदर अति नागर।।
जय इंदिरा रमन जय भूधर।अनुपम अज अनादि सोभाकर।।
ग्यान निधान अमान मानप्रद।पावन सुजस पुरान बेद बद।।
तग्य कृतग्य अग्यता भंजन।नाम अनेक अनाम निरंजन।।
सर्ब सर्बगत सर्ब उरालय।बससि सदा हम कहुँ परिपालय।।
द्वंद बिपति भव फंद बिभंजय।हृदि बसि राम काम मद गंजय।।
suni prabhu bacana haraṣi muni cārī |pulakita tana astuti anusārī ||
jaya bhagavaṁta anaṁta anāmaya |anagha aneka eka karuṇāmaya ||
jaya nirguṇa jaya jaya guṇa sāgara |sukha maṁdira suṁdara ati nāgara ||
jaya iṁdirā ramana jaya bhūdhara |anupama aja anādi sobhākara ||
gyāna nidhāna amāna mānaprada |pāvana sujasa purāna beda bada ||
tagya kṛtagya agyatā bhaṁjana |nāma aneka anāma niraṁjana ||
sarba sarbagata sarba urālaya |basasi sadā hama kahũ paripālaya ||
dvaṁda bipati bhava phaṁda bibhaṁjaya |hr̥di basi rāma kāma mada gaṁjaya ||
Prabhu ke baat sun ke chaar rishi bahut khush hue, unke sharir mein khushi se rongte khade ho gaye, aur unhone prabhu ki stuti shuru kar di. Jai ho bhagwan ko, jo anant hain, jisme koi bimari nahi hai, jo paap se mukt hain, jo bahut roop mein hoke bhi ek hain, aur jiska dil bahut dayalu hai. Jai ho aapko jo bina k gun ke hain, aur jai jai aapko jo saari achhi adaton ka sagar hain, jo sukh ka ghar hain, sundar hain aur sab kuch jaanne wale hain. Jai ho Lakshmi ke swami ko, jai ho dharti ko dharne wale ko, jo kisi ke barabar nahi hain, jo janam se nahi aaye, jinki shuruat nahi hai, aur jo tez chamak failate hain. Aap gyaan ka khazana hain, jisme ahankar nahi hai, doosron ko izzat dete hain, aur aapki paak saaf aur badhiya kirti ko Puran aur Ved sabhi gaate hain. Aap sab jaante hain, jo kuchh aapke liye kiya jaye uska ehsaan rakhte hain, agyaana ko todne wale hain, aapke bahut naam hain phir bhi naam se pare aur bina dosh ke hain. Aap hi sab kuchh hain, har jagah maujood hain, har dil mein rehte hain, hamesha ham mein basi rahiye, aur hamari raksha kijiye. Duniya ke ulat-pulat, musibaton aur jaal ko tod dijiye, hamare dil mein bas kar Ram, lalach aur ghamand ko khatam kar dijiye.
Doha 34
परमानंद कृपायतन मन परिपूरन काम।प्रेम भगति अनपायनी देहु हमहि श्रीराम।।34।।
paramānaṁda kṛpāyatana mana paripūrana kāma |prema bhagati anapāyinī dehu hamahi śrīrāma ||34||
He Ram, tum sabse bada anand ho aur daya ka ghar ho. Tumhare mann ki har khwahish poori ho chuki hai. Hamein prem aur bhagati do, He Shri Ram, jo kabhi khatam na ho.
Chaupai 35.1-5
देहु भगति रघुपति अति पावनि।त्रिबिध ताप भव दाप नसावनि।।
प्रनत काम सुरधेनु कलपतरु।होइ प्रसन्न दीजै प्रभु यह बरु।।
भव बारिधि कुंभज रघुनायक।सेवत सुलभ सकल सुख दायक।।
मन संभव दारुन दुख दारय।दीनबंधु समता बिस्तारय।।
आस त्रास इरिषादि निवारक।बिनय बिबेक बिरति बिस्तारक।।
भूप मौलि मन मंडन धरनी।देहि भगति संसृति सरि तरनी।।
मुनि मन मानस हंस निरंतर।चरन कमल बंदित अज संकर।।
रघुकुल केतु सेतु श्रुति रच्छक।काल करम सुभाउ गुन भच्छक।।
तारन तरन हरन सब दूषन।तुलसिदास प्रभु त्रिभुवन भूषन।।
dehu bhagati raghupati ati pāvani |tribidha tāpa bhava dāpa nasāvani ||
pranata kāma suradhenu kalpataru |hoi prasanna dījai prabhu yaha baru ||
bhava bāridhi kumbhaja raghunāyaka |sevata sulabha sakala sukha dāyaka ||
mana saṃbhava dāruṇa dukha dāraya |dīnabaṃdhu samatā bistāray ||
āsa trāsa iriṣādi nivāraka |binaya bibeka birati bistāraka ||
bhūpa mauli mana maṇḍana dharanī |dehi bhagati saṃsṛti sari taranī ||
muni mana mānasa haṃsa niraṃtara |carana kamala baṃdita aja śaṅkara ||
raghukula ketu setu śruti racchaka |kāla karama subhāu guna bhacchaka ||
tārana tarana harana saba dūṣana |tulasīdāsa prabhu tribhuvana bhūṣana ||
Raghu ke swami, hamein bhakti do jo sabse pavitra hai, jo teen tarah ke dukh aur sansar ka ghamand mita deti hai. Jhukne walo ke liye tum kamdhenu aur kalpvraksh ho. Prabhu, khus ho kar hamein ye vardan do. Raghu ke neta, tum wahi Agastya ho jisne sansar ke samundar pi liya. Jo tumhari seva karte hain unhe tum aasani se mil jate ho, aur tum har khushi dete ho. Man ki ichha se paida hote bhayanak dukh tum chheen lete ho. Dukhiyon ke dost, tum sab jagah samta failate ho. Tum aasha, darr, irsha jaisi cheezon ko hatate ho, aur vinamrata, vivek aur vairagya failate ho. Tum rajaon ke sheh par moti ho aur dharti ka shringar ho. Hamein bhakti do, jo sansar ki nadi paar karne ki naav hai. Tum rishiyon ke dil ke Mansarovar mein hamesha rehne wala hans ho, aur tumhare charan kamal Brahma aur Shankar ji puja karte hain. Tum Raghu kul ka jhanda ho, Vedon ka pul aur rakshak ho, aur kaal, karma, swabhaav aur gunon ko kha jaane wale ho. Tum paar karane wale ho, naav khud ho, aur har khami door karne wale ho. Tulsidas ke prabhu, tum teeno loka ka bhooshan ho.
Doha 35
बार बार अस्तुति करि प्रेम सहित सिरु नाइ।ब्रह्म भवन सनकादि गे अति अभीष्ट बर पाइ।।35।।
bāra bāra astuti kari prema sahita siru nāi |brahma bhavana sanakādi ge ati abhīṣṭa bara pāi ||35||
Bar bar unki stuti ki aur pyaar se sir jhukaya. Sanak aur unke bhaiyon ko jo sabse zyada chahiye tha wahi var mil gaya. Phir wo sab Brahm ke ghar chale gaye.
Chaupai 36.1-4
सनकादिक बिधि लोक सिधाए।भ्रातन्ह राम चरन सिरु नाए।।
पूछत प्रभुहि सकल सकुचाहीं।चितवहिं सब मारुतसुत पाहीं।।
सुनि चहहिं प्रभु मुख कै बानी।जो सुनि होइ सकल भ्रम हानी।।
अंतरजामी प्रभु सभ जाना।बूझत कहहु काह हनुमाना।।
जोरि पानि कह तब हनुमंता।सुनहु दीनदयाल भगवंता।।
नाथ भरत कछु पूँछन चहहीं।प्रस्न करत मन सकुचत अहहीं।।
तुम्ह जानहु कपि मोर सुभाऊ।भरतहि मोहि कछु अंतर काऊ।।
सुनि प्रभु बचन भरत गहे चरना।सुनहु नाथ प्रनतारति हरना।।
sanakādika bidhi loka sidhāe |bhrātanha rāma carana siru nāe ||
pūchata prabhuhi sakala sakucāhīṃ |citavahiṃ saba mārutasuta pāhīṃ ||
suni cahahiṃ prabhu mukha kai bānī |jo suni hoi sakala bhrama hānī ||
antarajāmī prabhu sabh jānā |būjhata kahahu kāha hanumānā ||
jori pāni kaha taba hanumaṃtā |sunahu dīnadayāla bhagavaṃtā ||
nātha bharata kachu pū̃chana cahahīṃ |prasna karata mana sakucata ahahīṃ ||
tumha jānahu kapi mora subhāū |bharatahi mohi kachu aṃtara kāū ||
suni prabhu bacana bharata gahe caranā |sunahu nātha pranatārati haranā ||
Sanak aur unke bhai log Brahma ke paas chale gaye. Ram ke bhaiyon ne unke charno mein sir jhuka diya. Sab log bhagwan se kuch poochne mein jhijhak rahe the. Sab Hanuman ki taraf dekh rahe the. Wo chahte the ki bhagwan khud apne muh se baat karein, sun kar unki saari uljhan door ho jaye. Bhagwan sabke dil ki baat jaante the, unhe sab samajh aa gaya. Unhone poocha, bata Hanuman, kya baat hai? Tab Hanuman haath jod kar bole, suniye bhagwan, garibon par daya karne wale, sab kuch jaanne wale bhagwan. Prabhu, Bharat kuch poochna chahte hain, par sawaal poochte hue unka mann jhijhak raha hai. Hanuman, tum meri aadat jaante ho. Bharat aur mere beech koi doori hoti hai kya kabhi? Bhagwan ki baat sunkar Bharat ne unke charan pakad liye. Bole, suniye prabhu, jo aapke sharan mein aata hai uska dukh harne wale.
Doha 36
नाथ न मोहि संदेह कछु सपनेहुँ सोक न मोह।केवल कृपा तुम्हारिहि कृपानंद संदोह।।36।।
nātha na mohi saṃdeha kachu sapanehuṃ soka na moha |kevala kṛpā tumhārihi kṛpānaṃda saṃdoha ||36||
Nath, mujhe koi shak nahi hai, sapne mein bhi koi dukh ya bharam nahi hai. Sab kuch sirf aap ki kripa se hai, aap to daya aur khushi ka hi dher ho.
Chaupai 37.1-4
करउँ कृपानिधि एक ढिठाई।मैं सेवक तुम्ह जन सुखदाई।।
संतन्ह कै महिमा रघुराई।बहु बिधि बेद पुरानन्ह गाई।।
श्रीमुख तुम्ह पुनि कीन्हि बड़ाई।तिन्ह पर प्रभुहि प्रीति अधिकाई।।
सुना चहउँ प्रभु तिन्ह कर लच्छन।कृपासिंधु गुन ग्यान बिचच्छन।।
संत असंत भेद बिलगाई।प्रनतपाल मोहि कहहु बुझाई।।
संतन्ह के लच्छन सुनु भ्राता।अगनित श्रुति पुरान बिख्याता।।
संत असंतन्हि कै असि करनी।जिमि कुठार चंदन आचरनी।।
काटइ परसु मलय सुनु भाई।निज गुन देइ सुगंध बसाई।।
karauṃ kṛpānidhi eka ḍhiṭhāī |maiṃ sevaka tumha jana sukhadāī ||
santanha kai mahimā raghurāī |bahu bidhi beda purānanh gāī ||
śrīmukha tumha puni kīnhi baṛāī |tinha para prabhuhi prīti adhikāī ||
sunā cahauṃ prabhu tinh kara lacchana |kṛpāsiṃdhu guna gyāna bicacchana ||
santa asanta bheda bilagāī |pranatpāla mohi kahahu bujhāī ||
santanha ke lacchana sunu bhrātā |aganita śruti purāna bikhyātā ||
santa asantanha kai asi karanī |jimi kuṭhāra caṃdana ācaranī ||
kāṭai parasu malaya sunu bhāī |nija guna dei sugandha basāī ||
Hey daya ka khazana, main ek himmat kar ke bol raha hoon. Main aap ka sevak hoon aur aap apne bhakton ko khushi dete hain. Raghukul ke prabhu, Ved aur Puran ne bahut tarah se santon ki mahima gaayi hai. Aap ne apne mukh se bhi unki badaayi ki hai, aur bhagwan ka un par khaas pyaar hai. Prabhu, main unke lachchan sunna chahta hoon. Aap daya ke sagar hain, gun aur gyaan pekhne mein kushal hain. Prabhu, sant aur asant ka farq mujhe samjha do, aap toote sevakon ki raksha karte hain. Bhai, santon ke lachchan suno, jo Ved aur Puran mein mashoor hain aur ginne se bahar hain. Sant aur asant ka aise chalan hota hai, jaise kulhari aur chandan ke ped ka rishta. Bhai suno, kulhari Malaya ke chandan ko kaat ti hai, phir bhi ped apna gun de kar usme khushboo bhar deta hai.
Doha 37
ताते सुर सीसन्ह चढ़त जग बल्लभ श्रीखंड॥
अनल दाहि पीटत घनहिं परसु बदन यह दंड॥37॥
tāte sur sīsanha caṛhata jaga ballabha śrīkhaṇḍa |anal dāhi pīṭata ghanahi parasu badana yaha daṇḍa ||37||
Isliye chandan ko duniya bahut pasand karti hai aur bhagwan ke sir par lagaya jata hai. Aur jo kulhari ne chandan ko kaata, uski saza ye hai ki aag mein garam kiya jata hai aur hathode se peeta jata hai.
Chaupai 38.1-4
बिषय अलंपट सील गुनाकर।पर दुख दुख सुख सुख देखे पर।।
सम अभूतरिपु बिमद बिरागी।लोभामरष हरष भय त्यागी।।
कोमलचित दीनन्ह पर दाया।मन बच क्रम मम भगति अमाया।।
सबहि मानप्रद आपु अमानी।भरत प्रान सम मम ते प्रानी।।
बिगत काम मम नाम परायन।सांति बिरति बिनती मुदितायन।।
सीतलता सरलता मयत्री।द्विज पद प्रीति धर्म जनयत्री।।
ए सब लच्छन बसहिं जासु उर।जानेहु तात संत संतत फुर।।
सम दम नियम नीति नहिं डोलहिं।परुष बचन कबहूँ नहिं बोलहिं।।
biṣaya alaṁpaṭa sīla gunākara |para dukha dukha sukha sukha dekhe para ||
sama abhūta-ripu bi-mada bi-rāgī |lobhāmarṣa haraṣa bhaya tyāgī ||
komala-cita dīnanha para dāyā |mana baca krama mama bhagati a-māyā ||
sabahi māna-prada āpu a-mānī |bharata prāna sama mama te prānī ||
bigata kāma mama nāma parāyana |sānti birati binatī muditāyana ||
sītalatā saralatā mayatrī |dvija pada prīti dharma janayatrī ||
e saba lacchana basahiṁ jāsu ura |jānehu tāta santa santata phura ||
sama dama niyama nīti nahiṁ ḍolahiṁ |paruṣa bacana kabahūṁ nahiṁ bolahiṁ ||
Wo duniya ki cheezon ke peeche nahi bhaagte, aur acche charitra aur gunon ka khazana hain. Doosron ka dukh dekh kar unhe dukh hota hai, aur doosron ki khushi dekh kar unhe khushi hoti hai. Unka mann sabke liye barabar rehta hai, koi bhi jeev unka dushman nahi hai. Wo ahankar aur duniyadaari se door hain, aur lalach, gussa, khushi aur dar sab chhod chuke hain. Unka dil naram hota hai, garibon par taras khaate hain, aur unki mujh mein bhakti mann, baani aur karam se bilkul saaf hoti hai. Wo sabko izzat dete hain, par khud izzat nahi maangte. Bharat, aise log mujhe apni jaan jitne pyare hain. Unme koi ichha nahi hoti, wo mere naam mein hi lage rehte hain. Unke andar shanti, vairagya, namrata aur khushi rehti hai. Unka swabhav thanda aur seedha hota hai, aur dosti karne wale hote hain. Wo Brahmano ke charno se pyar karte hain, jisse dharam paida hota hai. Bhai, jiske dil mein yeh saari cheezein basi hain, use samajh lo wo sach mein hamesha sant hai. Wo shanti, swayam niyantran, dharam ke niyam aur sahi raste se kabhi nahi hilte, aur kabhi koi kathor baat nahi bolte.
Doha 38
निंदा अस्तुति उभय सम ममता मम पद कंज॥
ते सज्जन मम प्रानप्रिय गुन मंदिर सुख पुंज॥38॥
niṁdā astuti ubhaya sama mamatā mama pada kaṁja |te sajjana mama prāṇa-priya guna maṁdira sukha puṁja ||38||
Jin logon ko gaali aur taarif dono barabar lagte hain, aur jinka mann mere charanon se laga hai, woh achhe log mere liye apni jaan jitne pyare hain. Woh gunon ka ghar hai, khushi ka dher hai.
Chaupai 39.1-4
सनहु असंतन्ह केर सुभाऊ।भूलेहुँ संगति करिअ न काऊ।।
तिन्ह कर संग सदा दुखदाई।जिमि कलपहि घालइ हरहाई।।
खलन्ह हृदयँ अति ताप बिसेषी।जरहिं सदा पर संपति देखी।।
जहँ कहुँ निंदा सुनहिं पराई।हरषहिं मनहुँ परी निधि पाई।।
काम क्रोध मद लोभ परायन।निर्दय कपटी कुटिल मलायन।।
बयरु अकारन सब काहू सों।जो कर हित अनहित ताहू सों।।
झूठइ लेना झूठइ देना।झूठइ भोजन झूठ चबेना।।
बोलहिं मधुर बचन जिमि मोरा।खाइ महा अति हृदय कठोरा।।
sanahu asaṁtanha kera subhāū |bhūlehūṁ saṅgati kari'a na kāū ||
tinha kara saṅga sadā dukha-dāī |jimi kalapahi ghālai harahāī ||
khalaṅha hṛdayaṁ ati tāpa biseṣī |jarahiṁ sadā para saṁpati dekhī ||
jahaṁ kahuṁ niṁdā sunahiṁ parāī |haraṣahiṁ manahuṁ parī nidhi pāī ||
kāma krodha mada lobha parāyana |nirdaya kapaṭī kuṭila malāyana ||
bayaru akāraṇa saba kāhū soṁ |jo kara hita anhita tāhū soṁ ||
jhūṭhai lenā jhūṭhai denā |jhūṭhai bhojana jhūṭha cabenā ||
bolahiṁ madhura bacana jimi morā |khāi mahā ati hṛdaya kaṭhorā ||
Suno ab bure logon ki fitrat. Galti se bhi unke sath na baitho. Unka sath hamesha dukh deta hai. Jaise kharab gaay achhi gaay ko kharab kar deti hai apne jhund mein aakar. Bure logon ke dil mein bahut zyada jalan hoti hai. Doosre ki tarakki dekh kar hamesha jalte rehte hain. Jahan bhi kisi ki burai sunte hain, khush ho jate hain. Jaise raste mein khazana mil gaya ho. Ye log hawas, gusse, ghamand aur lalach mein doobe hue hain. Bina daya ke, dhongi, tedhe aur gandagi ka ghar. Bina wajah sabse dushmani rakhte hain. Jo unka bhala karta hai uske bhi dushman ban jate hain. Lena bhi jhooth, dena bhi jhooth. Khana bhi jhooth, halka nashta bhi jhooth. Mor ki tarah meethi baatein karte hain, par zehrile saamp khate hain. Inka dil bahut sakht hota hai.
Doha 39
पर द्रोही पर दार रत पर धन पर अपबाद॥
ते नर पाँवर पापमय देह धरें मनुजाद॥39॥
para drohī para dāra rata para dhana para apabāda |te nara pāṁvara pāpa-maya deha dhareṁ manujāda ||39||
Aise log jo doosron ke dushman hote hain, doosron ki patni ke peeche lage rehte hain, doosron ka paisa chahte hain, aur doosron ki badnami karte hain, woh log bahut gire hue hain, unke andar paap bhara hai, woh asli mein rakshas hain jo insaan ki body mein ghuse hain.
Frequently Asked Questions
परंपरा के अनुसार उत्तरकाण्ड के रामराज्य-प्रसंग और संत-लक्षण का पाठ ‘सत्संग-वृद्धि’, ‘विवेक-जागरण’ और ‘अविद्या-नाश’ में सहायक माना जाता है—विशेषतः दोहा 31 के ‘प्रताप-रवि’ भाव से अंतःकरण का तम घटता और दुष्प्रवृत्तियाँ (काम-क्रोध-मोह) संकुचित होती हैं।
सत्संग/भक्ति-वृद्धि हेतु प्रचलित संपुट: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-स्मरण) अथवा ‘राम राम’ का जप; और स्तुति-खंड (दोहा 34–35) के साथ ‘प्रेम भगति अनपायनी देहु हमहि श्रीराम’ को भाव-संपुट रूप में दोहराने की परंपरा भी मिलती है।
Ask anything about Prakarana 4 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
